Past haroratlar fizikasi

Past haroratlar fizikasi — past harorat sharoitida bo‘lgan tizimlarning fizik xossalarini o‘rganuvchi fizika bo‘limi. Xususan, bu bo‘lim quyidagi hodisalarni ko‘rib chiqadi: o‘ta o‘tkazuvchanlik va o‘ta oquvchanlik. Past haroratlar fizikasi juda past haroratlarda sodir bo‘ladigan fizik jarayonlarni mutlaq nolga qadar o‘rganadi; shuningdek, bunday past va o‘ta past haroratlarda materiallarning xossalarini tadqiq qiladi va shu tariqa fan hamda texnikaning ko‘plab sohalari bilan bog‘liq.

Past haroratlarni hosil qilish usullari

Suyuqliklarning bug‘lanishi

Past haroratlarni hosil qilish va saqlab turish uchun odatda suyultirilgan gazlardan. Dyuar idishida saqlanayotgan suyultirilgan gaz atmosfera bosimida bug‘lanib, sovituvchi moddaning normal qaynash haroratini deyarli doimiy saqlab turadi. Eng ko‘p ishlatiladigan sovituvchi moddalar — suyuq azot va suyuq geliy. Ilgari ishlatilgan suyultirilgan vodorod va kislorod bug‘larining portlash xavfi yuqori bo‘lgani sababli hozir juda kam qo‘llanadi. Azot va geliy esa deyarli inert; ular bilan bog‘liq xavf faqat suyuq holatdan gaz holatiga o‘tishda keskin kengayish yuz berishidir.

Suyuqlikning erkin sirtiga ta’sir qilayotgan bosimni pasaytirish orqali uning normal qaynash nuqtasidan past haroratga erishish mumkin. Masalan, azot bug‘larini so‘rib chiqarish orqali uchlik nuqtasi harorati — 63 K gacha, vodorod bug‘larini (qattiq faza ustidan) so‘rib chiqarish orqali 10 K gacha, geliy bug‘larini so‘rib chiqarish orqali esa (tajriba juda qulay sharoitda o‘tkazilganda) taxminan 0,7 K gacha tushirish mumkin.

Drossellash

Quvur o‘tkazgich kanalining toraygan qismidan — drosseldan yoki g‘ovak to‘siqdan o‘tayotganda gaz yoki bug‘ bosimi pasayadi, shu bilan birga uning harorati ham kamayadi. Drossellash effekti, asosan, gazlarni chuqur sovitish va suyultirish uchun qo‘llanadi.

Joul–Tomson jarayoni natijasida bosim ozgina o‘zgarganda haroratning o‘zgarishi quyidagi hosila bilan aniqlanadi: μJT=(∂T∂P)H, bu Joul–Tomson koeffitsiyenti deb ataladi.

Tashqi ish bajarilgan holda kengayish

Gazni detander (детандер) yordamida sovitish mumkin. Detander — gazni qo‘shimcha sovitish uchun uni bosim ostida porshenli silindrga chiqaradigan qurilma; porshen kuch ta’sirida harakatlanadi. Bunda gaz ish bajaradi va soviydi. Bu qurilma suyuq geliy olish siklida qo‘llanadi.

Porshen o‘rniga turbina ishlatilsa, xuddi shunday ishlash prinsipiga ega turbodetander (турбодетандер) hosil bo‘ladi.

Adiabatik magnitsizlantirish

Bu usul paramagnit tuzlar magnitlanganda ulardan issiqlik ajralib chiqishi, keyinchalik esa magnitsizlantirilganda issiqlik yutilishi hodisasiga asoslangan. Shu yo‘l bilan 0,001 K gacha bo‘lgan haroratlarni olish mumkin. Juda past haroratlarni hosil qilish uchun paramagnit ionlar konsentratsiyasi kichik bo‘lgan tuzlar, ya’ni qo‘shni paramagnit ionlari bir-biridan magnit bo‘lmagan atomlar bilan ajratilgan tuzlar eng mos keladi.

Peltye effekti

Peltye effekti termoelektrik sovitish qurilmalarida qo‘llanadi. U yarimo‘tkazgichlarning tutashuv joylari orqali o‘zgarmas elektr toki o‘tganda haroratning pasayishiga asoslangan. Ajralib chiqadigan issiqlik miqdori va uning ishorasi o‘zaro tutashgan moddalarning turiga, tok kuchiga hamda tok o‘tish vaqtiga bog‘liq. Boshqacha aytganda, ajralib chiqadigan issiqlik miqdori kontakt orqali o‘tgan zaryad miqdoriga mutanosib.

Suyultirish kriostati

Suyultirish sovutgichi

Sovitish jarayonida ikki xil geliy izotopidan tashkil topgan aralashma: 3He va 4He. 700 мК dan past haroratda aralashma o‘z-o‘zidan fazalarga ajraladi, natijada 3He ga boy faza va 4He ga boy faza hosil bo‘ladi. Aralashma 3He / 4He aralashmasi kondensatorda suyultiriladi, u drossel orqali aralashtirish kamerasining 3He ga boy qismiga ulangan. 3He atomlari fazalar chegarasidan o‘tganda tizimdan energiya oladi. Uzluksiz siklda ishlaydigan suyultirish sovutgichlari odatda past haroratlar fizikasi bo‘yicha tajribalarda qo‘llanadi.

Past haroratlarni o‘lchash

Termodinamik haroratni 1 К gacha o‘lchash uchun asosiy termometrik asbob sifatida gaz termometridir. Shuningdek, qarshilik termometrlari (platinali — yuqori aniqlikdagi o‘lchovlar uchun, misli, uglerodli).

Ikkilamchi termometrlar sifatida quyidagilardan foydalanish mumkin: termojuftlar, yarimo‘tkazgichli diodlar — biroq ularni kalibrlash talab etiladi. O‘ta past haroratlar sohasida to‘yingan bug‘ bosimi bo‘yicha termometriyaga o‘xshash usul sifatida 30—100 мК diapazonida ³He ning ³He — 4He aralashmasidagi osmotik bosim bo‘yicha harorat o‘lchanadi.

Past haroratlar fizikasi tarixi

Past haroratlar fizikasi rivojlanishining asosiy bosqichlari gazlarni suyultirish bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayon qaynash haroratiga teng haroratda o‘lchovlar o‘tkazish imkonini bergan.

OAK mutaxassisligi

«Past haroratlar fizikasi» (mutaxassislik kodi 01.04.09) — haroratlar mutlaq nolga yaqin bo‘lganda moddaning o‘ziga xos fizik hodisalari va holatlarini o‘rganuvchi fundamental fan sohasi. U moddaning asosiy kvant holatidagi tuzilishi va xossalarini hamda turli elementar qo‘zg‘alishlarning fizik tabiati va xususiyatlarini, shuningdek, o‘ta oquvchanlik, o‘ta o‘tkazuvchanlik, Boze kondensatsiyasi, magnit, zaryad va boshqa turdagi tartiblanish kabi kvant jamoaviy hodisalarni nazariy va tajribaviy o‘rganishni o‘z ichiga oladi. OAKning «Past haroratlar fizikasi» mutaxassisligi pasportida quyidagi tadqiqot yo‘nalishlari ko‘rsatilgan:

  1. Kvant suyuqliklari va kristallar.
  2. O‘ta o‘tkazuvchan tizimlar, jumladan yuqori haroratli o‘ta o‘tkazgichlar.
  3. Kvant gazlari, Boze–Eynshteyn kondensatlari.
  4. Kuchli korrelyatsiyalangan elektron va fonon tizimlari.
  5. Past haroratli magnetizm: magnit tuzilmalar, fazaviy o‘tishlar, magnit rezonans.
  6. Quyi o‘lchamli kvant tizimlari va tartibsizlikka ega tizimlar.
  7. Mezoskopik tizimlar.
  8. Past haroratlarda moddaning mexanik, elektr, magnit, optik, issiqlik va boshqa fizik xossalarini tadqiq etish.
  9. Past va o‘ta past haroratlarni hosil qilish hamda o‘lchash usullarini ishlab chiqish.

Ilmiy jurnallar

  • «Past haroratlar fizikasi» Ukraina Milliy fanlar akademiyasining B. I. Verkin nomidagi Past haroratlar fizikasi va muhandisligi instituti

Bibliografiya

  • Past haroratlar fizikasi : oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma ... 140400 — «Texnik fizika» tayyorlov yo‘nalishi bo‘yicha / E. S. Platunov ; FAO, Davlat oliy kasbiy ta’lim muassasasi — Sankt-Peterburg davlat past haroratlar va oziq-ovqat texnologiyalari universiteti. — Sankt-Peterburg : SPbGUNiPT, 2005. — 257 bet; ISBN 5-89565-122-4.