
Atom-kuch mikroskopi (AKM, ingl. AFM — atomic-force microscope) — skanerlovchi zond mikroskopi yuqori aniqlikda sirt relyefini aniqlashga qodir; aniqligi nanometr va undan yuqori.
Bunda skanerlovchi tunnel mikroskopidan farqli ravishda, atom-kuch mikroskopi yordamida ham elektr o‘tkazuvchi, ham elektr o‘tkazmaydigan sirtlarni tadqiq etish mumkin.
Atom-kuch mikroskopi 1982-yilda Gerd Binnig, Kelvin Kueyt va Kristofer Gerber tomonidan Syurixda (Shveytsariya) avvalroq ixtiro qilingan skanerlovchi tunnel mikroskopining takomillashtirilgan turi sifatida yaratildi.
Elektr o‘tkazmaydigan jismlar sirtining relyefini aniqlash uchun elastik konsol (kantilever) ishlatilgan; uning og‘ishi, o‘z navbatida, skanerlovchi tunnel mikroskopidagi kabi tunnel toki qiymatining o‘zgarishiga qarab aniqlangan. Biroq kantilever holatining o‘zgarishini qayd etishning bunday usuli unchalik muvaffaqiyatli bo‘lmadi va ikki yil o‘tib optik sxema taklif qilindi: lazer nuri kantileverning tashqi yuzasiga yo‘naltiriladi, undan qaytadi va fotodetektorga. Kantilever og‘ishini qayd etishning ushbu usuli zamonaviy atom-kuch mikroskoplarining aksariyatida qo‘llanadi.
Dastlab atom-kuch mikroskopi amalda profilometr, faqat igna uchining yumaloqlanish radiusi taxminan 10−9 м. Yonlama ajratish qobiliyatini yaxshilashga intilish dinamik usullarning rivojlanishiga olib keldi. Kantileverning tebranishlari pyezovibrator yordamida muayyan chastotada va fazada uyg‘otiladi. Sirtga yaqinlashganda kantileverga uning chastotaviy xususiyatlarini o‘zgartiradigan kuchlar ta’sir qila boshlaydi. Shunday qilib, kantilever tebranishlarining chastotasi va fazasini kuzatish orqali sirt tomonidan ta’sir etayotgan kuchning o‘zgarishi, demak, sirt relyefining o‘zgarishi haqida xulosa chiqarish mumkin.
Atom-kuch mikroskopiyasining keyingi rivojlanishi magnit-kuch mikroskopiyasi, pyezojavob kuch mikroskopiyasi, elektr-kuch mikroskopiyasi.
Ishlash prinsipi


Atom-kuch mikroskopining ishlash prinsipi o‘rganilayotgan namuna sirti bilan zond o‘rtasidagi kuch ta’sirini qayd etishga asoslangan. Zond sifatida elastik konsolning uchiga o‘rnatilgan nanoo‘lchamli uch ishlatiladi; bu konsol kantilever deb ataladi. Sirt tomonidan zondga ta’sir qiladigan kuch konsolning egilishiga olib keladi. Zond ostida do‘nglik yoki botiqlik paydo bo‘lishi zondga ta’sir qiluvchi kuchni, demak, kantileverning egilish miqdorini o‘zgartiradi. Shunday qilib, egilish miqdorini qayd etish orqali sirt relyefi haqida xulosa chiqarish mumkin.
Zond va namuna sirti o‘rtasida uzoq masofadan ta’sir qiluvchi kuchlar — Van-der-Vaals kuchlari bo‘lib, kichik masofalarda ular itarish kuchlari hisoblanadi, masofa ortishi bilan esa tortishish kuchlariga aylanadi. Kantilever bilan namuna sirti orasidagi masofa va kuchlar turiga qarab, atom-kuch mikroskopining uchta ish rejimi farqlanadi:
- Kontaktli (ingl. contact mode)
- Kontaktsiz (ingl. non-contact mode)
- Yarim kontaktli (ingl. semi-contact mode yoki ingl. tapping mode)
O‘ng tomonda keltirilgan rasmda nol deb qabul qilingan masofa sirt atomlari yadrolari bilan kantileverning eng chiqib turgan atomining yadrosi orasidagi nol masofaga mos keladi. Shu sababli potensial energiya minimumiga ega muvozanat nuqtasi atomlarning elektron qobiqlari «chegarasi»ga mos keladigan chekli masofada joylashadi.
Atom-kuch mikroskopining kontaktli ish rejimi
Atom qobiqlari ustma-ust kelganda, atom-kuch mikroskopining kontaktli ish rejimida profilometrdagi kabi itarilish kuchi yuzaga keladi. Kantileverning eng chiqib turgan atomi sirt bilan bevosita kontaktda bo‘ladi. Teskari aloqa kantilever egilishining qiymatini o‘zgarmas saqlab turadigan, ya’ni doimiy kuch rejimida skanerlash imkonini beradi. Balandlik farqi taxminan 10−10 м bo‘lgan toza sirtni tadqiq etishda zond bilan namuna sirti orasidagi o‘rtacha masofani o‘zgarmas saqlagan holda skanerlashdan foydalanish mumkin. Bunda kantilever namuna sirti ustida o‘rtacha balandlikda harakatlanadi. Zondga ta’sir qiluvchi kuchga proporsional bo‘lgan kantilever egilishi ΔZ har bir nuqta uchun o‘lchanadi. Ushbu rejimda olingan tasvir zond va sirt o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchining fazoviy taqsimotini ko‘rsatadi.
Ushbu usulning bir nechta afzalliklarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
- Boshqa usullarga nisbatan xalaqitlarga eng yuqori chidamlilik;
- Erishish mumkin bo‘lgan eng yuqori skanerlash tezligi;
- Relyefida keskin balandlik o‘zgarishlari bo‘lgan sirtlarni eng yaxshi sifatda skanerlash imkonini beradi.
Shuningdek, usulning kamchiliklari ham bor:
- Pog‘onalar yaqinida sirt bo‘ylab yo‘nalgan kuchlar bilan bog‘liq artefaktlarning mavjudligi;
- Havoda skanerlashda zondga kapillyar kuchlar ham ta’sir qiladi. Buning sababi sirt ustida suvning atomar qatlami muqarrar ravishda mavjud bo‘lishidir; bu esa sirt balandligini aniqlashda xatolik keltirib chiqaradi;
- Biologik obyektlar va organik materiallarning shaklini o‘rganish uchun deyarli yaroqsiz.
Atom-kuch mikroskopining kontaktsiz ish rejimi
Kontaktsiz rejimda zond tortishish kuchlari ta’sir qiladigan masofada joylashadi. Pyezokeramika zondning rezonans tebranishlarini uyg‘otadi. Bunda sirt xususiyatlari Van-der-Vaals kuchlari orqali tebranishlarning amplituda-chastota va faza-chastota tavsiflarini siljitadi. Signalning yuqori garmonikalaridagi o‘zgarishlarni ham o‘lchash mumkin.
Teskari aloqa tufayli zond tebranishlari amplitudasi o‘zgarmas saqlanadi, sirtning har bir nuqtasida chastota va faza o‘lchanadi. Boshqa rejimda tebranish chastotasi yoki fazasini o‘zgarmas saqlash uchun teskari aloqadan foydalanish mumkin.
Usulning quyidagi afzalliklari bor:
- Zond tadqiq qilinayotgan sirtga ta’sir ko‘rsatmaydi.
Kamchiliklari esa quyidagilardan iborat:
- Barcha tashqi shovqinlarga nihoyatda sezgir;
- Eng past aniqlik;
- Eng past skanerlash tezligi;
- Faqat vakuum sharoitida, ya’ni sirtga adsorbsiyalangan suv qatlami bo‘lmaganida ishlaydi;
- Skanerlash vaqtida kantileverning ifloslanishi uning chastotaviy xususiyatlarini o‘zgartiradi.
Usulning ko‘plab murakkabliklari va kamchiliklari sababli AKMning ushbu ish rejimi keng qo‘llanilmadi.
Atom-kuch mikroskopining yarim kontaktli ish rejimi
Yarim kontaktli rejimda ham kantilever tebranadi. Tebranishning quyi yarim davrida kantilever itarish kuchlari sohasida bo‘ladi. Shu sababli bu usul kontaktli va kontaktsiz usullar o‘rtasida oraliq o‘rin egallaydi.
Usulning afzalliklari orasida quyidagilarni ajratish mumkin:
- Boshqa AKM usullariga nisbatan universalligi: aksariyat tadqiq qilinadigan namunalarda 1-5 нм aniqlikka erishish imkonini beradi
- Sirt tomonidan zondga ta’sir qiluvchi yonlama kuchlar minimallashtirilgan, bu esa olingan natijalarni talqin qilishni osonlashtiradi
Usulning kamchiligi:
- Maksimal skanerlash tezligi kontaktli rejimdagidan past.
Boshqa kuchlar
Atom-kuch mikroskopining ishlashini tavsiflashda ko‘pincha faqat Van-der-Vaals kuchlari tilga olinsa-da, amalda sirt tomonidan quyidagi kuchlar ham ta’sir qiladi: elastik kuchlar, adgeziya kuchlari, kapillyar kuchlar. Ularning hissasi, ayniqsa, yarim kontaktli rejimda yaqqol namoyon bo‘ladi: kantileverning sirtga «yopishib qolishi» natijasida gisterezis hodisalari yuzaga keladi. Bu esa tasvir olish jarayoni va natijalarni talqin qilishni sezilarli darajada qiyinlashtirishi mumkin.

Bundan tashqari, sirt tomonidan magnit va elektrostatik kuchlar ham ta’sir qilishi mumkin. Muayyan metodikalar va maxsus zondlardan foydalanib, ularning sirt bo‘ylab taqsimotini aniqlash mumkin.
Atom-kuch mikroskopining tuzilishi
Atom-kuch mikroskopining asosiy konstruktiv qismlari quyidagilardan iborat:
- Tizimni ushlab turuvchi bikr korpus
- Namuna keyinchalik mahkamlanadigan namuna tutqichi
- Manipulyatsiya qurilmalari
Mikroskop konstruksiyasiga qarab, qo‘zg‘almas namuna ustida zondni harakatlantirish yoki mahkamlangan zondga nisbatan namunani harakatlantirish mumkin. Manipulyatorlar ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruh kantilever bilan namuna orasidagi masofani «qo‘pol» sozlash uchun mo‘ljallangan (harakatlanish diapazoni taxminan santimetrlar), ikkinchisi esa skanerlash jarayonida aniq siljitish uchun ishlatiladi (harakatlanish diapazoni taxminan mikronlar). Aniq siljituvchi manipulyatorlar (yoki skanerlar) sifatida pyezokeramika elementlari qo‘llanadi. Ular taxminan 10−10 м masofaga siljiy oladi, biroq ularga termik dreyf, nochiziqlilik, gisterezis, sudraluvchanlik (kreep) kabi kamchiliklar xos.
- Zond
- Zond og‘ishini qayd etish tizimi. Bir nechta mumkin bo‘lgan tizimlar mavjud:
- Optik (lazer va fotodiodni o‘z ichiga oladi; eng keng tarqalgan)
- Pyezoelektrik (to‘g‘ri va teskari pyezoeffektdan foydalanadi)
- Interferometrik (lazer va optik tolani o‘z ichiga oladi)
- Sig‘imli (kantilever bilan uning yuqorisida joylashgan qo‘zg‘almas plastina orasidagi sig‘im o‘zgarishi o‘lchanadi)
- Tunnel (tarixan birinchi bo‘lib, elektr o‘tkazuvchi kantilever bilan uning yuqorisida joylashgan tunnel ignasi orasidagi tunnel tokining o‘zgarishini qayd etadi)
- Teskari aloqa tizimi
- Elektronikaga ega boshqaruv bloki
Ishlash xususiyatlari
Bunda skanerlovchi elektron mikroskop (SEM)ga nisbatan atom-kuch mikroskopi bir qator afzalliklarga ega. Masalan, SEM namuna sirtining psevdo-uch o‘lchamli tasvirini bersa, AKM sirt relyefining haqiqiy uch o‘lchamli tasvirini olish imkonini beradi. Bundan tashqari, AKM yordamida o‘rganiladigan elektr o‘tkazmaydigan sirtga ko‘pincha sirtning sezilarli deformatsiyasiga olib keladigan elektr o‘tkazuvchi metall qoplama surtish talab etilmaydi. SEM normal ishlashi uchun vakuum talab qilinadi, AKMning aksariyat rejimlari esa havoda yoki hatto suyuqlikda ham amalga oshirilishi mumkin. Bu holat biomakromolekulalar va tirik hujayralarni o‘rganish imkonini beradi. Umuman olganda, AKM SEMga qaraganda yuqoriroq aniqlikni ta’minlay oladi. Masalan, o‘ta yuqori vakuum sharoitida AKM haqiqiy atom darajasidagi aniqlikni ta’minlay olishi ko‘rsatilgan. Aniqligi bo‘yicha o‘ta yuqori vakuumli AKM skanerlovchi tunnel mikroskopi va transmissiyali elektron mikroskop bilan taqqoslanadi.
AKMning SEM bilan taqqoslagandagi kamchiliklaridan biri — skanerlash maydonining kichikligidir. SEM sirtning bir necha millimetr o‘lchamdagi sohasini yonlama tekislikda skanerlashi, vertikal tekislikda esa bir necha millimetr balandlik farqini qamrab olishi mumkin. AKMda maksimal balandlik farqi bir necha mikronni, maksimal skanerlash maydoni esa eng yaxshi holatda taxminan 150×150 мкм² ni tashkil etadi. Yana bir muammo shundaki, yuqori aniqlikda tasvir sifati zond uchining egrilik radiusiga bog‘liq bo‘ladi. Zond noto‘g‘ri tanlansa, olingan tasvirda artefaktlar paydo bo‘ladi.
Oddiy AKM sirtni SEM kabi tez skanerlay olmaydi. AKM tasvirini olish uchun bir necha daqiqadan bir necha soatgacha vaqt kerak bo‘ladi; SEM esa vakuum hosil qilingach, tasvir sifati nisbatan past bo‘lsa-da, deyarli real vaqt rejimida ishlay oladi. AKMning skanerlash tezligi pastligi sababli olingan tasvirlar termik dreyf tufayli buziladi, bu esa skanerlangan relyef elementlarini o‘lchash aniqligini pasaytiradi. AKM tezkorligini oshirish uchun bir nechta konstruksiya taklif qilingan. Ular orasida videoAKM deb ataladigan zond mikroskopini alohida qayd etish mumkin. VideoAKM sirt tasvirlarini televizion yoyish chastotasida qoniqarli sifat bilan olish imkonini beradi; bu oddiy SEMdan ham tezroq. Biroq videoAKMdan foydalanish cheklangan, chunki u faqat kontaktli rejimda va balandlik farqi nisbatan kichik bo‘lgan namunalarda ishlaydi. Termik dreyf keltirib chiqaradigan buzilishlarni tuzatish uchun bir nechta usul taklif qilingan.
Nochiziqlilik, gisterezis va sudraluvchanlik (kreep) skaner pyezokeramikasining xususiyatlari ham AKM tasvirlarining kuchli buzilishiga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, buzilishlarning bir qismi skanerning X, Y, Z manipulyatorlari o‘rtasidagi o‘zaro parazit bog‘lanishlar tufayli yuzaga keladi. Buzilishlarni real vaqt rejimida tuzatish uchun zamonaviy AKMlarda dasturiy ta’minot (masalan, xususiyatga yo‘naltirilgan skanerlash) yoki tarkibida chiziqli holat datchiklari bo‘lgan yopiq kuzatuv tizimlari bilan jihozlangan skanerlar qo‘llanadi. Ayrim AKMlarda pyezoquvur ko‘rinishidagi skaner o‘rniga bir-biriga mexanik jihatdan bog‘lanmagan XY va Z elementlari ishlatiladi; bu parazit bog‘lanishlarning bir qismini bartaraf etish imkonini beradi. Biroq ayrim hollarda, masalan, elektron mikroskop yoki ultramikrotom bilan birlashtirilganda, aynan pyezoquvurli skanerlardan foydalanish konstruktiv jihatdan maqsadga muvofiq bo‘ladi.
AKMdan kristall panjaradagi atom turini aniqlash uchun foydalanish mumkin.
Olingan axborotni qayta ishlash va tasvirlarni tiklash
Odatda, skanerlovchi zond mikroskopida olingan tasvirni talqin qilish qiyin, chunki bu usulga xos buzilishlar mavjud. Deyarli har doim dastlabki skanerlash natijalari matematik qayta ishlovdan o‘tkaziladi. Buning uchun, odatda, bevosita skanerlovchi zond mikroskopi (SZM) bilan birga yetkazib beriladigan dasturiy ta’minot ishlatiladi. Biroq bu har doim ham qulay emas, chunki bunday holatda dasturiy ta’minot faqat mikroskopni boshqaradigan kompyuterga o‘rnatilgan bo‘ladi.[manba 4766 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Qo‘llanilishi
Skanerlovchi zond mikroskoplari fanning deyarli barcha sohalarida qo‘llanadi. Fizika, kimyo va biologiyada AKM tadqiqot vositasi sifatida ishlatiladi. Xususan, quyidagi fanlararo yo‘nalishlar: biofizika, materialshunoslik, biokimyo, farmatsevtika, nanotexnologiyalar, sirt fizikasi va kimyosi, elektrokimyo, korroziya, elektronika (masalan, MEMS), fotokimyo va boshqa ko‘plab sohalarda qo‘llanadi. Istiqbolli yo‘nalishlardan biri —[kim tomonidan?] skanerlovchi zond mikroskoplarini boshqa an’anaviy va zamonaviy tadqiqot usullari bilan birlashtirish, shuningdek, prinsipial jihatdan yangi asboblarni yaratishdir. Masalan, SZMni optik mikroskoplar (an’anaviy va konfokal mikroskoplar), elektron mikroskoplar, spektrometrlar (masalan, Raman sochilishi (kombinatsion sochilish) spektrometrlari va flyuorestsensiya), ultramikrotomlar.
Adabiyotlar
- V. L. Mironov. Skanerlovchi zond mikroskopiyasi asoslari : oliy o‘quv yurtlarining yuqori kurs talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. — Nijniy Novgorod : Rossiya Fanlar akademiyasi, Mikrostrukturalar fizikasi instituti, 2004. — 110 bet.
- R. Wiesendanger. Scanning Probe Microscopy and Spectroscopy (ingl.). — Kembrij: Cambridge University Press, 1994.
- D. Sarid. Scanning Force Microscopy, Oxford Series in Optical and Imaging Sciences (ingl.). — Nyu-York: Oxford University Press, 1991.
- R. Dagani, Individual Surface Atoms Identified, Chemical & Engineering News, 5-mart 2007-yil, 13-bet. American Chemical Society tomonidan nashr etilgan.
- Q. Zhong, D. Innis, K. Kjoller, V. B. Elings, Surf. Sci. Lett. 290, L688 (1993).
- V. J. Morris, A. R. Kirby, A. P. Gunning. Atomic Force Microscopy for Biologists (ingl.). — Imperial College Press, 1999.
- J. W. Cross SPM — Scanning Probe Microscopy Website
- P. Hinterdorfer, Y. F. Dufrêne, Nature Methods, 3, 5 (2006)
- F. Giessibl, Advances in Atomic Force Microscopy, Reviews of Modern Physics 75 (3), 949—983 (2003).
- R. H. Eibl, V.T. Moy, Atomic force microscopy measurements of protein-ligand interactions on living cells. Methods Mol Biol. 305:439-50 (2005)
- P. M. Hoffmann, A. Oral, R. A. Grimble, H. Ö. Özer, S. Jeffery, J. B. Pethica, Proc. Royal Soc. A 457, 1161 (2001).
- Eibl RH, First measurement of physiologic VLA-4 activation by SDF-1 at the single-molecule level on a living cell. In: Advances in Single Molecule Research for Biology and Nanoscience. Hinterdorfer P, Schuetz G, Pohl P (Editors),Trauner, ISBN (2007).
- West P, Introduction to Atomic Force Microscopy: Theory, Practice and Applications — www.AFMUniversity.org
- A. A. Suslov, S. A. Chijik. Skanerlovchi zond mikroskoplari (sharh) // Materiallar, texnologiyalar, asboblar — 2-jild (1997), № 3, 78-89-betlar
Havolalar
- Genetik tadqiqotlar uchun AKM
- Zond mikroskopiyasi bo‘yicha maqolalar arxivi
- NT-MDT kompaniyasi saytida AKM metodikalari tavsifi Arxiv nusxasi 31-iyul 2012-yilda Wayback Machine’da
- SZM galereyasi: sirt skanlari, kollajlar, illyustratsiyalar, fon rasmlari
- SZM tasvirlari galereyasi
- Ishlayotgan SZM, tezkor skanerlash rejimi
- 0.01 нм aniqlikdagi AKM skanerlashga erishish usuli