
Meteor (qadimgi yunoncha μετέωρος, «havoda muallaq turuvchi») — atmosferada, Yerda meteor jismlarining yonishi natijasida yuzaga keladigan hodisa (masalan, kometa bo‘laklari, asteroid bo‘laklari yoki kosmik chiqindi bo‘laklari). Xira meteorlar «uchar yulduzlar» deb ataladi, ancha yorqin hodisa (yorqinligi yulduz kattaligi bo‘yicha −4[manba 2353 kundan beri ko‘rsatilmagan] dan ham yorqinroq) deb ataladi bolid. Meteorlar qarama-qarshi va quvib yetuvchi bo‘lishi mumkin. Bu fanlararo hodisalar meteorika (astronomiya), shuningdek atmosfera fizikasi.

Tarix fanida umumiy meteor (samoviy) atamasi har qanday atmosferada kuzatiladigan hodisalarni (faqat meteor jismining atmosferada yonishini emas) anglatgan. Xususan, ularga quyidagilar kiradi: gidrometeorlar — yomg‘ir, shudring, tuman va shu kabilar, optik meteorlar — sarob, tong shafag‘i, halo va shu kabilar, elektrometeorlar — chaqmoq, Avliyo Elmo olovlari va shu kabilar.
Nomlanishi
rus tiliga «meteor» so‘zi dastlab «meteora» shaklida yunon tilidan (qadimgi yunoncha μετέωρον, «osmon va havo hodisasi» ma’nosini bildirgan) nemis tilidagi Meteor so‘zi orqali Pyotr I davrida. «Pyotr Buyukning jurnali»da 1703-yil uchun quyidagi qayd keltirilgan:
Iyulning 20-kuni, tushdan keyin, bomba shaklidagi ulkan meteor ko‘rindi. U janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga qarab uchdi va nihoyatda katta hamda baland edi.
Tarixi
Odamlar meteorlarni qadim zamonlardan beri kuzatib kelishgan. Miloddan avvalgi 687-yilga oid qadimgi Xitoydagi «meteor yomg‘iri» haqidagi qayd tegishli: «Zuo Zhuan»da o‘sha paytda «yulduzlar yomg‘ir kabi yog‘ilgan» deb yozilgan (xitoycha an’anaviy yozuvda 星隕如雨), Xitoyda bu kabi hodisalar bundan ham avval kuzatilganiga oid ayrim ma’lumotlar ham bor. Meteorlarning kosmik tabiatini majoziy emas, bevosita ma’noda birinchi bo‘lib Apolloniyalik Diogen miloddan avvalgi IV asrda ta’kidlagan. Qadimgi ruslarning Lavrentiy yilnomasida 1091-yilda bolid paydo bo‘lgani qayd etilgan; yilnomada unga «osmondan tushgan ajdarho» deb nom berilgan.
Tavsif


Meteorlarni quyidagilardan farqlash kerak: meteoritlardan va meteoroidlardan. Meteoroid atmosferadan yana kosmik fazoga uchib chiqadimi, atmosferada ishqalanish tufayli yonib ketadimi yoki Yerga meteorit bo‘lib tushadimi — bu hodisa har qanday holatda ham meteor deb ataladi.. Agar meteor Yer yuzasiga tegmasdan atmosferadan uchib o‘tib, kosmik fazoda harakatini davom ettirsa, u deb ataladigan «Yerga tegib o‘tuvchi».
Meteoroidning massasi va o‘lchamidan tashqari, uni tavsiflovchi muhim xususiyatlar — tezligi, yonish boshlanadigan balandlik, izining uzunligi (ko‘rinadigan yo‘li), yorug‘lik intensivligi va kimyoviy tarkibi (yonish rangiga ta’sir qiladi). Masalan, meteor Yer atmosferasiga 40 км/с tezlikda kirib, 1-yulduz kattaligiga teng yorqinlikka erishsa, 100 км balandlikda yona boshlasa va 80 км balandlikda so‘nsa, bosib o‘tgan yo‘li 60 км, kuzatuvchigacha bo‘lgan masofa 150 км bo‘lsa, uning parvozi 1,5 soniya, o‘rtacha o‘lchami esa 0,6 мм, massasi 6 мг bo‘ladi.
Meteorlar ko‘pincha meteor oqimlariga — yilning muayyan faslida paydo bo‘ladigan meteorlarning doimiy to‘plamlari, muayyan osmon qismida. Quyidagi meteor oqimlari keng tanilgan: Leonidlar, Kvadrantidlar va Perseidlar. Barcha meteor oqimlari kometalar Quyosh tizimining ichki qismidan o‘tayotganda erish jarayonida parchalanishi natijasida hosil bo‘ladi.
Meteor oqimlarini ko‘z bilan kuzatganda, meteorlar osmondagi bitta nuqtadan uchib chiqayotgandek ko‘rinadi — meteor oqimining radianti deb ataladi. Bu hodisa meteor oqimlarini hosil qiluvchi kosmik chang zarralarining kelib chiqishi o‘xshashligi va kosmik fazoda bir-biriga nisbatan yaqin joylashgani bilan izohlanadi.
Meteor izi odatda bir necha soniya ichida yo‘qoladi, biroq ba’zan bir necha daqiqa saqlanib, meteor paydo bo‘lgan balandlikda shamol ta’sirida siljishi mumkin. Yer yuzasining bir nuqtasidan meteorni ko‘z bilan va fotografik kuzatish orqali, xususan, meteor izining boshlang‘ich va oxirgi nuqtalarining ekvatorial koordinatalari, bir nechta meteorni kuzatish orqali esa radiantning joylashuvi aniqlanadi. Bir meteorni ikki nuqtadan kuzatish — ya’ni muvofiqlashtirilgan kuzatishlar orqali meteorning uchish balandligi va ungacha bo‘lgan masofa, barqaror iz qoldiradigan meteorlar uchun esa izning siljish tezligi va yo‘nalishi aniqlanadi, hatto uning harakatining uch o‘lchamli modeli ham tuziladi.
Baland tog‘li hududlarda meteorning «ko‘k izi» deb ataladigan hodisani kuzatish mumkin. Bu hodisa ilk bor I. S. Astapovich tomonidan 1947-yil sentabrida Astrofizika laboratoriyasining Xeyrobod yaqinidagi Baland tog‘ stansiyasida, Ashxobod yaqinida 2250 м balandlikda qayd etilgan. Bu hodisa meteor paydo bo‘lishidan oldin yuz beradi va juda xira iz qoldirgan meteor parvozini eslatadi; 1—2 soniya davom etadi, kengligi (zenit uchun) 1—2 gradus bo‘ladi, osmon fonidan 1,3—1,5 baravar yorqinroq ko‘rinadi va mayin nursimon tusga ega. Meteorning o‘zi ko‘rinmaydi; u mazkur hodisa yo‘qolgach, undan bir necha gradus narida paydo bo‘ladi. Vodiylarda bu hodisani aniqlashning imkoni bo‘lmagan.
Meteorlarni o‘rganishning ko‘z bilan kuzatish va fotografik usullaridan tashqari, so‘nggi yarim asrda elektron-optik, spektrometrik va ayniqsa radiolokatsion usul rivojlandi. U meteor izining radioto‘lqinlarni sochish xususiyatiga asoslangan. Radiometeor zondlashi va meteor izlarining siljishini o‘rganish atmosferaning taxminan 100 км balandlikdagi holati va dinamikasi haqida muhim ma’lumotlar olish imkonini beradi. Meteorlar yordamida radioaloqa kanallarini yaratish mumkin. Meteorlarni tadqiq qilishning asosiy qurilmalari: fotografik meteor patrullari, meteor radiolokatsion stansiyalari. Meteorlarni tadqiq etish sohasidagi yirik xalqaro dasturlardan 1980-yillarda amalga oshirilgan GLOBMET dasturi e’tiborga loyiq. Meteorlar bo‘yicha so‘nggi to‘liq tadqiqotlardan biri uchun qarang:
Adabiyotlar
- Fedinskiy V. V. Meteorlar. — Moskva: Texnik va nazariy adabiyotlar davlat nashriyoti, 1956. — 112 b. — (Astronomiya bo‘yicha ommabop ma’ruzalar; 4-son). — 35 000 nusxa
- Babajonov P. B. Meteorlar va ularni kuzatish. — Moskva: Nauka, 1987. — b. 167. — (Astronomiya havaskori kutubxonasi).
- Sidorov V. V. Qozonda meteorlarni radiolokatsion tadqiq etish // Radiotexnika. — 2010. — 160-son. — 21—24-b..
- Devid D. Mayzel, Yoxan Kero, Chilla Sas, Vladimir Sidorov, Stan Brichinski. Aresibo UHF radari bilan korrelyatsiyalar asosida aniqlangan Qozonning kichik meteor oqimlarining fizik xususiyatlari // Meteoroidlar va meteorlar haqidagi ilm-fan yutuqlari / X. M. Trigo-Rodriges, F. J. M. Ritmeyer, J. Lorka, D. Xanches. — Springer, 2008-yil. — b. 315—322. — ISBN 978-0-387-78418-2. — DOI:10.1007/978-0-387-78419-9_45.