
Absolyut qora jism (qisqacha AQJ) — fizik jism, u har qanday haroratda o‘ziga kelib tushayotgan nurlanishni yutadi , ya’ni unga tushgan barcha elektromagnit nurlanishni barcha diapazonlarda o‘ziga singdiradi.
Demak, absolyut qora jismning yutish qobiliyati (yutilgan energiyaning tushayotgan nurlanish energiyasiga nisbati) barcha chastotalar, tarqalish yo‘nalishlari va qutblanishlar uchun 1 ga teng.
Nomiga qaramay, absolyut qora jism absolyut harorati 0 ga teng bo‘lmaganida barcha chastotalarda o‘zi ham elektromagnit nurlanish chiqaradi va yetarlicha yuqori haroratda yorug‘lik taratadi. Bundan tashqari, issiqlik nurlanishi uchun Kirxgof qonunigako‘ra, AQJ mumkin bo‘lgan eng katta nurlantirish qobiliyatiga ega. Nurlanish spektri absolyut qora jismda uzluksiz bo‘lib, nurlanishning spektral zichligi faqat haroratgabog‘liq. AQJ nurlanish spektri maksimumiga mos to‘lqin uzunligi Vinning siljish qonuni bilan aniqlanadi.
Absolyut qora jism modelining issiqlik nurlanishi nazariyasidagi ahamiyati shundaki, har qanday rang va qaytarish koeffitsiyentiga ega jismlarning muvozanatli issiqlik nurlanishi spektrini o‘rganish masalasi klassik termodinamika usullari yordamida absolyut qora jism nurlanishini o‘rganishga keltiriladi. XIX asr oxirida AQJning kuzatilgan spektrini klassik nazariy fizika usullari bilan tushuntirib bo‘lmasligi fizikaning muammolaridan biri edi.
Qora jism nurlanish quvvatining spektral zichligi (birlik yuzadan chastotaning bir gerslik oralig‘ida chiqariladigan quvvat) quyidagi Plank formulasi bilan beriladi:
- ,
- bu yerda — absolyut harorat;
- — Plank doimiysi;
- — yorug‘lik tezligi;
- — Bolsman doimiysi;
- — elektromagnit nurlanish chastotasi.
Bizning Quyosh tizimimizdagi jismlar orasida absolyut qora jism xususiyatlariga eng yaqin bo‘lgani Quyosh. Quyosh nurlanishi energiyasining maksimumi taxminan 450 nmto‘lqin uzunligiga to‘g‘ri keladi; bu Quyosh fotosferasi harorati taxminan 6000 K ekanini bildiradi (Quyosh absolyut qora jism deb qaralsa).
«Absolyut qora jism» atamasini Gustav Kirxgof aynan 1862-yilda kiritgan.
Absolyut qora jismning amaliy modeli

Absolyut qora jismga oid fizik tajribalar va muhokamalarda model obyektqo‘llanadi. U devorlari bir xil haroratda bo‘lgan, yorug‘lik o‘tkazmaydigan material ichidagi kichik teshikli bo‘shliqdan iborat. Tashqaridan teshik orqali kirgan yorug‘lik bo‘shliq devorlaridan ko‘p marta qaytib, to‘liq yutiladi. Shu sababli devorlar harorati uncha yuqori bo‘lmasa, teshik tashqaridan mutlaqo qora ko‘rinadi. Biroq bo‘shliq devorlari qizdirilganda u o‘zidan ko‘rinadigan nurlanish chiqara boshlaydi.
Bo‘shliqning ichki devorlari chiqargan nurlanish tashqariga chiqishidan oldin (teshik juda kichik bo‘lgani uchun) aksariyat hollarda devorlar tomonidan juda ko‘p marta qayta yutiladi va yana nurlantiriladi. Shuning uchun bo‘shliq ichidagi nurlanish devorlar bilan termodinamik muvozanatda bo‘ladi deb hisoblash mumkin (aslida bu modelda teshikning mavjudligi muhim emas; u faqat ichkaridagi nurlanishni kuzatish mumkinligini ko‘rsatish uchun kerak. Masalan, bo‘shliqda muvozanatli nurlanish qaror topgach, teshikni o‘lchash paytida qisqa muddatga ochish mumkin).
Berilgan haroratda absolyut qora jism bilan termodinamik muvozanatda bo‘lgan elektromagnit nurlanish (masalan, bo‘shliq ichidagi nurlanish) qora jism nurlanishi deb ataladi (yoki muvozanatli issiqlik nurlanishi).
Muvozanatli issiqlik nurlanishi bir jinsli, izotrop va qutblanmagan bo‘lib, unda energiyaning yo‘naltirilgan uzatilishi sodir bo‘lmaydi. Uning barcha xususiyatlari faqat nurlantiruvchi absolyut qora jism haroratiga bog‘liq (qora jism nurlanishi jism bilan issiqlik muvozanatida bo‘lgani uchun bu haroratni nurlanish harorati deb ham atash mumkin).
Qora jismlar va qora jism nurlanishiga misollar
Yuqori, ya’ni birga yaqin yutish koeffitsiyenti quyidagi qoplamali sirtlarda kuzatiladi: qurum va platina qorasi. Qurum tushayotgan nurlanishning taxminan 99 % ini ko‘rinadigan diapazonda yutadi (ya’ni uning albedosi bu diapazonda taxminan 0,01 ga teng), ammo infraqizil nurlanishni qurum ancha sustroq yutadi.
Ma’lum bo‘lgan eng qora sirt — 2014-yilda yaratilgan Vantablack, parallel yo‘naltirilgan uglerod nanonaychalaridaniborat bo‘lib, ko‘rinadigan yorug‘lik, mikroto‘lqin va radioto‘lqin diapazonlarida tushayotgan nurlanishning 99,965 % ini yutadi.
Xususiyatlari jihatidan qora jism nurlanishiga juda yaqin bo‘lgan hodisa — relikt nurlanishyoki kosmik mikroto‘lqinli fon — Koinotni to‘ldirib turuvchi, harorati taxminan 3 K bo‘lgan nurlanishdir.
Qora jism nurlanishiga Xoking nurlanishi (ya’ni qora tuynuklarningkvant-mexanik bug‘lanishi) ham kiradi. Bu nurlanishning harorati:
- ,
- bu yerda — gravitatsiya doimiysi;
- — qora tuynuk massasi.
Absolyut qora jismning nurlanish qonunlari
Nurlanish qonunlari deganda jism sirtidagi nurlantirish qobiliyatining chastotaga bog‘liqligi (, Vt/m2/Gs) yoki nurlanish to‘lqin uzunligiga bog‘liqligi (, Vt/m2/m) hamda bunday bog‘liqliklarning xususiyatlariga oid qonuniyatlar tushuniladi. Nurlantirish qobiliyati formulasi o‘rniga u bilan bog‘liq quyidagi hajmiy spektral zichlik formulasi ham ishlatiladi (J/m3/Gs uchun yoki J/m3/m uchun :
- .
Dastlab qora jism nurlanishi qonunini matematik ifodalash uchun statistik fizikaningklassik usullari qo‘llanib, muhim va to‘g‘ri natijalarga erishilgan, biroq tajriba natijalarini to‘liq tushuntirib bo‘lmagan. Natijada absolyut qora jism nurlanishining nazariy tahlili kvant mexanikasi paydo bo‘lishining muhim omillaridan biriga aylandi.
Klassik qonunlar
Reley — Jins qonuni
Absolyut qora jism nurlanishini klassik termodinamika tamoyillari asosida tavsiflashga urinish Reley — Jins qonuniga olib keladi (k — Bolsman doimiysi, — harorat):
- ,
- .
Ushbu formulalar bo‘yicha hisob-kitoblar spektrning uzun to‘lqinli qismida tajriba natijalariga mos keladi.
Ammo formuladan chastota oshishi bilan spektral zichlik kvadratik qonun bo‘yicha cheksiz ortib borishi kelib chiqadi. Bunday bog‘liqlik termodinamik muvozanatning aynan modda va nurlanisho‘rtasida yuzaga kelishiga yo‘l qo‘ymas edi. Chunki bu holatda har qanday jismning barcha issiqlik energiyasi qisqa to‘lqinli nurlanish energiyasiga aylanishi kerak bo‘lardi. Bunday faraziy hodisa ultrabinafsha falokati deb ataladi.
Vinning birinchi nurlanish qonuni
1893-yilda Vilgelm Vinnafaqat klassik termodinamikadan, balki yorug‘likning elektromagnit nazariyasidanfoydalanib, quyidagi formulani keltirib chiqardi:
- ,
- ,
- bu yerda f — faqat chastotaning haroratga nisbatiga bog‘liq funksiya.
Uning aniq ko‘rinishini faqat termodinamik mulohazalardan keltirib chiqarish mumkin emas.
Vinning birinchi formulasi barcha chastotalarda o‘rinli.
Undan Vinning siljish qonuni (maksimum qonuni) quyidagi ko‘rinishda kelib chiqadi:
- ,
- bu yerda funksiyaning maksimumiga mos keladi .
Shuningdek, ushbu formuladan Stefan — Bolsman qonuni ham kelib chiqadi:
- ,
- bu yerda — jismning birlik sirtidan chiqadigan nurlanish quvvati.
Doimiylarni tajriba asosida baholash mumkin. Ularni nazariy jihatdan aniqlash uchun esa kvant mexanikasi usullari zarur.
Vin qonunining Plank doimiysi bilan bog‘liqligi
1896-yilda Vin qo‘shimcha farazlar asosida quyidagi funksiyani keltirib chiqardi:
- ,
- ,
- bu yerda C1, C2 — ayrim doimiylar.
Tajribalar Vinning xususiy formulasi faqat yuqori chastotalar (kichik to‘lqin uzunliklari) chegarasida to‘g‘ri ekanini ko‘rsatadi. U Vinning birinchi qonunidan kelib chiqadigan alohida holatdir.
Maksimum qonunidagi kabi bu doimiylarni ham faqat klassik modellar yordamida aniqlab bo‘lmaydi.
Kvant-mexanik qonunlar
Plank qonuni
Hozirgi tasavvurlarga ko‘ra, absolyut qora jism nurlanishining intensivligi chastota va haroratga qarab Plank qonuni bilan aniqlanadi:
- .
Bu yerda energiyaning hajmiy spektral zichligi hamda nurlanish quvvatining sirt bo‘yicha spektral zichligi uchun ifodalar keltirilgan. Bular quyidagi ifodalarga teng kuchli:
- ,
Ularda ayni kattaliklar to‘lqin uzunligiga bog‘liq holda ifodalangan.
Plank formulasidan quyidagi holatda Reley — Jins formulasini olish mumkin: .
Shuningdek, kvant energiyalari katta bo‘lganda Vinning ikkinchi qonuni Plank qonunidan kelib chiqishi ko‘rsatilgan va Vin qonunidagi C1 va C2doimiylarning qiymatlari aniqlangan. Natijada Vinning ikkinchi qonuni formulasi quyidagicha bo‘ladi:
- .
Yuqoridagi barcha ifodalarda h belgisi Plank doimiysini bildiradi.
Vinning siljish qonuni

Absolyut qora jism nurlanish quvvatining spektral zichligi eng katta bo‘ladigan to‘lqin uzunligi Vinning siljish qonuni bilan aniqlanadi:
- Vinning siljish qonuni bu yerda — harorat;
- kelvinlarda — maksimumga mos keladigan to‘lqin uzunligi metrlarda.
Sonli koeffitsiyent Plank formulasidan olinadi.
Agar inson terisini xususiyatlari bo‘yicha absolyut qora jismga yaqin deb hisoblasak, 36 °C (309 K) haroratda nurlanish spektrining maksimumi 9400 nm to‘lqin uzunligiga ( infraqizil sohaga) to‘g‘ri keladi.
Stefan — Bolsman qonuni
Stefan — Bolsman qonuniga ko‘ra, absolyut qora jismning to‘liq nurlanish quvvati (Vt/m2), ya’ni barcha chastotalar bo‘yicha nurlanish quvvati spektral zichligining integrali, sirtning birlik yuzasiga hisoblanganda, jism haroratining to‘rtinchi darajasiga to‘g‘ri proporsional:
- ,
- bu yerda Vt/(m2·K4) — Stefan — Bolsman doimiysi.
Shunday qilib, absolyut qora jism =100 K haroratda sirtining har kvadrat metridan 5,67 vatt quvvatda nurlanish chiqaradi. 1000 K da esa nurlanish quvvati har kvadrat metrga 56,7 kilovattgacha ortadi.
Qora bo‘lmagan jismlar uchun taxminan munosabat o‘rinli, bu yerda — qoralik darajasi.
Absolyut qora jism uchun , boshqa jismlar uchun esa Kirxgof qonuniga ko‘ra, qoralik darajasi yutish koeffitsiyentiga teng:
- ,
- bu yerda — yutish koeffitsiyenti;
- — qaytarish koeffitsiyenti,
- — o‘tkazish koeffitsiyenti.
Shu sababli nurlanish orqali issiqlik uzatilishini kamaytirish uchun sirt oq rangga bo‘yaladi yoki yaltiroq qoplama bilan qoplanadi; uni kuchaytirish uchun esa sirt qoraytiriladi.
Qora jism nurlanishining rangi

Qora jism nurlanishining rangi, aniqrog‘i, muayyan haroratdagi absolyut qora jism nurlanishining rang tusi jadvalda keltirilgan:
| Harorat oralig‘i, kelvinlarda | Rang |
|---|---|
| 1000 gacha | Qizil |
| 1000—2000 | To‘q sariq |
| 2000—3000 | Sariq |
| 3000—4500 | Och sariq |
| 4500—5500 | Sarg‘ish oq |
| 5500—6500 | Sof oq |
| 6500—8000 | Ko‘kimtir oq |
| 8000—15000 | Oq-ko‘k |
| 15000 va undan yuqori | Ko‘k |
Ranglar tarqoq kunduzgi yorug‘likka (D65) nisbatan berilgan. Ko‘zning yoritish sharoitlariga moslashishi sababli amalda qabul qilinadigan rang boshqacha ko‘rinishi mumkin. Turli haroratdagi qora jismlarning ko‘rinadigan rangi maqola boshidagi diagrammada ham tasvirlangan.
Qora jism nurlanishining termodinamikasi
Aynan termodinamikada muvozanatli issiqlik nurlanishi o‘ziga xos foton gazideb qaraladi. U elektr jihatdan neytral, massasiz zarralardaniborat bo‘lib, hajmi V bo‘lgan absolyut qora jism bo‘shlig‘ini to‘ldiradi («Amaliy model» bo‘limiga qarang), bosimi P va harorati Tbo‘lib, bu harorat bo‘shliq devorlarining haroratiga teng. Foton gazi uchun quyidagi termodinamik munosabatlar o‘rinli:
| (Holatning termik tenglamasi) |
| (Holatning kalorik tenglamasi uchun ichki energiya) |
| (Holatning kanonik tenglamasi ichki energiya uchun) |
| (Holatning kanonik tenglamasi entalpiya) |
| (Holatning kanonik tenglamasi Gelmgols potensiali) |
| (Holatning kanonik tenglamasi Gibbs potensiali) |
| (Holatning kanonik tenglamasi Landau potensiali) |
| (Kimyoviy potensial) |
| (Entropiya) |
| (O‘zgarmas hajmdagi issiqlik sig‘imi) |
| (O‘zgarmas bosimdagi issiqlik sig‘imi) |
| (Adiabata ko‘rsatkichi) |
| (Adiabata tenglamalari) |
Formulalar ixcham bo‘lishi uchun nurlanish doimiysi a ishlatiladi. U Stefan — Bolsman doimiysi σ ning o‘rnini bosadi:
| erg·sm−3·K−4 J·m−3·K−4. | (Nurlanish doimiysi) |
bu yerda c — yorug‘likning aynan vakuumdagi tezligi.
Foton gazi bitta termodinamik erkinlik darajasiga.
ega tizimdir. Muvozanatli foton gazining bosimi hajmga bog‘liq emas. Shu sababli foton gazi uchun izotermik jarayon (T = const) bir vaqtning o‘zida izobarik jarayon (P = const)ham hisoblanadi. Harorat oshishi bilan foton gazining bosimi juda tez ortib, 1 atmosferaga allaqachon T = 1,4⋅105 Kharoratda yetadi; harorat 107 K (Quyosh markazining harorati) bo‘lganda bosim 2,5⋅107 atm (2,5⋅1012 Pa)qiymatiga yetadi. Nurlanishning issiqlik sig‘imi faqat millionlab kelvin haroratlarda bir atomli ideal gazning issiqlik sig‘imi bilan taqqoslanadigan darajaga yetadi.
Nurlanish harorati tushunchasini fanga kiritgan olim — B. B. Golitsin (1893).
Adabiyotlar
- Almaliyev A. N., Kopitin I. V., Kornev A. S., Churakova T. A. Termodinamika va statistik fizika: Ideal gaz statistikasi. — Voronej: Voronej davlat universiteti, 2004. — 79 b.
- Bazarov I. P. Termodinamika. — 5-nashr. — Sankt-Peterburg — Moskva — Krasnodar: Lan, 2010. — 384 b. — (Oliy o‘quv yurtlari uchun darsliklar. Maxsus adabiyotlar). — ISBN 978-5-8114-1003-3.
- Guggengeym. U. Gibbs usuli asosida bayon qilingan zamonaviy termodinamika / Prof. S. A. Shchukarev tahriri ostidagi tarjima. — Leningrad — Moskva: Gosximizdat, 1941. — 188 b.
- Novikov I. I. Termodinamika. — M.: Mashinostroyeniye, 1984. — 592 b.
- Sichyov V. V. Murakkab termodinamik tizimlar. — 5-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: MEI nashriyot uyi, 2009. — 296 b. — ISBN 978-5-383-00418-0.
- Martinson L. K., Smirnov Ye. V. Kvant nazariyasi // Texnika universitetida fizika, 5-jild. — N. E. Bauman nomidagi Moskva davlat texnika universiteti.
Havolalar
- Qora jism spektri (Flash ilovasi)
- Kisi, Lori J. Qoradan ham qora. NASA (12-dekabr, 2010-yil).