Eritreya, rasmiy nomi — Eritreya Davlati (tigrinya ሃገረ ኤርትራ [haˈgɐrɐ ˈertra], arabcha دولة إرتريا [ˈdawlat irītriyyā], inglizcha State of Eritrea [sˈteɪt ɒv ˌɛrɪˈtriː.ə]) — davlat bo‘lib, Sharqiy Afrikada , Qizil dengiz sohilida, Afrika shoxi mintaqasida joylashgan. Poytaxti va eng yirik shahri — Asmara.
G‘arbda Sudan , janubda Efiopiya va sharqda Jibuti bilan chegaradosh. Maydoni 117 600 km².
Eritreya ko‘p millatli mamlakat bo‘lib, aholisi taxminan olti million kishidan iborat va unda rasman tan olingan to‘qqizta etnik guruh yashaydi. Aholining aksariyatini tigraylar (aholining 55 %i) va tigrelar (aholining 30 %i) tashkil etadi; bundan tashqari, bir qancha etnik ozchiliklar mavjud. Aholining asosiy qismi xristianlik (miafizitlik) va islom diniga eʼtiqod qiladi.
Zamonaviy Eritreya hududi Italiya qirolligining mustamlaka mulklari tarkibiga mustaqil qirolliklar va sultonliklar (masalan, Medri-Bahr[inglizcha] va Avsa) qo‘shilishi natijasida shakllanib, pirovardida Italiya Eritreyasi vujudga kelgan. 1952-yilda Eritreya Efiopiya va Eritreya Federatsiyasi tarkibiga kirdi; federatsiya 1962-yilda tugatildi. Eritreya mustaqillik urushi natijasida 1993-yil aprelida referendum o‘tkazildi va unda fuqarolarning 99,83 %i Eritreya mustaqilligini yoqladi. Eritreya va Efiopiya o‘rtasidagi qurolli qarama-qarshilik davom etib, bu 1998—2000-yillardagi Efiopiya–Eritreya mojarosi hamda keyinchalik Jibuti va Efiopiya bilan to‘qnashuvlarga olib keldi.
Eritreya bir partiyali davlat bo‘lib, unda milliy parlament saylovlari bir necha bor kechiktirilgan. Amalda mamlakat totalitar diktatura hisoblanadi. Human Rights Watch, inson huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotining fikricha, Eritreya hukumati dunyodagi eng yomon hukumatlardan biri hisoblanadi. Eritreya hukumati bu ayblovlarni siyosiylashtirilgan deb atagan. Fuqarolar muddati cheklanmagan majburiy harbiy xizmatga chaqirilgani sababli ayrim eritreyaliklar mamlakatni tark etadi. Mahalliy ommaviy axborot vositalarining barchasi davlatga tegishli bo‘lgani uchun mamlakat matbuot erkinligi indeksida matbuot erkinligi eng past darajaga ega davlat sifatida ham baholanadi. Eritreya Afrikadagi Botsvana, Kabo-Verde, Mavrikiy, Malavi, Namibiya va Janubiy Afrika Respublikasi singari hech qachon davlat to‘ntarishi yuz bermagan kam sonli mamlakatlardan biridir.
Eritreya Afrika Ittifoqi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Rivojlanish bo‘yicha hukumatlararo tashkilot (IGAD)[inglizcha] aʼzosi, shuningdek, Arab davlatlari ligasida boshqa kuzatuvchi mamlakatlar — Braziliya, Venesuela, Hindiston va Turkiya bilan birgalikda kuzatuvchi maqomiga ega.
Etimologiyasi
“Eritreya” toponimi (qadimgi yunoncha Ἐρυθραία) qadim zamonlarda ham mavjud bo‘lgan; o‘sha davrda u Qizil dengiz ning qadimgi tasavvurdagi sohillarini, jumladan, Arabiston yarimorolining qirg‘oq qismini ham anglatgan. Bu nom davlat tuzilmasi nomi sifatida Italiya tomonidan 1890-yilda o‘z mustamlakasi — Italiya Eritreyasi uchun qo‘llanilgan. 1993-yilda tashkil topgan davlat shu nomni meros qilib olgan.
Nom, ehtimol, Qizil dengizning lotincha nomidan (lotincha Mare Erythraeum, qadimgi yunoncha ἐρυθρός — «qizil») kelib chiqqan, biroq u tuproq rangidan olingan bo‘lishi ham mumkin degan qarash mavjud.
Tarixi

Eritreya hududida odamlar qadim zamonlardan buyon yashab kelgan. Ehtimol, keyinchalik Yer yuzining boshqa hududlariga tarqalgan qadimgi odamlar aynan shu yerlar orqali Afrikadan chiqib ketgan. Barka vodiysida arxeologlar taxminan miloddan avvalgi 8000-yilga oid odamlar manzilgohini topgan.[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Eritreya hududlari Aksum podsholigi tarkibida, keyinchalik esa Efiopiya davlati tarkibida bo‘lgan. XVI asrda Massava porti Usmonli imperiyasi hukmronligi ostiga o‘tdi. 1868-yilda Usmonli sultoni port boshqaruvini quyidagi davlatga topshirdi: Misr.
1882-yilda hududni mustamlakalashtirishga Italiya kirishdi (jumladan, Aseb va Massava portlari orqali). 1-yanvar 1890-yilda Eritreya mustamlakasi eʼlon qilindi (nom Qizil dengizning yunoncha nomidan olingan, xuddi shu o‘zak quyidagi atamada ham uchraydi: eritrotsitlar — «qizil qon tanachalari»). 1895-yilda Birinchi Italiya–Efiopiya urushi boshlandi; u 1896-yilda mustamlaka chegaralarini belgilagan tinchlik shartnomasi bilan yakunlandi.

Eritreya italiyaliklar (Efiopiya, Somali va Eritreyada) Buyuk Britaniya qo‘shinlaridan Ikkinchi jahon urushi davrida, 1941-yil bahorida mag‘lubiyatga uchraguniga qadar Italiya boshqaruvida bo‘lgan. Shundan so‘ng Britaniya harbiy maʼmuriyati hududni 1952-yilgacha boshqargan. O‘sha yili Eritreya Efiopiya va Eritreya Federatsiyasi tarkibiga kirdi.
1962-yilda Efiopiya imperatori Hayle Selassiye mamlakatning federativ tuzilishini tugatdi, bu esa mahalliy separatistik harakatni keskin kuchaytirdi. Bundan bir yil avval Hamid Avate boshchiligidagi eritreyalik millatchilar guruhi Eritreya mustaqillik urushini boshlagan edi. Urush turli shiddatda 30 yildan ortiq davom etdi; ayniqsa Efiopiyada Mengistu Hayle Mariam boshchiligidagi ofitserlar guruhi hokimiyatni egallaganidan keyin kuchaydi. Qarshilik harakati eng katta muvaffaqiyatlarga Ogaden urushi paytida erishdi: bunda Efiopiya armiyasining Somali va musulmon qo‘zg‘olonchilarga qarshi urush bilan bandligidan samarali foydalanildi.
1980-yillarning oxirida Efiopiya sotsialistik davlati ning umumiy inqirozi sharoitida eritreyalik qo‘zg‘olonchilar nafaqat Eritreya hududining katta qismini nazorat ostiga oldi, balki Efiopiya xalqlari inqilobiy-demokratik fronti qo‘zg‘olonchilarining harakatlarini ham faol qo‘llab-quvvatladi. Ularning yetakchisiga Meles Zenaviy aylandi. 1991-yilda qo‘zg‘olonchilar Addis-Abebaga kirib keldi, Zenaviy Efiopiya prezidenti bo‘ldi. Oradan 2 yil o‘tib, referendum o‘tkazilgach, Eritreya mustaqilligi eʼlon qilindi.

1993-yildan hozirgacha mamlakatni mustaqillik urushining bir necha faxriysi Isayas Afevorki boshchiligida boshqarib kelmoqda. Ular mamlakatdagi yagona qonuniy partiya — Demokratiya va adolat uchun xalq fronti orqali hokimiyatning barcha tarmoqlarini o‘z qo‘liga jamlagan. Mamlakat rahbarlari iqtisodiy poydevorning zaifligi va boshqa ustuvor vazifalar mavjudligini bahona qilib, siyosiy hayotni demokratlashtirish va saylovlar o‘tkazish haqidagi takliflarni muntazam rad etadi. Xalqaro inson huquqlari tashkilotlari mamlakatdagi vaziyatni doimiy tanqid qiladi, Eritreyada inson huquqlariga rioya etilishi, matbuot erkinligi va boshqa ko‘rsatkichlarga past baho beradi.
1995-yilda Eritreya Hanish orollarining Yamanga tegishliligini bahs ostiga oldi. Natijada davlatlar o‘rtasida qurolli mojaro kelib chiqdi. Hech bir tomon harbiy ustunlikka erisha olmadi, diplomatik g‘alaba esa ko‘proq Yaman tomonida bo‘ldi.
1998-yilda bahsli hududlar tufayli Efiopiya bilan yangi urush boshlandi. Unda har ikki tomondan o‘n minglab askar halok bo‘ldi. Urush katta iqtisodiy va ijtimoiy larzalarga sabab bo‘lib, iqtisodiyotni vayron qildi va keng minaga to‘ldirilgan yer maydonlarini qoldirdi. Mamlakat Piyodalarga qarshi minalarni taqiqlash to‘g‘risidagi konvensiya ga 2002-yilda qo‘shildi. Urush 2000-yilda Eritreyaning mag‘lubiyati va sulh bitimi bilan yakunlandi. Unga ko‘ra, o‘t ochishni to‘xtatishga rioya etilishini BMT tinchlikparvar kuchlari nazorat qilishi kerak edi.
2008-yildan boshlab Eritreya hududida Efiopiya hukumatiga qarshi Ginbot 7 qurolli qo‘zg‘olonchilar tuzilmalari joylashgan bo‘lib, ularga Berhanu Nega rahbarlik qilgan.
Bu haqda Somali hukumati va IGAD mintaqaviy bloki shunday deydi: Eritreya 2006-yildan boshlab Somalidagi Islom sudlari ittifoqi va uning ittifoqchilarini faol qo‘llab-quvvatlagan. U qo‘zg‘olonchilarga qurol-yarog‘ va pul yetkazgan, islom fundamentalistlari hamda jangarilariga boshpana va siyosiy faoliyat uchun hudud bergan, eritreyalik «ko‘ngillilar» esa Somalidagi fuqarolar urushida qatnashgan. Somali hukumatining fikricha, bunday siyosatning asosiy sababi Efiopiyaning Abdullahi Yusuf hukumatini qo‘llab-quvvatlashidir. Biroq prezident Isayas Afevorki barcha ayblovlarni rad etib, ularni Eritreyaning obro‘siga putur yetkazishga urinayotgan Markaziy razvedka boshqarmasi agentlarining hiylasi deb atagan.
10–13-iyun 2008-yilda Eritreya bilan urush holatida bo‘lgan davlat — Jibuti.
23-dekabr 2009-yilda BMT Xavfsizlik Kengashi Eritreyaga qarshi sanksiyalar joriy qildi — jumladan, qurol yetkazib berishga embargo qo‘ydi. Qarorni Xavfsizlik Kengashining barcha doimiy aʼzolari qo‘llab-quvvatladi, faqat Xitoy betaraf qoldi. Bundan tashqari, Eritreya rahbarlarining BMTga aʼzo mamlakatlarga kirishi taqiqlandi, ularning xorijiy banklardagi hisoblari muzlatildi. Embargoga Eritreyaning Somalidagi islomiy jangarilarni qo‘llab-quvvatlashi va Jibuti bilan chegaradagi mojaro sabab qilib ko‘rsatilgan.
16-sentabr 2018-yilda Eritreya Efiopiya bilan tinchlik shartnomasini rasmiy hukumat uchrashuvida — Jidda , Saudiya Arabistonida imzoladi. 9-noyabr 2020-yildan 3-noyabr 2022-yilgacha mamlakat Tigraydagi urushda Efiopiya tomonida qatnashdi, biroq mamlakat prezidenti buni rasman inkor etgan.
Geografiyasi


Eritreya — Shimoli-sharqiy Afrikadagi mamlakat. U Jibuti, Efiopiya va Sudan bilan chegaradosh, sharqiy sohili esa Qizil dengiz bilan tutashgan. Mamlakatning katta qismi Eritreya platosida hamda Efiopiya tog‘ligida joylashgan. Janubi-sharqda Afar botig‘i joylashgan. Mamlakat maydoni 117,6 ming km², jumladan, Eritreyaning orollar qismi — taxminan 1,3 ming km². Poytaxti — Asmara.
Eritreya daryolari mavsumiy bo‘lib, doimiy oqimga ega emas ( Tekezye daryosidan tashqari); ular Nil, Qizil dengiz havzalariga yoki ichki oqim havzalariga mansub. Mamlakatdagi to‘rtta eng yirik daryo — Tekezye, Mereb, Barka va Anseba.
Mamlakatda ikkita milliy bog‘ mavjud: Dahlak Marin va Semenavi Bahri.
Hayvonot dunyosi

Mamlakat hayvonot va qushlar dunyosi ancha boy: zaytunrang pavian, jayronlar, tuyaqushlar, sherlar, fillar, katta va kichik kudu antilopalari, tog‘ echkilari, qoplonlar, maymunlar, dukerlar, Afrika so‘galli cho‘chqalari, buyvollar, begemotlar, sirtlonlar, jayralar, quyonlar, yovvoyi cho‘chqalar, timsohlar, karkidonlar, kemiruvchilar, ilonlar, toshbaqalar, chiyabo‘rilar, tasqaralar, burgutlar, marabular va mahalliy hamda ko‘chib yuruvchi qushlarning ko‘plab boshqa turlari uchraydi. Dahlak arxipelagi yaqinida 250 turdagi baliq, jumladan, O‘rta yer dengiziga xos turlar ham mavjud.
Davlat tuzumi
Davlat va hukumat boshlig‘i — prezident. Konstitutsiyaga ko‘ra, prezident parlament tomonidan 5 yil muddatga saylanishi kerak. 24-may 1993-yildan beri bu lavozimni Isayas Afevorki egallab kelmoqda. Prezident saylovlari hozirgacha o‘tkazilmagan, navbatdagi saylov sanasi ham belgilanmagan.
Qonun chiqaruvchi organ — bir palatali Milliy assambleya — 150 nafar deputatdan iborat. Ulardan 75 nafari hukmron partiya Markaziy qo‘mitasi aʼzolari, qolgan 75 nafari esa 1997-yilda mintaqaviy assambleyalar tomonidan saylangan. Saylovlar 2001-yil dekabriga rejalashtirilgan, ammo keyin nomaʼlum muddatga qoldirilgan.
Eritreyada faqat bitta qonuniy partiya — Demokratiya va adolat uchun xalq fronti mavjud (rahbari — Isayas Afevorki).
Tashqi siyosati
Maʼmuriy-hududiy bo‘linishi

| Xaritadagi raqami | Viloyat | Maʼmuriy markazi | Maydoni, km² |
Aholisi, (2005) kishi |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Maekel (Markaziy) | Asmara | 1 300 | 675 700 | 519,77 |
| 2 | Debub (Janubiy) | Mendefera (Addi-Ugri) | 8 000 | 952 100 | 119,01 |
| 3 | Gash-Barka | Barentu | 33 200 | 708 800 | 21,35 |
| 4 | Anseba | Keren | 23 200 | 549 000 | 23,66 |
| 5 | Semien-Key-Bahri (Shimoliy Qizil dengiz) | Massava | 27 800 | 653 300 | 23,50 |
| 6 | Debub-Key-Bahri (Janubiy Qizil dengiz) | Aseb | 27 600 | 83 500 | 3,03 |
| Jami | 121 100 | 3 622 400 | 29,91 |
Aholisi

- Aholi soni — 6,08 mln (2020-yil iyul holatiga baho).
- Yillik o‘sish — 0,93 % (2020).
- Tug‘ilish koeffitsiyenti — har bir ayolga 3,73 tug‘ilish (2020).
- Shahar aholisi — 41,3 % (2020).
- O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — erkaklarda 64 yosh, ayollarda 69 yosh (2020). Bu ko‘rsatkich 1960-yildagi atigi 39,1 yoshga nisbatan sezilarli oshgan.
- Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 0,7 % (2018-yilgi baho).
- Savodxonlik — erkaklarda 84,4 %, ayollarda 68,9 % (2018-yilgi baho).
- Etnik tarkibi: tigraylar — 55 %, tigrelar va kunamalar — 32 %, saholar — 4 %, boshqalar — 9 %.
Tillar
Eritreyada so‘zlashiladigan asosiy tillar: tigrinya, tigre, kunama, bilin, nara, saho, afar, beja. Tigrinya, arab va ingliz tillari ish yuritish tillari sifatida xizmat qiladi. Eritreyada aholining to‘qqizta etnolingvistik jamoasi mavjud.
Mamlakat Konstitutsiyasiga ko‘ra, Eritreyada rasmiy til yo‘q, biroq tigrinya va arab tillari eng ko‘p ishlatiladi.
Din

aholisi diniy tarkibi: 62,9 % — xristianlar (57,7 % — pravoslavlar, 5,2 % — boshqalar), 36,6 % — musulmonlar, 0,5 % — boshqa dinlar (2022).
1997-yilgi Konstitutsiyaga ko‘ra, mamlakat aholisiga eʼtiqod erkinligi taʼminlanishi kerak. Biroq 2002-yilda hukumat diniy jamoalarni ro‘yxatdan o‘tkazishni talab qildi va ro‘yxatga olish bahonasi bilan to‘rtta asosiy dindan boshqa barcha dinlarni noqonuniy deb eʼlon qildi. Bular — islom, Eritreya pravoslav cherkovi, Yevangelik (lyuteran cherkovi va Rim-katolik cherkovi. Boshqa ko‘plab diniy jamoalar, jumladan, pyatidesyatniklar, Yahova shohidlari va pravoslav islohotchilar taʼqibga uchray boshladi; diniy targ‘ibotchilar qamoqqa olinib, qiynoqqa solinadi.
Iqtisodiyoti
Eritreya dunyodagi eng qashshoq davlatlardan biridir. Iqtisodiy tizim markazlashgan buyruqbozlik shaklida bo‘lib, uni hukmron partiya boshqaradi. Xususiy korxonalar kam. YIM — 9,702 mlrd AQSH dollari (2017-yilgi baho).
Aholi jon boshiga hisoblangan YIM ning xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha qiymati — 1600 AQSH dollari (2017-yilgi baho, dunyoda 217-o‘rin). Iqtisodiyotning asosini qishloq xo‘jaligi tarmoqlari tashkil etadi.
« Red Sea Trading Corporation » kompaniyasi mamlakatdagi eng yirik importchi hisoblanadi (2010-yil maʼlumotlariga ko‘ra).
Sanoat
2015-yilda sanoatning YIM dagi ulushi 29,4 %ni tashkil etgan. Dengiz suvidan sanoat usulida tuz olinadi. Qayta ishlash sanoatining aksar korxonalari — poyabzal, oziq-ovqat, neftni qayta ishlash, to‘qimachilik va boshqalar — tiklanishga muhtoj. Baliqni qayta ishlash, go‘sht-sut mahsulotlari, shisha va salqin ichimliklar ishlab chiqaruvchi korxonalar ishlaydi. Hunarmandchilik sanoati yaxshi rivojlangan.
2008-yildan tog‘-kon sanoati rivojlana boshladi, xususan, oltin, mis va rux qazib olinmoqda. Foydali qazilma konlarini o‘zlashtirishda xitoylik xorijiy investorlar faol qatnashmoqda. Eritreya hukumati vaqt o‘tishi bilan tog‘-kon sanoati milliy iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biriga aylanishiga umid qilmoqda.
Qishloq xo‘jaligi
Qishloq xo‘jaligining YIMdagi ulushi — 12,3 % (2015). Aholining 80 %i qishloq xo‘jaligida band. Mamlakatda unumdor yerlar keskin yetishmaydi, bunga tobora kuchayib borayotgan tuproq eroziyasi ham sabab bo‘lmoqda. Yerlarning qariyb 5 %i haydaladi. Quyidagi ekinlar yetishtiriladi: banan, kartoshka, makkajo‘xori, kunjut, sabzavotlar, papayya, tariq, bug‘doy, jo‘xori, teff, paxta, sitrus mevalar va boshqalar. Sut chorvachiligi, parrandachilik va baliq ovlash ham rivojlanmoqda (jumladan, anchous, losos, sardina, tunets, barrakuda).
Mamlakatga Yevropa Ittifoqi va Yaponiya baliqchilikni rivojlantirish uchun moliyaviy yordam bergan.
Transport

Yo‘llarda transport harakati — o‘ng tomonlama. Xalqaro haydovchilik guvohnomalari amal qiladi. Ayrim hududlarda kechasi harakatlanish taqiqlanadi. Shahardagi jamoat transporti (avtobuslar) qatʼiy jadvalsiz, salon yo‘lovchilarga to‘lgach yo‘lga chiqadi. Avtomobil ijaraga olish imkoniyati mavjud.[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Avtobuslar shaharlar ichida ham, shaharlar o‘rtasida ham barcha yo‘nalishlarda qatnaydi. Taksini shaharning asosiy ko‘chalari bo‘ylab istalgan joyda to‘xtatish mumkin. Taksilarda hisoblagichlar ishlatilmaydi.
Mamlakat yo‘llarining 21 %i qattiq qoplamali. Masalan, Keren va Barentu orasidagi (99 km) yo‘l asfaltlangan. Massava va Asab (725 km), Mendefera va Barentu (210 km)ni bog‘lovchi avtomobil yo‘llari qoplamasi ham yaxshilangan.[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Eritreya aeroportlari beshta mintaqaviy va xalqaro aviakompaniya reyslariga xizmat ko‘rsatadi. Milliy aviakompaniya ham faoliyat yuritadi, biroq Eritreya aviakompaniyasi muntazam yo‘lovchi reyslarini amalga oshirmaydi. Xizmat ko‘rsatuvchi aviakompaniyalar soni muntazam ortib bormoqda: Eritrean Airlines, Lufthansa, United Airlines, Saudia, Egypt Air, Yemenia, British Airways[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Davlat chegarasidan o‘tishda chegara nazorati
Mamlakatga qo‘shni davlatlarning biridan avtomobilda kirish mumkin: Jibuti (Rahayta chegara punkti), Sudan (Talataasher, Girmayka va Adibara), shuningdek, amalda Efiopiya (Mereb, Omhayer, Lemasye va Zalanbese chegara postlari) orqali. Sudan (Kassala) tomondan avtomobilda chegaradan o‘tayotganda haydab kelinayotgan transport vositasiga egalik huquqini tasdiqlovchi amaldagi hujjat bo‘lishi kerak (ijara mashinasi bo‘lmasligi lozim). Barcha yo‘lovchilarning pasport va vizalari, zarur bo‘lsa, bojxona deklaratsiyalari ham tartibda bo‘lishi shart.[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Aseb va Massava portlari hamda bandargohlari asosan musulmon ziyoratchilarga xizmat ko‘rsatadi.
Asfalt yo‘llar poytaxt Asmara ni Massava va boshqa bir qancha viloyat shaharlarini bog‘laydi. Bundan tashqari, Eritreyaning boshqa aholi punktlarini tutashtiruvchi yuzlab kilometr tuproq yo‘llar bor. Asmara — Aseb — Jibuti yo‘li tuproq qoplamali. Yo‘llardagi harakat zichligi past.[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Turizm
Eritreyada plyajda dam olish, ekskursiyalarga borish va safari-sayohatlari ham mavjud. Cho‘kkan kemalar, g‘orlar, marjonlar, riflar va Qizil dengizning turfa jonzotlari dayving uchun imkoniyat yaratadi. Eritreyada dayving markazlari ishlaydi. Eritreyaga quyidagi shaharlardan birida samolyot almashtirib uchish mumkin: Qohira, Amsterdam, Frankfurt-Mayn, Bayrut, Sana, Doha, Dubay, Milan yoki Rim[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Tarixiy yodgorliklarning aksariyati (Asmara shahridagilardan tashqari) uzoq davom etgan urushlarda vayron bo‘lgan. Shunga qaramay, Asmara sayyohlar orasida Afrika qitʼasidagi eng xavfsiz poytaxtlardan biri sifatida tanilgan.[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Efiopiya va Eritreya o‘rtasidagi tarang vaziyat ko‘plab nazorat-o‘tkazish punktlari paydo bo‘lishiga va sayohat cheklovlariga (vaqtinchalik xavfsizlik zonasi) sabab bo‘lgan. Mamlakatning katta qismi Shimoliy Koreya va Liviyadagi kabi tashrif buyurish uchun yopiq. Rasmiy tartibga ko‘ra, chet elliklar poytaxtdan tashqarida bepul maxsus ruxsatnoma siz (hamma joyda tekshiriladigan alohida ruxsat) harakatlana olmaydi. Bunday ruxsatnoma ni olish bir necha soatdan bir necha sutkagacha vaqt oladi.[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Eritreya pravoslav cherkovi monastirlariga (masalan, Debre Bizen va Debre Sina) tashrif buyurish uchun Eritreya pravoslav cherkovi patriarxati beradigan ruxsatnoma talab etiladi. Eritreya arxeologik yodgorliklarini ziyorat qilish uchun Milliy muzeydan ruxsatnoma olinadi. Dahlak oroliga borish ruxsatini esa Massavadagi Turizm vazirligining hududiy organi beradi.[manba 38 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Moliya
Pul birligi — nakfa (= 100 sent). U 1997-yil noyabrda muomalaga kiritilgan. 1993—1997-yillarda muomalada Efiopiyaning birr pul birligi bo‘lgan. Barcha bank xizmatlarini ko‘rsatuvchi muassasa — Eritreya tijorat banki.
Tashqi savdo
Mamlakat xalqaro AKT mamlakatlari birlashmasiga aʼzo.
- Eksport — 274 mln AQSH dollari (2017): rux va mis rudalari (umumiy qiymatning 89 %igacha), chorva mollari va jo‘xori.
- Asosiy xaridorlar — Xitoy (158 mln AQSH dollari), Janubiy Koreya (76,4 mln AQSH dollari), Ispaniya (19,8 mln AQSH dollari) va Filippin (6,97 mln AQSH dollari).
- Import — 308 mln AQSH dollari (2017): mashina va uskunalar, neft mahsulotlari, oziq-ovqat hamda sanoat mahsulotlari.
- Asosiy yetkazib beruvchilar — Misr (97 mln AQSH dollari), Xitoy (42,8 mln AQSH dollari), Italiya (31,5 mln AQSH dollari), Sudan (19 mln AQSH dollari) va Braziliya (15,4 mln AQSH dollari).
Taʼlim

Eritreyada 6 yoshdan 13 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun taʼlim majburiydir. Mamlakatda taʼlimning besh bosqichi mavjud: boshlang‘ichdan oldingi, boshlang‘ich, o‘rta, o‘rtadan keyingi va yakuniy bosqich. Boshlang‘ich, o‘rta va undan keyingi bosqichlarda taxminan 1 270 000 o‘quvchi tahsil oladi. Mamlakatda jami 824 ta maktab, ikkita universitet va bir nechta texnik o‘quv yurti mavjud.
2018-yilda erkaklarning 84,4 %i va ayollarning 68,9 %i savodli bo‘lgan. 15 yoshdan 24 yoshgacha bo‘lgan yoshlar orasida bu ko‘rsatkich erkaklarda 93,8 %, ayollarda 92,7 %ni tashkil etgan.
Qurolli kuchlar
1998-yildan Eritreyada umrbod majburiy harbiy xizmat joriy etilgan. Quruqlik qo‘shinlari, harbiy-dengiz va harbiy-havo kuchlari mavjud.
Tinchlik davrida armiyada taxminan 45 000 kishi xizmat qiladi; zaxira kuchlari — 250 000 kishi.
Madaniyat


Mamlakat tarixiy yodgorliklarining ko‘pchiligi uzoq davom etgan urushlar davomida vayron bo‘lgan, biroq ayrim meʼmoriy obidalar saqlanib qolgan. Ular orasida poytaxtdagi neoklassik Gubernator saroyining korinf ustunlari, Opera uyining roman uslubidagi peshtoqlari, katolik sobori va shahar masjidi bor.
Erkaklar va ayollar issiqda ham, salqinda ham qulay bo‘lgan uzun va keng kiyimlar kiyadi. Masjidga kirishda, baʼzan esa cherkovga kirishda ham oyoq kiyimi yechiladi.
Eritreyada eng sevimli sport turlari futbol va velosportdir.
Suvenirlar
Hunarmandchilik va badiiy amaliy sanʼat rivojlangan. Qamish, zaytun daraxti yog‘ochi va o‘tlardan turli rangdagi patnislar to‘qiladi; marvaridli buyumlar, laganlar, qo‘zi terisi va loydan yasalgan milliy hunarmandchilik mahsulotlari, issiq ichimliklar uchun idish sifatida ishlatiladigan qovoq idishlar, xalq hayoti manzaralari bilan bezatilgan buyumlar, o‘q uchlari, nog‘oralar, gilamlar, to‘qima buyumlar, yog‘och va qog‘ozdan yasalgan bezaklar, shamdonlar, tuz va shakar idishlari, surat romlari, qalqonlar, nayzalar, mahalliy qahva idishi — jebena hamda boshqa, odatda qo‘lda tayyorlanadigan ro‘zg‘or buyumlari ishlab chiqariladi.
Zargarlik hunari ham mavjud; oltin va kumush buyumlar vazniga qarab sotiladi. Fil suyagidan yasalgan mahsulotlar suvenir do‘konlarida sotiladi, biroq ularning xalqaro savdosi taqiqlangan.
Oshxonasi

Mahalliy taomlarning asosiy mahsulotlari — suli, un, dukkaklilar, kartoshka va makkajo‘xori. Ommabop taomlar: kicha — sulidan tayyorlanadigan yassi non, shiro — ziravorlar qo‘shilgan no‘xat unidan tayyorlanadigan taom; ful — dukkakli mahsulotlardan bo‘tqa; enbasha — katta, dumaloq, oq non. Mevalar orasida balyas — opunsiya kaktusining mevalari bo‘lib, tashqi tomoni tikanli va yashil, ichi esa shirin va qizil bo‘ladi. Eritreya qahvasi qo‘lda maydalab, qovuriladi va sopol ko‘zada damlanadi. Oshxonada mevalar ko‘p ishlatiladi (agava, xurmo, banan, papayya, sitrus mevalar).
Eritreyaning baland tog‘li hududlari (Asmara atrofi) oshxonasi asosan ziravorli taomlardan iborat bo‘lib, Efiopiya taomlariga juda o‘xshaydi. Asosiy taom achitilgan don xamiridan tayyorlangan yassi non (injera) bo‘lib, ustiga go‘sht bilan dimlangan ziravorli sabzavotlar qo‘yiladi. Bunday taomlar mamlakatning ko‘plab restoranlarida beriladi. Yaqin Sharqqa xos «Shaan-Ful» (dimlangan loviya) odatda nonushtaga lavash bilan tortiladi.
Mustamlakachilik tarixi tufayli italyan oshxonasi taomlari ham Eritreya bo‘ylab ko‘p uchraydi, garchi ularning turlari unchalik xilma-xil bo‘lmasa ham.
Mahalliy ichimliklar — sova (uyda tayyorlanadigan pivo turi) va miyes (asalni achitish yo‘li bilan olinadigan ichimlik). Ovqatlanish odatda bir necha soat davom etishi mumkin bo‘lgan anʼanaviy qahva ichish marosimi bilan birga kechadi.
Eng ko‘p isteʼmol qilinadigan alkogolli ichimliklar — pivo, Yaqin Sharqqa xos «araq» (anisli aroq), shuningdek, vermutlar va boshqa alkogolli ichimliklar.
Adabiyotlar
- Eritreya // Ekslibris — Yaya. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1978. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild. 30).
- Eritreya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1904. — Jild. XLI. — B. 29—30.
- I. O. Abramova, A. M. Vasilyev va boshqalar. Afrika mamlakatlari. — Moskva: Rossiya Fanlar akademiyasi Afrika instituti, Nauka, 2002. — B. 216—224. — ISBN 5-201-04894-3.
- V. V. Ninin Eritreya. — Moskva: Geografgiz, 1952. — 36, [4] bet — (Dunyo xaritasi yonida).
- E. A. Shauro Eritreya : maʼlumotnoma / Rossiya Fanlar akademiyasi Afrika instituti. — Moskva: Sharq adabiyoti, 2005. — 120 bet — ISBN 5-02-018456-X.
- V. A. Nikonov Qisqacha toponimik lug‘at. — Moskva: Misl, 1966. — 509 bet — 32 000 nusxa
- E. M. Pospelov Somali // Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / masʼul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgartirilmagan. — Moskva: Rus lug‘atlari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
- Den Konnell, Tom Killiyon. Eritreyaning tarixiy lug‘ati (inglizcha). — 2-nashr, rasmlar bilan. — Lenhem: Scarecrow Press, Rowman & Littlefield, 2010. — 688 bet — (Afrika tarixiy lug‘atlari). — ISBN 9780810875050.
- Stiven Hemsli Longrigg[inglizcha]. Eritreyaning qisqacha tarixi. — 1-nashr. — Oksford: Clarendon Press, 1945. — vi, 188 bet
- Rozelin Ngcheong-Lum. Eritreya. — Nyu-York: Marshall Cavendish, 2001. — 132 bet — (Dunyo madaniyatlari (2-nashr)). — ISBN 9781608704545.
Havolalar
Vikimedia ombori: Atlas: Эритрея
- Eritreya haqidagi erkin ensiklopediya
- Eritreyaning eng yangi tarixiga oid materiallar (ishlamaydigan havola)
- Eritreya havolalar katalogida Curlie (dmoz) (ishlamaydigan havola)
- Mamlakat profili — BBC News (inglizcha)
- Eritreya rivojlanishining asosiy prognozlari International Futures manbasidan (inglizcha).