Benin (fransuzcha Bénin [beˈnɛ̃]), to‘liq rasmiy nomi — Benin Respublikasi (fransuzcha République du Bénin [ʁe.py.bˈlik dy beˈnɛ̃], 1975-yilgacha Dagomeya) — davlat bo‘lib, G‘arbiy Afrikadajoylashgan. Mamlakat Benin qo‘ltig‘i orqali Gvineya qo‘ltig‘igachiqadi. Shimolda Burkina-Faso va Niger, sharqda esa Nigeriya, g‘arbda Togobilan chegaradosh. Rasmiy poytaxti Porto-Novobo‘lsa-da, mamlakat hukumati Kotonu— mamlakatning eng yirik shahrida joylashgan. Ma’muriy jihatdan 12 ta departamentga bo‘linadi.
Etimologiyasi
Hozirgi mamlakat hududida 280 yil davomida Dagomeyadavlati mavjud bo‘lgan; u XIX asr oxiridan boshlab Fransiya mustamlakasi bo‘lgan, 1960-yilda mustaqillik e’lon qilingach esa Dagomeya Respublikasideb nomlangan. «Dagomeya» toponimining kelib chiqishi haqida bir necha taxmin mavjud. Xususan, V. A. Nikonov bu toponim shaxs ismi «Dag» hamda g‘arbiy sudan tillaridagi «ichki, ichkarisi, qorin» ma’nosini anglatuvchi so‘zdan yasalgan, ya’ni «Dagning ichida» degan ma’noni bildirishi mumkinligini ta’kidlagan; boshqa ma’lumotlarga ko‘ra esa, «Dag saroyi» degan ma’noni anglatadi. 1975-yilda mamlakat Benin deb qayta nomlandi. Uning nomi etnonim — bini xalqining o‘z nomidan ( bini, obini, edo, edo) olingan. Bu xalq nomi Ẹ̀dó-Biniqirolligiga ham berilgan. Qirollik XII—XIX asrlarda hozirgi Nigeriya hududida mavjud bo‘lgan.
Tarixi
Qadimda mamlakat shimolida gurmaqabilasi yashagan. Keyinchalik ularni hozirgi Nigeriya hududidan kelgan barba qabilasi siqib chiqargan. Mamlakat janubida esa quyidagi qabilalar yashagan: fon va aja.
XV asrda Benin sohillarida ilk bor paydo bo‘lganlar — portugallar.
paydo bo‘lgan. XVI—XVII asrlarda fransuz, golland, ingliz savdogarlari va qul savdogarlarining qal’alari hamda savdo faktoriyalari qurilgan.
XVII asrdan boshlab Benin qirg‘oqlari va qo‘shni hududlar yevropaliklar tomonidan Afrikadagi eng yirik qul savdosi markazlaridan biriga aylantirilgan (shu bois qirg‘oq « Qullar qirg‘og‘i» deb atalgan).
XVII asrda hozirgi Benin hududida ilk Dagomeyadavlati shakllangan. Uning aholisi asosan ketmon bilan yer haydab dehqonchilik qilgan. Jamiyat tuzumi ibtidoiy jamoa tuzumidan tortib feodal tuzumgao‘tish bosqichida bo‘lib, unda quldorlik unsurlari ham mavjud edi.
XVIII asrda Dagomeya hukmdorlari qul savdosi bilan faol shug‘ullangan; ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, yevropalik savdogarlarga yiliga 20 ming nafargacha qul sotilgan. Bu holat XIX asr o‘rtalarigacha, ya’ni aksariyat Yevropa mamlakatlarida qul savdosi taqiqlanguniga qadar davom etgan.
Mustamlakachilik davri
Dagomeya 1851-yildan fransuz mustamlakachilariga qarshilik ko‘rsatgan, biroq 1894-yilda uzil-kesil bo‘ysundirilib, Fransiyaningmulkiga aylantirilgan. 1904-yilda hozirgi Benin hududi Fransuz G‘arbiy Afrikasi tarkibiga Fransuz Dagomeyasi mustamlakasi sifatida kiritilgan (uning chegaralari mustamlakachilikdan oldingi Dagomeya davlati chegaralariga mos kelmagan). Fransuz mustamlakachilari sanoat korxonalari (sovun ishlab chiqarish, tikuvchilik va boshqalar) tashkil eta boshlagan, temiryo‘llar va avtomobil yo‘llari qurgan.
1946-yilda Dagomeya Fransiyaning dengizorti hududi maqomini olgan. Gubernator huzurida saylanadigan Bosh kengash faoliyat yurita boshlagan. Uning tarkibiga Afrika burjuaziyasi, amaldorlar va ziyolilar vakillari kirgan.
1958-yildan boshlab u avtonom Dagomeya Respublikasi sifatida Fransuz Hamjamiyatitarkibida bo‘lgan. Bir muddat Dagomeyani o‘sha vaqtda tuzilishi rejalashtirilgan va 1959—1960-yillarda mavjud bo‘lgan Mali Federatsiyasi (Mali va Senegal) tarkibiga qo‘shish g‘oyasi muhokama qilingan, ammo amalga oshmagan.
Mustaqillik davri
1-avgust kuni, 1960-yilda Dagomeya Respublikasi mustaqil davlatga aylandi. Mustaqil Dagomeyaning birinchi prezidenti Maga Kutuku Yuberbo‘lib, u amalda shaxsiy diktaturasini o‘rnatgan.
1963-yil oxirida polkovnik Kristof Sogloboshchiligida birinchi harbiy to‘ntarish amalga oshirilgan. Yangi konstitutsiya qabul qilinib, ko‘ppartiyaviylik tizimi tiklangan, prezidentlik va parlament saylovlari o‘tkazilgan. Prezident etib Marselen Jozef Suru-Migan Apitisaylangan. U «sotsialistik yo‘l» siyosatini e’lon qilgan.
1965-yilda yuqori martabali zobitlar guruhi ikkinchi harbiy to‘ntarishni uyushtirgan. 1968-yilda G‘arbga moyil siyosat yuritgan E. Zinsu prezident etib saylangan.
1969-yil dekabrda uchinchi harbiy to‘ntarish sodir bo‘lgan. Maga va Apiti hokimiyatga qaytarilgan.
1972-yil oktabrda mayor Matyo Kereku to‘rtinchi davlat to‘ntarishini amalga oshirib, bir partiyali tizimni markscha-lenincha mafkura asosida o‘rnatgan hamda hukumatning vazifasi sotsializm qurish ekanini e’lon qilgan. 1974-yil noyabrdan Beninni Kereku boshchiligidagi Siyosiy byuro boshqara boshlagan.
30-noyabr kuni, 1975-yilda mamlakat quyidagi nomni oldi: Benin Xalq Respublikasi.
16-yanvar kuni, 1977-yilda davlat to‘ntarishini amalga oshirish maqsadida yollanma jangchilar guruhi Bob Denar boshchiligida hujum uyushtirgan, biroq muvaffaqiyatsizlikka uchragan.
1983-yilda mamlakatning 15 yoshdan 40 yoshgacha bo‘lgan barcha aholisi Inqilobiy yoshlar tashkilotiga a’zo qilingan (o‘sha vaqtda mamlakatda o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 43 yilni tashkil etgan).
1989-yildan Kereku marksistik tamoyillardan voz kechgan va mamlakatning rasmiy nomidan «Xalq» so‘zini olib tashlagan. 1991-yilda erkin saylovlar o‘tkazilgan.
Bir partiyali tizim tugatilganidan keyin, 1990-yil martdan mamlakat Benin Respublikasi deb atalgan.
Geografiyasi
Geografik jihatdan mamlakat beshta tabiiy hududga bo‘linadi: qirg‘oqbo‘yi hududi, plato zonasi («La terre de barre»), shimoldagi o‘rmonli savannalar bilan qoplangan baland plato, shimoli-g‘arbdagi tepalikli hudud («Atakora») va shimoli-sharqdagi unumdor Niger tekisliklari. Mamlakatning umumiy maydoni 114,763 ming km².
Mamlakat shimolida iqlim subekvatorial bo‘lib, ikki fasl kuzatiladi: dekabrdan maygacha quruq, iyundan noyabrgacha yomg‘irli fasl. Janubiy qismida ekvatorial iqlimhukmron bo‘lib, ikkita yomg‘irli va ikkita quruq fasl mavjud.
Daryolar tarmog‘i zich. Asosiy daryolar — Veme va Monobo‘lib, ikkalasida ham kemalar qatnay oladi.
O‘simlik qoplamining asosiy qismini baland o‘tli savanna hamda undagi akatsiyalar, dum palmalari va karite daraxtlari tashkil etadi. Sohillarda tropik doimiy yashil o‘rmonlar mavjud, shuningdek moyli palma va tik daraxtlari ekilgan.
Hayvonot dunyosi ancha boy. Savannada ko‘plab antilopalar hamda yirik yirtqichlar, jumladan sherlar, qoplonlar, gepardlaryashaydi. Shuningdek, bu yerda fillar va buyvollar ham uchraydi.
Foydali qazilmalar
Mamlakat yer osti boyliklari orasida neft va marmar zaxiralari bor.
Iqlimi
Mamlakat shimolida subekvatorial, janubida esa ekvatorial iqlim hukmron. Ikki yomg‘irli mavsum (martdan iyulgacha va sentabr oxiridan noyabr boshigacha) mavjud. Bu davrda 800—1300 mm yog‘in tushadi va havo namligi juda yuqori bo‘ladi. O‘rtacha oylik havo harorati +24 °C dan +27 °C gacha o‘zgaradi. Mamlakat shimolida ikkita fasl yaqqol ajralib turadi: quruq (dekabrdan aprel-maygacha) va yomg‘irli (iyundan noyabrgacha). Yanvarning o‘rtacha harorati +25 °C, iyulniki +32 °C. Yog‘in miqdori janubdagidan kamroq — 750—1250 mm, qurg‘oqchilik tez-tez kuzatiladi. Mamlakatga tashrif buyurish uchun eng qulay vaqt dekabrdan martgacha bo‘lib, bunga nafaqat shu davrdagi qulay iqlim sharoiti, balki ko‘plab bayram tadbirlari ham sabab bo‘ladi.
Siyosiy tuzumi
Benin prezidentlik respublikasi bo‘lib, ko‘ppartiyaviy tizimga ega. Benin prezidenti bir vaqtning o‘zida davlat boshlig‘i va hukumat rahbari hisoblanadi. Ijro etuvchi hokimiyatni hukumat amalga oshiradi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat hukumat va parlamentga tegishli. Sud hokimiyati mustaqil. Beninning amaldagi konstitutsiyasi 1990-yilda qabul qilingan.
Tadqiqotga ko‘ra, Economist Intelligence Unit 2018-yilda mamlakatni demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim deb tasniflagan.
Tashqi siyosat
Qurolli kuchlar
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi
1999-yilda mamlakatning ma’muriy bo‘linishi o‘zgartirildi. Ilgari mavjud bo‘lgan 6 viloyatning (Atakora, Atlantika, Borgu, Veme, Zu, Mono) har biridan yangi ma’muriy birlik ajratildi. Shunday qilib, mamlakat hozir 12 departamentga bo‘lingan va ular, o‘z navbatida, 77 ta kommunani o‘z ichiga oladi.

| № | Ruscha nomi | Fransuzcha nomi | Ma’muriy markazi | Kommunalar soni | Maydoni, km² | Aholisi (2013), kishi | Aholi zichligi, kishi/km² | Xarita |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Alibori | Alibori | Kandi | 6 | 26 242 | 868 046 | 33,1 | |
| 2 | Atakora | Atacora | Natitingu | 9 | 20 499 | 769 337 | 37,5 | |
| 3 | Atlantika | Atlantique | Vida | 8 | 3233 | 1 396 548 | 432,0 | |
| 4 | Borgu | Borgou | Paraku | 8 | 25 856 | 1 202 095 | 46,5 | |
| 5 | Kollin | Collines | Dasa-Zume | 6 | 13 931 | 716 558 | 51,4 | |
| 7 | Kuffo | Couffo | Dogbo-Tota | 5 | 2404 | 741 895 | 308,6 | |
| 6 | Donga | Donga | Jugu | 5 | 11 126 | 542 605 | 48,8 | |
| 8 | Litoral | Littoral | Kotonu | 1 | 79 | 678 874 | 8 593,3 | |
| 9 | Mono | Mono | Lokosa | 6 | 1605 | 495 307 | 308,6 | |
| 10 | Veme | Ouémé | Porto-Novo | 9 | 1281 | 1 096 850 | 856,2 | |
| 11 | Plato | Plateaux | Sakete | 5 | 3264 | 624 146 | 191,2 | |
| 12 | Zu | Zou | Abomey | 9 | 5243 | 851 623 | 162,4 |
Aholisi

11—25-may kunlari, 2013-yilda Beninda aholining so‘nggi ro‘yxatga olinishi o‘tkazilgan. Ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, 2013-yilda mamlakat aholisi 9 983 884 kishini tashkil etgan.
Aholining yillik o‘sishi — 2,9 % (tug‘ish ko‘rsatkichi — har bir ayolga 5,4 ta tug‘ilish).
O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — 59 yil.
Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 1,2 % (2007-yilgi baholash).
Etnik tarkibi: 60 dan ortiq xalq mavjud; eng ko‘p sonli guruh sharqiy evexalqlari bo‘lib, ular jumlasiga fon (taxminan 65 %), dagomeya, barba, somba, yoruba, busa va boshqa xalqlar kiradi.
Tillar: fransuz tili (rasmiy), fon va yoruba (asosan mamlakat janubida), shuningdek shimoldagi qabilalarning turli tillari.
Dinlar: xristianlar 48,5 %, musulmonlar 27,7 %, vudu e’tiqodi vakillari 11,6 %, boshqa dinlar 2,6 %, ateistlar 5,8 %, an’anaviy e’tiqodlar 2,6 % (2013-yilgi ro‘yxatga olish ma’lumotlari). Xristianlarning ko‘pchiligi katoliklar (25,5 %), protestantlar 13,5 % ni tashkil etadi.
15 yoshdan oshgan aholining savodxonlik darajasi — 34,7 %; erkaklarda 48 %, ayollarda 23 % (2002-yilgi ro‘yxatga olish bo‘yicha).
Iqtisodiyoti
Benin — iqtisodiy jihatdan sust rivojlangan agrar davlat. Iqtisodiyoti asosan o‘z ehtiyoji uchun mahsulot yetishtirishga yo‘naltirilgan qishloq xo‘jaligiga (makkajo‘xori, tapioka, yams) va paxta yetishtirishga asoslanadi. Paxta asosiy tovar ekinlaridan biridir. 2014-yilda uning ishlab chiqarish hajmi 600 mingta standart 480 funtlik toyga (217,72 kg) yetgan va mamlakat dunyoda 17-o‘rinni egallagan. Ahamiyatiga ko‘ra ikkinchi tovar ekini — keshyu yong‘og‘i bo‘lib, 2015/2016-yillarda hosil hajmi 125 ming tonna deb baholangan.
Mamlakatda neft va gazkonlari bor, ammo ulardan foydalanilmaydi. Boshqa ma’lum tabiiy boyliklar: temir rudasi, oltin, fosforitlar, marmar va o‘rmon resurslari (ularning qazib olinishi yoki o‘zlashtirilishi kam miqyosda).
Beninda xalqaro oltin qazib oluvchi kompaniyalar o‘tkazgan qidiruv ishlari natijasida 39 ta muhim oltin koni aniqlangan (ularning ko‘pi sun’iy yo‘ldosh yordamida topilgan). Oltin qazib olish hajmi yiliga taxminan 500 kg ni tashkil etadi.
Elektr energiyasi asosan import hisobidan qoplanadi. Uning asosiy manbasi — Gana.
Eksport tovarlari (1,11 mlrd AQSH dollari, 2016-yilda) — oltin, paxta, keshyu yong‘og‘i, mevalar, palma moyi, yog‘och-taxta va neft mahsulotlari (qayta eksport).
Asosiy xaridorlar (2016-yilda) — BAA (27 %), Hindiston (17 %), Livan (6,6 %), Mali (6,6 %), Xitoy (5,3 %).
Import (1,8 mlrd AQSH dollari, 2016-yilda) — oziq-ovqat (asosan guruch va go‘sht mahsulotlari), sanoat mollari, yoqilg‘i va boshqalar.
Asosiy yetkazib beruvchilar (2016-yilda) — Xitoy (27 %), Tailand (11 %), Hindiston (10 %), Fransiya (5,3 %).
Benin hukumati xorijiy investitsiyalarni, avvalo turizm sohasini rivojlantirish uchun jalb etishni rejalashtirmoqda.
Transport
- Xalqaro savdoning katta qismi dengiz porti orqali amalga oshiriladi, u — Kotonu.
- Mamlakatdagi Kajeun aeroporti Afrika shaharlari va qit’adan tashqaridagi bir nechta manzil bilan havo qatnovini ta’minlaydi.
- Beninda 1906-yildan beri faoliyat ko‘rsatib kelayotgan transport turi — temiryo‘llar. Ularni qo‘shni davlatlar temiryo‘llari bilan bog‘lash loyihalari ham mavjud bo‘lib, rels oralig‘i kengligi 1000 mmyoki 1435 mm.
- Mamlakatda tez kengayib borayotgan tarmoq — avtomobil yo‘llari.
Sog‘liqni saqlash
1980-yillarda aholining 30 % dan kamrog‘i tibbiy xizmatlardan foydalana olgan. Beninda 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘limi dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri edi. Go‘daklar o‘limi 203 ta holatni (har 1000 nafar yangi tug‘ilgan chaqaloqqa) tashkil etgan. Har uch onadan faqat bittasi bolalari uchun tibbiy xizmatdan foydalanish imkoniyatiga ega edi. Sog‘liqni saqlash tizimini isloh qilishga qaratilgan Bamako tashabbusi vaziyatni sezilarli o‘zgartirishga yordam berdi. Sog‘liqni saqlashning barcha yo‘nalishlarini kompleks isloh qilish strategiyasi tibbiy xizmat ko‘rsatish ko‘rsatkichlari, samaradorligi va xarajatlarini yaxshilash imkonini berdi.
Madaniyati
Fransuz tili yetakchi tilga aylanishidan ancha oldin Benin adabiyotida boy og‘zaki ijod an’analari mavjud edi. 1929-yilda Feliks Kucho Beninning ilk romani — «Qullik»ni yozgan. Zamonaviy yozuvchilardan quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: Jan Pliya va Floran Kuao-Zotti.
Ommaviy axborot vositalari
ORTB davlat teleradiokompaniyasi (Office de Radiodiffusion et Télévision du Bénin — «Benin radioeshittirish va televideniye boshqarmasi») 20-oktabr 1972-yilda tashkil etilgan. Benindagi birinchi radiostansiya La chaîne nationale (ORTB tarkibiga kiradi) SORAFOM tomonidan 7-mart 1953-yilda Radio Dahomeynomi bilan ishga tushirilgan, 1-aprel 1983-yilda esa mintaqaviy radiostansiyalar tarmog‘i — Radio Parakouishga tushirilgan. 31-dekabr 1978-yilda Benindagi ilk telekanal ishga tushgan, uning nomi — ORTB Télévision nationale.
Adabiyotlar
- Devidson B. Qora ona. Afrika: sinov yillari. Ingliz tilidan tarjima. Moskva: «Nauka», 1964.
- Kuznetsov V. A., Lunev N. I. Dagomeya. Moskva: «Misl», 1974. 132 bet. «Rivojlanayotgan mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy muammolari» turkumi.
- Nikonov V. A. Qisqacha toponimik lug‘at / muharrir E. I. Belyov. — Moskva: «Misl», 1966. — 509 bet — 32 000 nusxa.
- Afrikaning eng yangi tarixi. Moskva: «Nauka», 1968.
- Benin Xalq Respublikasi. Ma’lumotnoma. Moskva: «Nauka», 1989.
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgartirishsiz. — Moskva: «Russkiye slovari», «Astrel», AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
- Decalo S. Historical Dictionary of Benin. Metuchen, NJ, Scarecrow Press, 1995.
- Eades J.S., and Allen C. Benin. Oxford, Clio, 1996.
- The World of Learning 2003, 53rd Edition. L.-N.Y.: Europa Publications, 2002.
- Africa South of the Sahara. 2004. L.-N.Y.: Europa Publications, 2003.
- Afrika mamlakatlari va Rossiya. Ma’lumotnoma. Moskva, 2004.
Havolalar
- Benin konstitutsiyasi (1990) Arxiv nusxasi 13-sentabr 2014-yilga oid arxiv, manzil: Wayback Machine (inglizcha)
- Mamlakat haqida ma’lumot Arxiv nusxasi 15-fevral 2009-yilga oid arxiv, manzil: Wayback Machine — manba: BBC News (inglizcha)
- Benin havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Benin taraqqiyoti bo‘yicha prognozlar Arxiv nusxasi 3-iyun 2020-yilga oid arxiv, manzil: Wayback Machine (inglizcha)