Togo haqida

Togo Respublikasi
frans. Togo Respublikasi
Shior: «frans. Mehnat, erkinlik, Vatan»
«Mehnat, erkinlik, Vatan»
Madhiya: «Salom senga, ajdodlarimiz yurti»
Того на карте мира
Togoning dunyo xaritasidagi o‘rni
Mustaqillikka erishgan sana 27-aprel 1960-yil ( Fransiyadan)
Rasmiy til fransuz tili
Poytaxt Lome
Yirik shaharlar Lome, Sokode, Kara
Boshqaruv shakli parlament respublikasi , merosiy avtoritar rejim sharoitida
Prezident Jan-Lyusen Savi de Tove
Bosh vazir For Essozimna Gnassingbe
Hudud
 • Jami 56 785 km² (dunyoda 127-o‘rin)
 • suv yuzasining ulushi, % 4,2
Aholi
 • Baholash (2025) ▲9 580 000 kishi (103-o‘rin)
 • Zichlik 108 kishi/km²
YaIM (XQP)
 • Jami (2019) 13,987 mlrd AQSH doll. (150-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 1750 AQSH doll. (176-o‘rin)
YaIM (nominal)
 • Jami (2019) 5,358 mlrd AQSH doll. (146-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 670 AQSH doll. (177-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2020) ▲ 0,515 (past; 167-o‘rinni egallaydi)
Aholi vakillarining nomlanishi togoliklar, togolik erkak, togolik ayol
Valyuta BCEAO franki
Internet domeni .tg
ISO kodi TG
Telefon kodi +228
Vaqt mintaqasi UTC±0
Yo‘l harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Togo (frans. Togo [tɔˈgo]), rasmiy nomi — Togo Respublikasi (frans. Togo Respublikasi [ʁe.py.bˈlik tɔgoˈlɛz]) — mamlakat bo‘lib, G‘arbiy Afrikada joylashgan. U g‘arbda Gana bilan, sharqda Benin bilan, shimolda esa Burkina-Faso bilan chegaradosh. Mamlakat janubda Gvineya qo‘ltig‘isohilining kichik bir qismiga ega bo‘lib, u yerda mamlakat poytaxti Lome.

Etimologiyasi

Toponim «Togo» nomi talqinlardan biriga ko‘ra, evetilidagi «lagunaning narigi tomonidagi hudud» degan so‘zdan kelib chiqqan. Boshqa talqinga ko‘ra, bu nom gidronim Togonomidan olingan. 1905-yilda nemis mustamlaka ma’murlari o‘z mustamlakasini Togolenddeb atagan, 1960-yilda esa mamlakat mustaqilligini e’lon qilib, «Togo Respublikasi» nomini olgan.

Tarix

Togoning qadimgi tarixi haqida ma’lumotlar kam. Arxeologik topilmalar qadimgi qabilalar sopol buyumlar yasash va temirga ishlov berishni bilganini ko‘rsatadi. XV asr o‘rtalarida bu yerga portugallarkelib, qul savdosi yo‘lga qo‘yilgan. XVIII asr oxirida eve xalqi manzilgohi o‘rnida Lome shahriga asos solingan.

1914-yilda Togodagi Britaniya ekspeditsiya korpusi

1884-yilda Gustav Naxtigal bir necha mahalliy sardor bilan Togoda Germaniya imperiyasi protektoratini o‘rnatish hamda hozirgi Ganahududining bir qismini qamrab olish haqida shartnoma imzoladi. Chegaralar nemis qo‘shinlari mamlakat ichkarisidagi hududlarni egallagach hamda Fransiya va Buyuk Britaniyabilan bitimlar tuzilgach belgilandi. 1-yanvar 1905-yilda hozirgi Togo hududi Germaniyaning Togolend mustamlakasi deb e’lon qilindi.

Keyinchalik, Birinchi jahon urushi davrida Togolend Buyuk Britaniya va Fransiya tomonidan bosib olinib, Angliya–Fransiya kondominiumie’lon qilindi. 7-dekabr 1916-yilda kondominium tugatilib, hudud Britaniya va Fransiya zonalariga bo‘lindi. 20-iyul 1922-yilda Buyuk Britaniya Togoning g‘arbiy qismini boshqarish uchun mandatni Millatlar Ligasidan oldi, Fransiya esa sharqiy qismini boshqarish huquqini oldi. 1945-yilda mamlakat Fransiya parlamentiga uch nafar vakil yuborish huquqiga ega bo‘ldi. Ikkinchi jahon urushi dan keyin vasiylik tizimi BMTtomonidan joriy etildi. Boshqaruv Buyuk Britaniya va Fransiya qo‘lida qoldi.

Gnassingbe Eyadema

28-oktabr 1956-yilda o‘tkazilgan referendumdan so‘ng Togo Fransiya tarkibidagi avtonom respublika maqomini rasman oldi. 1958-yil fevralda Fransiya Togoga mudofaa, tashqi aloqalar va moliya masalalarini nazorat qilish huquqini o‘zida saqlagan holda respublika maqomini berdi. 1958-yil aprelda Deputatlar palatasi saylovlarida Togo birligi qo‘mitasipartiyasi g‘alaba qozondi. Yangi hukumatga Silvanus Olimpio boshchilik qildi.

27-aprel 1960-yilda Togo mustaqilligini e’lon qildi. 1961-yilgi prezidentlik saylovida Silvanus Olimpio saylovchilarning 99 % ovozini olib g‘alaba qozondi. Muxolifat saylovni boykot qildi. 9-aprel 1961-yilda Togo Respublikasi Konstitutsiyasiqabul qilindi. Unga muvofiq Togoning oliy qonun chiqaruvchi organi Milliy assambleya bo‘ldi.

1961-yil dekabrda hukumatga qarshi fitna tayyorlashda ayblangan muxolifat partiyalari rahbarlari hibsga olindi va muxolifat partiyalarini tarqatib yuborish to‘g‘risida farmon chiqarildi. 13-yanvar 1963-yilda harbiy to‘ntarish sodir bo‘ldi va Silvanus Olimpio o‘ldirildi. Mamlakatda favqulodda holat e’lon qilindi. Harbiylar hokimiyatni Nikolas Grunitskiyboshchiligidagi muvaqqat hukumatga topshirdi. 1963-yil mayda Grunitskiy respublika prezidenti etib saylandi. Yangi rahbariyat Fransiya bilan aloqalarni rivojlantirish siyosatini yuritdi.

13-yanvar 1967-yilda harbiy to‘ntarish natijasida hokimiyatga Gnassingbe Eyademakeldi. Siyosiy partiyalar faoliyati taqiqlandi, 1969-yil noyabrda «Togo xalqi birlashuvi» partiyasi tuzilib, bir partiyali tizim joriy etildi. Harbiy boshqaruv davridan keyin Eyadema respublika prezidenti etib saylandi, 1986-yilda esa Togo prezidenti lavozimiga qayta saylandi.

1983-yilda xususiylashtirish dasturi boshlandi, 1991-yilda siyosiy partiyalar faoliyatiga ruxsat berildi. Umuman olganda, Eyadema mamlakatni 38 yil boshqardi va bir necha marta qayta saylandi. 1993-yilda Yevropa komissiyasi hamkorlikni muzlatib qo‘ydi, chunki Eyademaning 1993, 1998 va 2003-yillardagi qayta saylanishini hokimiyatni egallab olish deb baholadi. 2004-yil aprelda Bryusselda hamkorlikni tiklash yuzasidan Yevropa Ittifoqi va Togo o‘rtasida muzokaralar bo‘lib o‘tdi.

5-fevral 2005-yilda Eyadema vafot etdi. Konstitutsiyaga ko‘ra, mamlakatning barcha chegaralari yopilishi va prezident vazifasini vaqtincha Milliy assambleya raisi Fambare Uattara Natchabebajarishi kerak edi. Ammo u Benindabo‘lgani sababli harbiylar hokimiyatni Eyademaning o‘g‘li For Essozimna Gnassingbegatopshirdi. Konstitutsiyaga Gnassingbega 2008-yilgacha respublika prezidenti sifatida hokimiyatda qolish imkonini beradigan o‘zgartirish kiritildi.

Xalqaro tashkilotlar harbiylarning harakatlarini davlat to‘ntarishi deb atab, Togoda saylov o‘tkazishga chaqirdi. 2005-yil fevralda Lomeda hokimiyatning konstitutsiyaga zid tarzda almashishiga qarshi norozilik namoyishi bo‘lib o‘tdi. Togo hukumati bunga javoban namoyishlarni taqiqladi.

Gnassingbe 2010, 2015 va 2020-yillarda prezidentlikka «qayta saylandi».

Geografiya

Tepaliklar, Kpalime yaqinida

Mamlakatning maydoni 56 785 km². U janubdan shimolga 579 km cho‘zilgan, eng keng joyining eni esa 160 km. Shimoliy qismini tekisliklar, markaziy qismini dengiz sathidan o‘rtacha 200—400 metr balandlikdagi plato, janubini esa lagunalar va janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa cho‘zilgan pastroq tog‘ tizmalari bo‘lgan sohilbo‘yi tekisliklari egallaydi.

Togoning eng baland nuqtasi — Agu tog‘i (987 metr) bo‘lib, u Atakora tog‘ tizimiga kiradi.

Eng uzun daryo — Mono, uzunligi 467 kilometr. Daryo janubga oqadi. Uning quyilish qismi bo‘ylab Benin bilan chegara o‘tadi. Togo ko‘li mamlakatdagi eng katta ko‘l bo‘lib, maydoni taxminan 50 km², chuqurligi 2,5 metr.

Togo hududida quyidagi foydali qazilmalar mavjud: alyuminiy, boksitlar, grafit, dolomitlar, temir, oltin, ohaktosh, kaolin, marmar, fosfatlar, osh tuzi, uran va xrom.

Iqlimi — ekvatorial, issiq. Janubda nam, shimolda esa yarim quruq. O‘rtacha yillik harorat +24—27 °C.

Mamlakat hududining katta qismini savannalarqoplaydi, Togo hududining 10 % ini o‘rmonlar egallaydi. Hozir o‘rmon maydonlari qisqarib bormoqda, bu esa hayvonot dunyosining kamayishiga olib kelmoqda.

Davlat tuzumi

Togo — respublika. Mamlakat Konstitutsiyasi 27-sentabr 1992-yilda referendum orqali qabul qilingan, 2002 va 2005-yillarda unga o‘zgartirishlar kiritilgan.

Davlat boshlig‘i — respublika prezidenti; u 5 yil muddatga ovoz berish orqali saylanadi. Prezident parlament — Milliy assambleyani tarqatib yuborish huquqiga ega.

Qonun chiqaruvchi organ — 81 deputatdan iborat bir palatali Milliy assambleya. U umumiy va to‘g‘ridan to‘g‘ri saylovlarda besh yilga saylanadi.

Togoning tashqi siyosati

Togo tashqi siyosatda Qo‘shilmaslik harakatiga tayanadi, biroq G‘arbiy Yevropa, ayniqsa Fransiya va Germaniya bilan mustahkam tarixiy va madaniy aloqalarini saqlab kelmoqda.

Togo qurolli kuchlari

Togo armiyasi Tropik Afrikadagi eng yaxshi tashkil etilgan va jihozlangan armiyalardan biri hisoblanadi. Harbiy xizmatchilar soni 9000 kishi. Fransiya harbiy kadrlarni tayyorlash va Togo armiyasini texnik jihozlashda muhim o‘rin tutadi.

Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

№ Viloyat Ma’muriy markaz Maydoni,
km²
Aholi,
(2006) kishi
Zichlik,
kishi/km²
1 Kara Kara 11 630 828 121 71,21
2 Dengizbo‘yi Lome 6 396 1 937 293 302,89
3 Plato Atakpame 16 975 1 425 199 83,96
4 Savannalar Dapaon 8 602 659 444 76,66
5 Markaziy Sokode 13 182 550 000 41,72
Jami 56 785 5 400 057 95,10

Aholi

Togo aholisi sonining o‘zgarishi
Yosh-jins piramidasi (Togo aholisi, 2020-yil)

Aholi soni — 8,7 mln kishi (2023-yil bahosi).

Yillik o‘sish — 2,7 % (tug‘ilish koeffitsiyenti — har bir ayolga 4,7 tug‘ilish).

O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — erkaklarda 58 yil, ayollarda 62 yil.

Immunitet tanqisligi virusi bilan zararlanish (OIV) — 0.28 % .

Savodxonlik — erkaklarda 80 %, ayollarda 55 % (2003-yil bahosi).

Etnik tarkibi — taxminan 45 qabila. Eng yiriklari — eve va kabye.

Dinlar: 51 % mahalliy an’anaviy e’tiqodlarga amal qiladi, 29 % — xristianlar, taxminan 20 % — musulmonlar. Xristianlar orasida katoliklar, metodistlar, presviterianlar, pentikostallar ( Xudo assambleyalari a’zolari), adventistlar, Yahova shohidlari.

Iqtisodiyot

Togo iqtisodiyoti savdo (qayta eksport) va qishloq xo‘jaligiga asoslangan (shu bilan birga oziq-ovqat mahsulotlarining katta qismi import qilinadi). Asosiy eksport mahsulotlari — paxta, qahva va kakao. Bundan tashqari, Togo dunyoda 4-o‘rinni fosfatlar eksporti bo‘yicha egallaydi.

Yalpi ichki mahsulot 4,767 mlrd dollarni tashkil etadi (2017). YaIM bo‘yicha Togo dunyoda 155-o‘rinda. Xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot — 1660 dollar (2017). Aholi jon boshiga YaIM (XQP) bo‘yicha Togo dunyoda 180-o‘rinda.

Qishloq xo‘jaligi (YaIMning 47 %, band aholining 65 %) — qahva, kakao, paxta, yams, kassava (tapioka), makkajo‘xori, dukkaklilar, guruch, tariq, jo‘xori; shuningdek, chorva mollari boqiladi, baliqchilik ham rivojlangan.

Sanoat (YaIMning 25 %, band aholining 5 %) — fosfat qazib olish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, to‘qimachilik mahsulotlariva ichimliklar ishlab chiqarish.

Xizmatlar sohasi — YaIMning 27 %, band aholining 30 %.

Transport

Togoning temiryo‘l tarmog‘i

2007-yilgi baholarga ko‘ra, avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi taxminan 11 700 km bo‘lib, shundan 2376 km qattiq qoplamali (1999). Asosiy yo‘llar mamlakat ichkarisiga viloyatlarning ma’muriy markazlari orqali (Burkina-Faso, Mali, Nigerning dengizga chiqishi uchun transport yo‘lagi sifatida) va Atlantika okeani sohili bo‘ylab o‘tadi.

Temiryo‘llar uzunligi 568 km (2014). Asosan yuk tashiladi. Bosh yo‘nalishlar mamlakat poytaxti Lomedan Kpalime, Anexo, Tabligbo va Blitta shaharlariga boradi. Xalqaro aeroportlar — Tokuen (Gnassingbe Eyadema nomidagi, Lome yaqinida) va shimoldagi Niamtugu shahrida, Kara viloyatida joylashgan.

Asosiy dengiz portlari — chuqur suvli Lome va Kpeme. Lome — Togoning asosiy porti. Lome portining yuk aylanmasi 8,7 mln tonna bo‘lgan (2013-yil), bu milliy tovar aylanmasining taxminan 80 % iga teng. Lome dengizga chiqish imkoniyati bo‘lmagan bir qator qo‘shni davlatlar uchun muhim tranzit yuk markazidir, jumladan Burkina-Faso uchun taxminan 0,8 mln tonna (2013) yuk tashilgan. Kpeme fosforitlarnieksport qilishga ixtisoslashgan port. Togo ko‘li va Mono daryosida mavsumiy kema qatnovi mavjud. Lomegacha dengiz ostidagi G‘arbiy Afrika gaz quvuri (Lagos, Nigeriya — Takoradi, Gana) shoxobchasi tortilgan.

Tashqi savdo

2017-yilda eksport hajmi bo‘yicha Togo dunyoda 135-o‘rinda, import bo‘yicha esa 103-o‘rinda bo‘lgan.

Eksport — 1,63 mlrd AQSH dollari (2017). Uning tarkibiga qayta eksport (Yevropa va Osiyodan qo‘shni Afrika davlatlariga), neft mahsulotlari (339 mln doll.), oltin (200 mln doll.), xom neft (116 mln doll.), fosforitlar (kalsiy fosfatlari, 100 mln doll.), sement (99,2 mln doll.), shuningdek, turli qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (xom paxta, qahva, kakao, moyli ekinlar, jumladan palma yog‘i va boshqalar) kiradi.

Asosiy xaridorlar — Kamerun 15 % (253 mln doll.), Livan 11 % (174 mln doll.), Burkina-Faso 8,2 % (134 mln doll.), Hindiston 7,4 % (120 mln doll.) va Benin 6,6 % (107 mln doll.).

Import 8,15 mlrd dollarni tashkil etadi (2017), jumladan neft mahsulotlari (3,5 mlrd doll.) va xom neft (1,05 mlrd doll.), sanoat mahsulotlari, jumladan mototsikllar (232 mln doll.), oziq-ovqat mahsulotlari, jumladan palma yog‘i (152 mln doll.) va tozalanmagan shakar (115 mln doll.).

Asosiy yetkazib beruvchilar — Xitoy 17 % (1,4 mlrd doll.), Belgiya va Lyuksemburg 13 % (1,05 mlrd doll.), Nigeriya 12 % (1,01 mlrd doll.), Janubiy Koreya 12 % (0,947 mlrd doll.) va Niderlandiya 7,9 % (0,646 mlrd doll.).

Salbiy savdo balansi 6,51 mlrd dollarni tashkil etadi (2017).

Togo xalqaro AKT mamlakatlari tashkilotiga a’zo.

Madaniyat

Ommaviy axborot vositalari

Davlat teleradiokompaniyasi va davlat telekanali — TVT (Télévision Togolaise — «Togo televideniyesi»), 31-iyul 1973-yilda ishga tushirilgan. Davlat radiokompaniyasi va davlat radiostansiyasi — Radio Lome.

Adabiyot

Havolalar