Ikkinchi kosmik tezlik nima

Isaak Nyutonning birinchi va ikkinchi kosmik tezliklar tahlili. A va B snaryadlari Yerga qulaydi. C snaryadi aylana orbitaga chiqadi, D esa elliptik orbitaga o‘tadi. E snaryadi ochiq kosmosga uchib ketadi.

Ikkinchi kosmik tezlik (parabolik tezlik, ozod bo‘lish tezligi, qochish tezligi) — eng kichik tezlik, uni osmon jismi sirtidan uchirilayotgan obyektga (masalan, kosmik apparatga), massasi osmon jismi (masalan, sayyora) massasiga nisbatan e’tiborsiz darajada kichik bo‘lib, osmon jismining gravitatsion tortish kuchini yengib, uning atrofidagi yopiq orbitani tark etishi uchun berish zarur. Taxmin qilinishicha, jism ushbu tezlikka erishganidan keyin unga boshqa gravitatsion bo‘lmagan tezlanish ta’sir etmaydi (dvigatel o‘chirilgan, atmosfera mavjud emas).

Ikkinchi kosmik tezlik osmon jismining radiusi va massasiga bog‘liq. Shu sababli u har bir osmon jismi (har bir sayyora) uchun o‘ziga xos bo‘lib, shu jismning xususiyati hisoblanadi. Yer uchun ikkinchi kosmik tezlik 11,2 km/s. Yer yaqinida shunday tezlikka ega bo‘lgan jism Yer atrofini tark etib, Quyoshning yo‘ldoshiga aylanadi. Quyosh sirtidagi jism uchun ikkinchi kosmik tezlik 617,7 km/s.

Ikkinchi kosmik tezlik parabolik deb ataladi, chunki uchirilganda tezligi aynan ikkinchi kosmik tezlikka teng bo‘lgan jismlar osmon jismiga nisbatan parabola bo‘ylab harakatlanadi. Biroq jismga biroz ko‘proq energiya berilsa, uning trayektoriyasi parabola bo‘lmay, giperbolaga aylanadi. Biroz kamroq energiya berilsa, u ellipsga aylanadi. Umumiy holda, bularning barchasi konus kesimlari.

Agar jism vertikal yuqoriga ikkinchi kosmik tezlikka teng yoki undan yuqori tezlik bilan uchirilsa, u hech qachon to‘xtamaydi va ortga qaytib tusha boshlamaydi.

Cheksiz uzoq masofada tinch holatda bo‘lgan va keyin osmon jismi tomon qulay boshlagan har qanday kosmik jism ham uning sirtiga yetganda xuddi shu tezlikka erishadi.

Ikkinchi kosmik tezlikka ilk bor Luna-1 (SSSR) 2-yanvar kuni (1959-yilda) erishgan.

Hisoblash

Ikkinchi kosmik tezlik formulasini olish uchun masalani teskari qo‘yish qulay — jism sayyora sirtiga cheksizlikdan qulayotganida qanday tezlikka ega bo‘lishini so‘rash kerak. Shubhasiz, aynan shu tezlikni sayyora sirtidagi jismga uning gravitatsion ta’sir doirasidan tashqariga chiqarish uchun berish lozim.

So‘ngra energiyaning saqlanish qonunini:

mv222−GmMR=0,

Tenglamaning chap tomonida kinetik va potensial energiyalar sayyora sirtidagi qiymatlari bilan ifodalangan (potensial energiya manfiy, chunki sanoq boshi cheksizlikda olingan); o‘ng tomonda esa xuddi shu kattaliklar cheksizlikdagi qiymatlari bilan berilgan (gravitatsion ta’sir chegarasida tinch turgan jismning energiyasi nolga teng). Bu yerda m — sinov jismi massasi, M — sayyora massasi, r — sayyora radiusi, h — jismning sayyora sirtidan balandligi, R = h + r — sayyora markazidan jismgacha bo‘lgan masofa, G — gravitatsiya doimiysi, v2 — ikkinchi kosmik tezlik.

Bu tenglamani v2 ga nisbatan yechsak, quyidagini olamiz:

v2=2GMR.

Birinchi kosmik va ikkinchi kosmik tezliklar o‘rtasida oddiy munosabat mavjud:

v2=√2v1.

Berilgan nuqtadagi (masalan, osmon jismi sirtidagi) qochish tezligi kvadratining qiymati, ishora farqini hisobga olmaganda, Nyutonning gravitatsion potensialining ikki baravariga shu nuqtada teng:

v22=−2Φ=2GMR.

Turli obyektlar uchun ikkinchi kosmik tezlik

Ayrim osmon jismlari sirtidagi ikkinchi kosmik tezlik
Osmon jismiMassa (Yer massasi birliklarida, M⊕)2-kosmik tezlik v, km/sv/vYer
Pluton0,0021,20,11
Oy0,01232,40,21
Merkuriy0,0554,30,38
Mars0,1075,00,45
Venera0,81510,220,91
Yer111,21
Uran14,522,01,96
Neptun17,524,02,14
Saturn95,336,03,21
Yupiter318,3561,05,45
Quyosh333 000617,755,2
Somon yo‘li*(4,3 ± 1,0) × 1017 551+32
−22
 
49,2+2,9
−2,0
 

* Quyoshning Galaktika markazi atrofidagi orbitasida, Galaktika markazidan 8,20 ± 0,09 kiloparsek masofada tinch holatda turgan jism uchun. Jadvaldagi boshqa misollardan farqli ravishda, bu yerda qochish tezligi ko‘rsatilgan nuqta jism sirtida emas, balki Galaktika diskining ichkarisida joylashgan.