

Kuch chizig‘i, yoki maydon chizig‘i, yoki integral egri chiziq, — shunday egri chiziqki, uning urinmasi har bir nuqtada shu nuqtadagi vektor maydon yo‘nalishiga mos keladi. U vektor maydonlarni grafik tasvirlashga xizmat qiladi.
Egri chiziq parametrik ko‘rinishda ( − radius-vektor, — parametr) ifodalanadi va quyidagi differensial tenglamani qanoatlantiradi:
quyidagi boshlang‘ich shart bilan:, bunda — qaralayotgan maydon.
Integral chiziqlar to‘plamini ko‘rsatuvchi rasm ba’zan diagramma yoki vektor maydon tasviri deb ataladi. Bunday tasvirlardan elektrodinamika, gidrodinamika, gravitatsion maydonlar tahlili va boshqa sohalarda foydalaniladi. Agar vektor maydon biror muhitning, masalan, suyuqlik, gaz yoki elektr tokining oqimini ifodalasa, bunday maydonning integral egri chiziqlari odatda oqim chiziqlari deb ataladi.
Umumiy mulohazalar
Kuch chiziqlari oilasini chizish — vizuallashtirish qiyin bo‘lgan vektor maydonlarni ko‘rgazmali ifodalash usullaridan biridir. To‘g‘ri chizilgan tasvirda muayyan nuqta atrofidagi chiziqlar zichligi maydon kattaligiga mutanosib bo‘ladi. Chiziqlarning aniq soni haqida gapirishning ma’nosi yo‘q — ularning sonini chizma muallifi belgilaydi. Maydon nisbatan kuchli bo‘lgan hududlarda qo‘shni chiziqlar bir-biriga yaqinlashadi («zichlashadi»), kuchsiz maydon hududlarida esa bir-biridan uzoqlashadi.
Ba’zan maydon vektorining yo‘nalishini ko‘rsatish uchun chiziqlarga strelkalar qo‘yiladi. Agar kuch chizig‘i rasm tekisligiga perpendikulyar bo‘lsa, uning yo‘nalishi doiracha ichidagi xoch (maydon rasm tekisligidan ichkariga yo‘nalganida) yoki doiracha ichidagi nuqta (maydon kuzatuvchi tomonga yo‘nalganida) bilan ko‘rsatiladi. Bu xuddi kamon o‘qiga patli tomondan va uchli tomondan qaragandagi ko‘rinishga o‘xshaydi. Fizik kuch maydoni vektori odatda maydon kuchlanganligi deb ataladi.
Maydon koordinatalarning bir qiymatli funksiyasi bo‘lgani sababli, har bir nuqtadan faqat bitta kuch chizig‘i o‘tishi mumkin. Bundan faqat maxsus nuqtalar mustasno: ularda maydon vektorining yo‘nalishi aniqlanmagan bo‘ladi. Ayrim fizik maydonlarda integral egri chiziqlar tasvirida namoyon bo‘ladigan o‘ziga xos maxsus nuqtalar mavjud. Masalan, nuqtaviy elektr zaryad kuch chiziqlari uchun markaz hisoblanadi: chiziqlar shu markazga kelib tutashadi yoki undan tarqaladi. Boshqa turdagi maxsus nuqtaga ikki bir xil zaryad orasining qoq o‘rtasida joylashgan nuqta misol bo‘la oladi.
Elektr maydoni
Elektr maydoni Maksvell tenglamalari bilan tavsiflanadi
- ,
bu yerda — elektr maydon kuchlanganligi vektori, — magnit induksiya vektori, — elektr induksiya vektori, — elektr zaryadining zichligi.
Elektr maydoni potensial ham, uyurmali (elektromagnit induksiya hodisasi tufayli yuzaga keladigan) ham yoki ushbu ikki holatning kombinatsiyasi bo‘lishi mumkin.
Potensial elektr maydonning integral egri chiziqlari musbat zaryadlardan boshlanib, manfiy zaryadlarda tugaydi yoki cheksizlikka qarab davom etadi. Kulon qonuniga ko‘ra, sinov zaryadiga ta’sir etuvchi kuch integral egri chiziqqa urinma yo‘nalishda bo‘ladi. Uyurmali maydonning kuch chiziqlari doimo yopiq bo‘ladi. Ularning fazoning muayyan nuqtasidagi zichligi o‘sha nuqtada vaqt bo‘yicha olingan hosila qiymatiga, ya’ni magnit induksiyasining vaqt bo‘yicha o‘zgarish tezligiga bog‘liq, yo‘nalishi esa parma qoidasiga ko‘ra aniqlanadi.
Tajribalarda elektr maydonning kuch chiziqlarini suspenziyalar — dielektrik kukunlarning dielektrik suyuqlikdagi muallaq aralashmalari yordamida yaqqol ko‘rsatish mumkin.
Magnit maydoni

Maksvell tenglamalariga ko‘ra,
- ,
bunda — magnit maydon kuchlanganligi, — elektr toki zichligi vektori.
Tabiatda magnit monopollari mavjudligi ma’lum emas. Shu sababli magnit maydon faqat elektr induksiya vektorining o‘zgarishi (2-tenglama o‘ng tomonidagi birinchi had) va elektr tokining oqishi (2-tenglama o‘ng tomonidagi ikkinchi had) natijasida yuzaga kelishi mumkin.
Birinchi tenglamaga ko‘ra, magnit maydonning divergensiyasi doimo nolga teng. Demak, magnit maydon uyurmali maydon bo‘lib, uning kuch chiziqlari (magnit induksiya chiziqlari) har doim yopiq bo‘ladi. Boshqacha aytganda, magnit maydonning manbalari ham, yutgichlari ham yo‘q.
Tajribalarda magnit maydonning kuch chiziqlarini ferromagnit kukunlar yoki ularning suyuqlikdagi suspenziyalari yordamida yaqqol ko‘rsatish mumkin.
Gravitatsion maydon
Gravitatsion maydonda kuch chiziqlari cheksizlikdan boshlanib, massaga ega jismlarda tugaydi.
Jismlarning harakatsiz tizimi hosil qilgan gravitatsion maydon Nyuton yaqinlashuvida potensial maydondir. Ammo jismlar harakat qilsa, masalan, karrali yulduzlar kabi bir-biri atrofida aylansa, inersial sanoq sistemasida gravitatsion maydon potensial xususiyatini yo‘qotadi.
Tezliklar maydoni

Bir lahzalik tezliklar maydonini ifodalovchi suyuqlik yoki gaz zarralariga oid vektor maydonning kuch chiziqlari oqim chiziqlari deb ataladi. Oqim chiziqlari yig‘indisi muayyan vaqtdagi oqim manzarasini tasvirlaydi. Statsionar oqimda oqim chiziqlari zarralarning trayektoriyalari bilan ustma-ust tushadi.
Oqim chizig‘ini tavsiflovchi differensial tenglamalar tizimi:
- ,
bu yerda — tezliklar maydoni vektorining komponentlari, — koordinatalar. (Ushbu tizim kirish qismidagi tenglamani proyeksiyalar bo‘yicha yozganda unga mos keladi: , bundan , xuddi shu natija - va -komponentlar uchun ham o‘rinli.)
Suyuqlik va gazlarning oqim chiziqlarini oqimga qo‘shilgan muallaq zarrachalar, masalan, suyuqlikdagi alyuminiy kukuni yoki gazdagi chang yordamida ko‘rgazmali tasvirlash mumkin.
Hech bir qismi birorta oqim chizig‘i bo‘ylab yotmaydigan yopiq egri chiziqdan chiqadigan oqim chiziqlari dastasi oqim naychasini hosil qiladi.
Shuningdek, oqim chiziqlari uzluksiz muhitda elektr zaryadlarining harakatini — elektr o‘tkazgichlardagi tokni va energiya oqimini, ya’ni Umov–Poynting vektori maydonidagi energiya oqimini ham tasvirlaydi.
Kuch chiziqlarini qurish
Ma’lum vektor maydon asosida radius-vektori bo‘lgan berilgan nuqtadan o‘tuvchi kuch (integral) chizig‘ini qurish mumkin. Birlik vektor , chiziqqa urinma va maydon vektoriga yo‘nalishdosh bo‘lib, shu nuqtada quyidagicha ifodalanadi: .
Maydon yo‘nalishi bo‘ylab kichik masofaga siljib, chiziqdagi yangi nuqtani topish mumkin:
- .
Shu jarayonni davom ettirib, chiziqqa tegishli nuqtalar uchun iteratsion formulani olamiz:
- .
Olingan nuqtalar orqali egri chiziq o‘tkazish izlanayotgan chiziqning taxminiy tasvirini beradi. Uzunlik orttirmasini kichraytirib, iteratsiya qadamlari sonini ko‘paytirsak, chiziqni topish aniqligi ortadi. Orttirmaga manfiy qiymat berilsa, chiziqni berilgan nuqtadan teskari yo‘nalishda ham qurish mumkin. Aslida, yuqorida kirish qismidagi tenglamani sonli yechish algoritmi bayon qilindi.
Ko‘pincha bitta integral egri chiziqni hisoblash emas, balki egri chiziqlar to‘plamini tasvirlash talab etiladi.
Maydon uch o‘lchamli, rasm esa qog‘oz tekisligida chizilgani uchun maydon chiziqlarini har doim ham tasvirlab bo‘lmaydi. Buning uchun tanlangan kesimdagi vektori o‘sha kesim tekisligida butunlay yotishi kerak. Masalan, ikki nuqtaviy zaryadning maydon chiziqlarini ikkala zaryaddan o‘tuvchi tekislikda tasvirlash mumkin, ammo ularning yonidan o‘tadigan, ikkala zaryadni ham o‘z ichiga olmaydigan tekislikda bunday qilish mumkin emas. Juda ko‘p kuch chizig‘ini chizish noqulay va ma’nosiz. Ularni yo eng qiziqarli hududda chizishadi, yoki maqsad umumiy ko‘rinishni ko‘rsatish bo‘lsa, chiziqlar zichligi maydon kattaligiga mutanosib tarzda tasvirlanadi. Ikkinchi holatda boshlang‘ich nuqtalarni tanlash masalasi yuzaga keladi. Yagona yondashuv yo‘q, ammo oddiy hollarda bunday nuqtalarni maydon manbai yaqiniga joylashtirish mumkin. Masalan, nuqtaviy zaryaddan kichik masofada, zaryad orqali o‘tuvchi tekislikda nuqtalarni bir xil zichlikda joylashtirish mumkin. Yoki tokli halqaning diametri bo‘ylab, shu diametrni o‘z ichiga oluvchi halqa simmetriya tekisligidagi magnit maydon qiymatlarini hisobga olib joylashtirish mumkin.
Odatda kuch chiziqlarini hisoblash uchun sonli usullarni qo‘llash kerak bo‘ladi. Ammo ta’lim maqsadida maxsus tanlangan ayrim misollarda maydon chiziqlarini oqim chiziqlari bo‘limida tilga olingan differensial tenglamalar tizimini yechish orqali topish mumkin.
Havolalar
- Kuch chiziqlari — Katta sovet ensiklopediyasi. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi. 1969—1978.
- Griffits, Devid J. Elektrodinamikaga kirish (3-nashr). — Prentice Hall, 1998. — B. 65–67 va 232. — ISBN 978-0-13-805326-0.