Amonton–Kulon ishqalanish qonuni

Qonuni Amonton — Kulon — empirik qonun, sirt bo‘ylab yuzaga keladigan ishqalanish kuchi (o‘zaro nisbiy sirpanish paytida jismlar orasida yuzaga keladi) va normal reaksiya kuchi o‘rtasidagi chiziqli bog‘lanishni belgilaydi; bu kuch sirt tomonidan jismga ta’sir etadi.

Amonton — Kulon formulasi

Bir jismning boshqa bir jism (tayanch) sirti bo‘ylab sirpanishidagi ishqalanish kuchi quyidagiga teng

F=μN

va u ikki jism orasidagi umumiy chegaraga urinma yo‘nalishda, siljish yo‘nalishiga qarama-qarshi tomonga yo‘naladi. Bu yerda μ — ishqalanish koeffitsiyenti bo‘lib, uning qiymati ayni sirtlar uchun aniqlanadi (u ishqalanuvchi sirtlarning materialiga, ularning sirtqi qatlamiga ishlov berish sifatiga, kamroq darajada esa harorat va nisbiy siljish tezligiga bog‘liq; o‘zaro tegib turgan sirtlar maydoniga bog‘liq emas), N — tayanchning normal reaksiya kuchi (u kontakt maydoni va bosimga bog‘liq).

Nyutonning uchinchi qonuniga ko‘ra, yuqorida ko‘rsatilgan ishqalanish kuchi ham tayanch tomonidan jismga, ham jism tomonidan tayanchga ta’sir qiladi.

Ishqalanishga ta’sir qiluvchi omillar

Hozirgi vaqtda ishqalanish koeffitsiyenti uch omilga turli darajada bog‘liqligi aniqlangan:

  1. ishqalanuvchi jismlarning materiali, moylash xususiyati va sirtida mavjud bo‘lgan moylovchi qatlam;
  2. ishqalanish juftligining konstruksiyasi: ishqalanish sirtining o‘lchami va geometrik shakli, asosan o‘zaro tegib turgan detallarning ishqalanish yuzalari maydonlari nisbatiga, ya’ni o‘zaro qoplanish koeffitsiyentiga;
  3. ishlash rejimi: harorat, tezlik, yuklama, ayniqsa yupqa sirtqi qatlamda yuzaga keladigan harorat maydoni.

Tarixi. Formula variantlari

Ishqalanish koeffitsiyenti tushunchasini birinchi bo‘lib Leonardo da Vinchi (1508) yilda kiritgan, keyinroq Amonton (1699) ham bu tushunchani qo‘llagan. Yuqorida keltirilgan formula ko‘pincha Kulon qonuni (formulasi) yoki Amonton — Kulon qonuni deb ataladi. Sharl Kulon 1785 yilda qonunni tasdiqladi va umumlashtirilgan formulani taklif qildi (qarang: keltirilgan adabiyotlar):

F=A+μN,

bunda A — molekulalararo tortishish hisobiga yuzaga keladigan, yuklamaga bog‘liq bo‘lmagan ilashish ko‘rsatkichini ifodalaydi. Bu tashqi yuklamaga bog‘liq va bog‘liq bo‘lmagan ikki turdagi urinma qarshilikni hisobga olgan birinchi formula edi.

Adabiyotlar

  • Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — M.: Nauka, 1979. — J. I. Mexanika. — B. 101—102. — 520 b.
  • Tribotexnika bo‘yicha ma’lumotnoma / M. Xebda va A. V. Chichinadze tahriri ostida. — M.: Mashinostroyeniye, 1989. — J. 1. — B. 19, 118.
  • Kragelskiy I. V., Vinogradova I. E. Ishqalanish koeffitsiyentlari. Ma’lumotnoma qo‘llanmasi. — M.: Mashgiz, 1962. — B. 9, 11.
  • Zozulya V. D. va boshq. Mashina detallarining ishqalanishi, yeyilishi va moylanishi bo‘yicha lug‘at-ma’lumotnoma. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Kiyev: Naukova dumka, 1990. — B. 66.
  • Pervozvanskiy A. A. Ishqalanish — tanish, ammo sirli kuch // Soros ta’lim jurnali. — 1998. — № 2. — B. 129—134.
  • Minakov A. P. Ishqalanish haqida qisqacha. ITF Vestnik № 2. http://myreset.narod.ru

Havolalar