Past haroratlar fizikasi — past harorat sharoitida bo‘lgan tizimlarning fizik xossalarini o‘rganuvchi fizika bo‘limi. Xususan, bu bo‘lim quyidagi hodisalarni ko‘rib chiqadi: o‘ta o‘tkazuvchanlik va o‘ta oquvchanlik. Past haroratlar fizikasi juda past haroratlarda sodir bo‘ladigan fizik jarayonlarni mutlaq nolga qadar o‘rganadi; shuningdek, bunday past va o‘ta past haroratlarda materiallarning xossalarini tadqiq qiladi va shu tariqa fan hamda texnikaning ko‘plab sohalari bilan bog‘liq.
Past haroratlarni hosil qilish usullari
Suyuqliklarning bug‘lanishi
Past haroratlarni hosil qilish va saqlab turish uchun odatda suyultirilgan gazlardan. Dyuar idishida saqlanayotgan suyultirilgan gaz atmosfera bosimida bug‘lanib, sovituvchi moddaning normal qaynash haroratini deyarli doimiy saqlab turadi. Eng ko‘p ishlatiladigan sovituvchi moddalar — suyuq azot va suyuq geliy. Ilgari ishlatilgan suyultirilgan vodorod va kislorod bug‘larining portlash xavfi yuqori bo‘lgani sababli hozir juda kam qo‘llanadi. Azot va geliy esa deyarli inert; ular bilan bog‘liq xavf faqat suyuq holatdan gaz holatiga o‘tishda keskin kengayish yuz berishidir.
Suyuqlikning erkin sirtiga ta’sir qilayotgan bosimni pasaytirish orqali uning normal qaynash nuqtasidan past haroratga erishish mumkin. Masalan, azot bug‘larini so‘rib chiqarish orqali uchlik nuqtasi harorati — 63 K gacha, vodorod bug‘larini (qattiq faza ustidan) so‘rib chiqarish orqali 10 K gacha, geliy bug‘larini so‘rib chiqarish orqali esa (tajriba juda qulay sharoitda o‘tkazilganda) taxminan 0,7 K gacha tushirish mumkin.
Drossellash
Quvur o‘tkazgich kanalining toraygan qismidan — drosseldan yoki g‘ovak to‘siqdan o‘tayotganda gaz yoki bug‘ bosimi pasayadi, shu bilan birga uning harorati ham kamayadi. Drossellash effekti, asosan, gazlarni chuqur sovitish va suyultirish uchun qo‘llanadi.
Joul–Tomson jarayoni natijasida bosim ozgina o‘zgarganda haroratning o‘zgarishi quyidagi hosila bilan aniqlanadi: , bu Joul–Tomson koeffitsiyenti deb ataladi.
Tashqi ish bajarilgan holda kengayish
Gazni detander (детандер) yordamida sovitish mumkin. Detander — gazni qo‘shimcha sovitish uchun uni bosim ostida porshenli silindrga chiqaradigan qurilma; porshen kuch ta’sirida harakatlanadi. Bunda gaz ish bajaradi va soviydi. Bu qurilma suyuq geliy olish siklida qo‘llanadi.
Porshen o‘rniga turbina ishlatilsa, xuddi shunday ishlash prinsipiga ega turbodetander (турбодетандер) hosil bo‘ladi.
Adiabatik magnitsizlantirish
Bu usul paramagnit tuzlar magnitlanganda ulardan issiqlik ajralib chiqishi, keyinchalik esa magnitsizlantirilganda issiqlik yutilishi hodisasiga asoslangan. Shu yo‘l bilan 0,001 K gacha bo‘lgan haroratlarni olish mumkin. Juda past haroratlarni hosil qilish uchun paramagnit ionlar konsentratsiyasi kichik bo‘lgan tuzlar, ya’ni qo‘shni paramagnit ionlari bir-biridan magnit bo‘lmagan atomlar bilan ajratilgan tuzlar eng mos keladi.
Peltye effekti
Peltye effekti termoelektrik sovitish qurilmalarida qo‘llanadi. U yarimo‘tkazgichlarning tutashuv joylari orqali o‘zgarmas elektr toki o‘tganda haroratning pasayishiga asoslangan. Ajralib chiqadigan issiqlik miqdori va uning ishorasi o‘zaro tutashgan moddalarning turiga, tok kuchiga hamda tok o‘tish vaqtiga bog‘liq. Boshqacha aytganda, ajralib chiqadigan issiqlik miqdori kontakt orqali o‘tgan zaryad miqdoriga mutanosib.
Suyultirish kriostati

Sovitish jarayonida ikki xil geliy izotopidan tashkil topgan aralashma: 3He va 4He. 700 мК dan past haroratda aralashma o‘z-o‘zidan fazalarga ajraladi, natijada 3He ga boy faza va 4He ga boy faza hosil bo‘ladi. Aralashma 3He / 4He aralashmasi kondensatorda suyultiriladi, u drossel orqali aralashtirish kamerasining 3He ga boy qismiga ulangan. 3He atomlari fazalar chegarasidan o‘tganda tizimdan energiya oladi. Uzluksiz siklda ishlaydigan suyultirish sovutgichlari odatda past haroratlar fizikasi bo‘yicha tajribalarda qo‘llanadi.
Past haroratlarni o‘lchash
Termodinamik haroratni 1 К gacha o‘lchash uchun asosiy termometrik asbob sifatida gaz termometridir. Shuningdek, qarshilik termometrlari (platinali — yuqori aniqlikdagi o‘lchovlar uchun, misli, uglerodli).
Ikkilamchi termometrlar sifatida quyidagilardan foydalanish mumkin: termojuftlar, yarimo‘tkazgichli diodlar — biroq ularni kalibrlash talab etiladi. O‘ta past haroratlar sohasida to‘yingan bug‘ bosimi bo‘yicha termometriyaga o‘xshash usul sifatida 30—100 мК diapazonida ³He ning ³He — 4He aralashmasidagi osmotik bosim bo‘yicha harorat o‘lchanadi.
Past haroratlar fizikasi tarixi
Past haroratlar fizikasi rivojlanishining asosiy bosqichlari gazlarni suyultirish bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayon qaynash haroratiga teng haroratda o‘lchovlar o‘tkazish imkonini bergan.
- 1852-yilda Jeyms Joul va Uilyam Tomson Joul–Tomson effektini kashf etdilar.
- 1883-yilda Sigizmund Vrublevskiy va Karol Olshevskiy birinchi bo‘lib suyuq kislorod va suyuq azotni o‘lchash mumkin bo‘lgan miqdorda oldilar.
- 1898-yilda Jeyms Dyuar taxminan 20 см³ suyuq vodorod oldi.
- 1908-yilda Heyke Kamerling-Onnes 60 см³ suyuq geliyni oldi. Geliy kondensatsiyasi uchun zarur bo‘lgan past haroratlarga vodorodni adiabatik drossellash orqali erishildi.
- 1913-yilda suyuq geliy olgani uchun Heyke Kamerling-Onnes Fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.
- 1925-yilda Albert Eynshteyn nazariy jihatdan Boze–Eynshteyn kondensati mavjudligini bashorat qildi; bu bashorat kvant mexanikasi qonunlaridan kelib chiqqan va Shatyendranat Bosening ishlari asosida shakllangan.
- 1926-yilda Villem Hendrik Keesom 1 см³ qattiq geliyni oldi; buning uchun nafaqat past haroratdan, balki yuqori bosimdan ham foydalandi.
- 1930-yilda Villem Hendrik Keesom aniqladi: fazaviy o‘tish suyuq geliyda 2,17 К haroratda va 0,005 МПа to‘yingan bug‘ bosimida yuz beradi. U 2,17 K dan yuqori haroratda barqaror bo‘lgan fazani geliy-I, 2,17 K dan past haroratda barqaror bo‘lgan fazani esa geliy-II deb atadi. Shuningdek, issiqlik o‘tkazuvchanligi (hatto geliy-II ni «o‘ta issiqlik o‘tkazuvchan» deb ham atagan), issiqlik sig‘imi va geliyning oquvchanligi bilan bog‘liq anomaliyalarni kuzatdi.
- 1938-yilda P. L. Kapitsa geliy-II ning o‘ta oquvchanligini kashf etdi.
- 1941-yilda o‘ta oquvchanlik hodisasining kvant-mexanik izohini L. D. Landau berdi.
- 1948-yilda birinchi marta geliy-3 ni ham suyultirishga muvaffaq bo‘lishdi. [kimga?]
- 1962-yilda L. D. Landau Fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.
- 1972-yilda suyuq 3He da ham o‘ta oquvchan holatga fazaviy o‘tish aniqlangan. Keyinchalik tajriba orqali 2,6 мК dan past haroratda va 34 атм bosimda 3He haqiqatan ham o‘ta oquvchan holatga o‘tishi ko‘rsatildi.
- 1978-yilda o‘ta oquvchanlik hodisasini kashf etgani uchun Fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan olim — Pyotr Kapitsa.
- 1995-yilda Erik Kornell va Karl Viman tomonidan ilk bor Boze–Eynshteyn kondensati olindi. Olimlar rubidiy atomlaridan iborat gazni sovitdilar; uning harorati 170 nanokelvin.
- 1996-yilda geliy-3 ning o‘ta oquvchanligini kashf etgani uchun D. Osherov, R. Richardson va D. Li Fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lishdi.
- 2001-yilda Boze–Eynshteyn kondensatini olishgani uchun Erik Kornell, Karl Viman va Volfgang Ketterle Fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lishdi.
- 2003-yilda Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti bilan taqdirlangan olimlar: Aleksey Alekseyevich Abrikosov, Vitaliy Lazarevich Ginzburg va Entoni Leggett, jumladan, suyuq geliy-3 ning o‘ta oquvchanligi nazariyasini yaratganliklari uchun.
- 2004-yilda quyidagi hodisaning kashf etilgani e’lon qilindi: qattiq geliydagi o‘ta oquvchanlik hodisasi. Bu da’vo qattiq geliyli buralma mayatnikning inertsiya momenti kutilmaganda kamayishi hodisasiga asoslangan edi. Biroq keyingi yillarda mustaqil tajribalar natijalari bu kashfiyotni tasdiqlay olmadi. Qattiq geliydagi o‘ta oquvchanlik masalasi 2012-yilgacha, o‘shanda aniqlangan effektni qattiq geliyning o‘ta oquvchan holatga o‘tishi sifatida talqin qilish xato ekani ko‘rsatildi.
OAK mutaxassisligi
«Past haroratlar fizikasi» (mutaxassislik kodi 01.04.09) — haroratlar mutlaq nolga yaqin bo‘lganda moddaning o‘ziga xos fizik hodisalari va holatlarini o‘rganuvchi fundamental fan sohasi. U moddaning asosiy kvant holatidagi tuzilishi va xossalarini hamda turli elementar qo‘zg‘alishlarning fizik tabiati va xususiyatlarini, shuningdek, o‘ta oquvchanlik, o‘ta o‘tkazuvchanlik, Boze kondensatsiyasi, magnit, zaryad va boshqa turdagi tartiblanish kabi kvant jamoaviy hodisalarni nazariy va tajribaviy o‘rganishni o‘z ichiga oladi. OAKning «Past haroratlar fizikasi» mutaxassisligi pasportida quyidagi tadqiqot yo‘nalishlari ko‘rsatilgan:
- Kvant suyuqliklari va kristallar.
- O‘ta o‘tkazuvchan tizimlar, jumladan yuqori haroratli o‘ta o‘tkazgichlar.
- Kvant gazlari, Boze–Eynshteyn kondensatlari.
- Kuchli korrelyatsiyalangan elektron va fonon tizimlari.
- Past haroratli magnetizm: magnit tuzilmalar, fazaviy o‘tishlar, magnit rezonans.
- Quyi o‘lchamli kvant tizimlari va tartibsizlikka ega tizimlar.
- Mezoskopik tizimlar.
- Past haroratlarda moddaning mexanik, elektr, magnit, optik, issiqlik va boshqa fizik xossalarini tadqiq etish.
- Past va o‘ta past haroratlarni hosil qilish hamda o‘lchash usullarini ishlab chiqish.
Ilmiy jurnallar
- «Past haroratlar fizikasi» Ukraina Milliy fanlar akademiyasining B. I. Verkin nomidagi Past haroratlar fizikasi va muhandisligi instituti
Bibliografiya
- Past haroratlar fizikasi : oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma ... 140400 — «Texnik fizika» tayyorlov yo‘nalishi bo‘yicha / E. S. Platunov ; FAO, Davlat oliy kasbiy ta’lim muassasasi — Sankt-Peterburg davlat past haroratlar va oziq-ovqat texnologiyalari universiteti. — Sankt-Peterburg : SPbGUNiPT, 2005. — 257 bet; ISBN 5-89565-122-4.