Tok zichligi nima

Tok zichligi
j→
O‘lchamligi L−2I
O‘lchov birliklari
SI A/m2
Izohlar
vektor kattalik

Tok zichligi — vektor fizik kattalik, u ko‘rib chiqilayotgan nuqtada oqim zichligini elektr zaryad oqimiga nisbatan tavsiflaydi. SI tizimida Kl/m2s yoki unga teng bo‘lgan A/m2.

Agar barcha zaryad tashuvchilar bir xil q zaryadga ega bo‘lsa, tok zichligi quyidagi formula bilan hisoblanadi:

j→=nqv→,

bu yerda n (m−3) — tashuvchilar konsentratsiyasi, v→ esa ularning o‘rtacha harakat tezligi. Murakkabroq hollarda har xil turdagi zaryad tashuvchilar bo‘yicha yig‘indi olinadi.

Tok zichligi texnik jihatdan elektr toki kuchining birlik yuzadan o‘tadigan qiymatini ifodalaydi. Tok zichligi bir tekis taqsimlangan va uning yo‘nalishi tok o‘tadigan sirtga normal yo‘nalish bilan bir xil bo‘lsa, tok zichligi vektorining moduli uchun quyidagi munosabat o‘rinli:

j=|j→|=IS,

bu yerda I — ko‘ndalang kesimining yuzasi S bo‘lgan o‘tkazgichdan o‘tuvchi tok kuchi. Ba’zan skalyar tok zichligi haqida ham so‘z yuritiladi; bunday hollarda yuqoridagi formuladagi j kattalik nazarda tutiladi.

Tok zichligini hisoblash usullari

Eng sodda farazga ko‘ra, barcha tok tashuvchilar (zaryadlangan zarralar) bir xil tezlik vektori v→ bilan harakatlanadi va ularning zaryadlari bir xil, ya’ni q bo‘ladi (bu faraz ba’zi hollarda taxminan to‘g‘ri kelishi mumkin va tok zichligining fizik ma’nosini tushunishga eng yaxshi yordam beradi), ularning konsentratsiyasi esa n,

j→=nqv→=ρqv→,

bu yerda ρq — ushbu tashuvchilarning zaryad zichligi. j→ vektorining yo‘nalishi v→ tezlik vektorining yo‘nalishiga mos keladi, bu tezlik bilan tokni hosil qiluvchi zaryadlar harakatlanadi, agar q musbat bo‘lsa. Aslida, hatto bir xil turdagi tashuvchilar ham, odatda, turli tezliklarda harakatlanadi. Bunday holda v→ ostida o‘rtacha tezlikni tushunish kerak.

Murakkab tizimlarda (masalan, plazma yoki elektrolitlarda zaryad tashuvchilarning turli turlari mavjud bo‘lganda)

j→=∑snsqsv→s,

ya’ni tok zichligi vektori harakatlanuvchi zaryad tashuvchilarning barcha turlari bo‘yicha tok zichliklari yig‘indisiga teng; bu yerda ns — zarralar konsentratsiyasi, qs — zarra zaryadi, v→s — s-turdagi zarralarning o‘rtacha tezlik vektori.

Umumiy holat uchun ifodani ko‘rilayotgan nuqtani o‘z ichiga olgan biror kichik V hajmdagi barcha alohida zarralar bo‘yicha yig‘indi orqali ham yozish mumkin:

j→=1V∑iqiv→i.

Formulaning o‘zi yuqoridagi formulaga deyarli bir xil, ammo endi yig‘indi indeksi i zarra turining raqamini emas, balki zaryadlari bir xil yoki turlicha bo‘lishidan qat’i nazar, har bir alohida zarraning tartib raqamini bildiradi. Bunda konsentratsiyalarni bilish talab qilinmaydi.

Tok zichligi va tok kuchi

Tok kuchi bilan tok zichligi orasidagi bog‘lanish

Umumiy holatda tok kuchini (to‘liq tokni) tok zichligi orqali quyidagi formula bilan hisoblash mumkin:

I=|∫S(j→⋅dS→)|=|∫SjndS|,

bu yerda jn — tok zichligi vektorining yuzasi dS bo‘lgan sirt elementiga nisbatan normal (ortogonal) tashkil etuvchisi; dS→ vektori esa sirt elementini ifodalash uchun maxsus kiritilgan, elementar sirtga perpendikulyar va moduli shu sirt yuzasiga teng bo‘lgan vektordir. U integral ostidagi ifodani oddiy skalyar ko‘paytma shaklida yozishga imkon beradi. Ma’lum tok kuchidan tok zichligini teskari hisoblab topish mumkin emas; tok sirtga perpendikulyar yo‘nalishda bir tekis zichlikda oqadi deb faraz qilinsa, quyidagiga ega bo‘lamiz: j=I/S.

Tok kuchi — ma’lum bir qo‘zg‘almas sirt orqali o‘tuvchi tok zichligi vektori oqimidir. Ko‘pincha bunday sirt sifatida o‘tkazgichning ko‘ndalang kesimi olinadi.

Tok zichligi kattaligidan, odatda, zaryadlangan tashuvchilarning (elektronlar, ionlar, kovaklar va boshqalarning) harakatini tahlil qilishga oid fizik masalalarni yechishda foydalaniladi. Aksincha, tok kuchidan foydalanish elektrotexnika masalalarida, ayniqsa, to‘plangan parametrli elementlardan iborat elektr zanjirlarini ko‘rib chiqishda qulayroqdir.

Tok zichligi va elektrodinamika qonunlari

Tok zichligi kattaligi klassik elektrodinamikaning bir qator muhim formulalarida uchraydi. Ulardan ayrimlari quyida keltirilgan.

Maksvell tenglamalari

Tok zichligi to‘rtta Maksvell tenglamasidan birida, ya’ni rotor operatori magnit maydon kuchlanganligiga qo‘llanadigan tenglamada bevosita qatnashadi

∇×H→=j→+∂D→∂t,

Mazkur tenglamaning fizik mazmuni shundan iboratki, uyurmaviy magnit maydon elektr toki, shuningdek, elektr induksiyasining D→ o‘zgarishi natijasida hosil bo‘ladi; ∂ belgisi (vaqt t bo‘yicha) xususiy hosilani bildiradi. Bu tenglama SI tizimida berilgan.

Uzluksizlik tenglamasi

Uzluksizlik tenglamasi Maksvell tenglamalaridan keltirib chiqariladi va tok zichligining divergensiyasi zaryad zichligining o‘zgarishiga teskari ishora bilan tengligini ifodalaydi, ya’ni:

∇⋅j→+∂ρq∂t=0.

Om qonunining differensial shakli

Chiziqli va izotrop o‘tkazuvchi muhitda tok zichligi shu nuqtadagi elektr maydon kuchlanganligi bilan Om qonuni (differensial shaklda) orqali bog‘langan:

j→=σE→,

bu yerda σ  — solishtirma elektr o‘tkazuvchanlik — muhitga xos bo‘lgan kattalik, E→ — elektr maydon kuchlanganligi. Yoki:

j→=1ρE→,

bu yerda ρ  — solishtirma elektr qarshilik.

Chiziqli anizotrop muhitda ham xuddi shunday munosabat o‘rinli, biroq bu holda solishtirma elektr o‘tkazuvchanlik σ, odatda, tenzor sifatida qaralishi, unga ko‘paytirish esa vektorni matritsaga ko‘paytirish deb tushunilishi kerak.

Tok zichligi va quvvat

Elektr maydonning tok tashuvchilar ustida bajargan ishi quvvat zichligi [energiya/(vaqt•hajm)] bilan tavsiflanadi:

w=E→⋅j→,

bu yerda nuqta belgisi skalyar ko‘paytmani bildiradi.

Ko‘pincha bu quvvat muhitda issiqlik sifatida ajraladi, ammo umuman olganda, u elektr maydonning bajargan to‘liq ishi bilan bog‘liq bo‘lib, uning bir qismi boshqa energiya turlariga, masalan, turli xil nurlanish energiyasiga, mexanik ishga (ayniqsa, elektr dvigatellarda) va hokazolarga aylanishi mumkin.

Om qonunidan foydalanib, izotrop muhit uchun formulani quyidagicha qayta yozish mumkin:

w=σE2=j2σ≡ρj2,

bu yerda σ va ρ — skalyar kattaliklar. Anizotrop holat uchun esa:

w=E→σE→=j→ρj→,

bu yerda ustun-vektor, matritsa va satr-vektorning (o‘ngdan chapga qarab) matritsaviy ko‘paytmasi nazarda tutiladi, σ tenzori bilan ρ tenzori esa tegishli kvadratik shakllarni hosil qiladi.

Tok zichligining 4-vektori

Nisbiylik nazariyasida tok zichligining to‘rt o‘lchamli vektori (4-tok) kiritiladi. U hajmiy zaryad zichligi ρq hamda tok zichligining uch o‘lchamli vektoridan tashkil topadi; bu vektor j→:

Jμ=(cρq,j→),

bu yerda c — yorug‘lik tezligi.

4-tok tok zichligi tushunchasini to‘rt o‘lchamli fazo-vaqt formalizmiga bevosita va tabiiy ravishda umumlashtiradi hamda, xususan, elektrodinamika tenglamalarini kovariant shaklda yozish imkonini beradi.