Gazlarni suyultirish bir necha bosqichni o‘z ichiga oladi, bu bosqichlar gazni suyuq holatga o‘tkazish uchun zarur. Bu jarayonlardan ilmiy, sanoat va tijorat maqsadlarida foydalaniladi.
Gazlarni sovitish orqali odatdagi atmosfera bosimida yoki siqish yo‘li bilan suyuq holatga o‘tkazish mumkin. Gazlar holati uchun Van-der-Vaals tenglamasi har qanday real gazni suyuq holatga o‘tkazish mumkinligini, ammo buning uchun gaz harorati kritik nuqtadan past bo‘lishi kerakligini ko‘rsatadi.
Kritik nuqtasi xona haroratidan yuqori bo‘lgan gazlarni suyultirish uchun ularni siqishning o‘zi kifoya. Bunga misollar: karbonat angidrid, butan, propan, ammiak, xlor. Karbonat angidrid, masalan, xona haroratida suyuq holatga o‘tkazilishi mumkin, chunki uning kritik harorati 31,1°C ga teng.
Boshqa gazlar, masalan, kislorod, vodorod, argon, geliy, azot va boshqalar faqat kriogen haroratlarda suyultirilishi mumkin. Shu sababli ular odatda iste’molchilarga bosim ostidagi ballonlarda yetkaziladi.
Suyultirish gaz molekulalarining fundamental xossalarini (masalan, molekulalararo o‘zaro ta’sir kuchlarini) o‘rganish va gazlarni saqlash uchun qo‘llaniladi. Gazlar bug‘lanish issiqligini ajratadigan maxsus kondensatorlarda suyultiriladi va bug‘latgichlarda yana gaz holatiga o‘tkaziladi. Bug‘latgichlarda bug‘lanish issiqligi yutiladi.
Gazlarni suyultirishning fizik asoslari
Barcha moddalar, jumladan, «Yerdagi odatiy sharoitlarda» gaz holatida uchraydigan moddalar ham uchta asosiy agregat holatda — suyuq, qattiq va gazsimon holatda bo‘lishi mumkin. Har bir modda o‘zining fazalar diagrammasiga muvofiq xususiyat namoyon qiladi; bunday diagrammalarning umumiy ko‘rinishi barcha moddalar uchun o‘xshash. Diagrammaga ko‘ra, gazni suyultirish uchun haroratni pasaytirish yoki bosimni oshirish, yoxud bu ikki parametrning ikkalasini ham o‘zgartirish kerak.
Gazlarni suyultirish — yuqori bosim va past haroratga erishish uchun gazni qayta-qayta siqish va kengaytirish sikllarini o‘z ichiga oladigan murakkab jarayon. Bunda, masalan, quyidagi uskunalardan foydalaniladi: detanderlar.
Suyultirilgan gazlarning qo‘llanilishi
Suyuq kislorod shifoxonalarda gaz holatiga o‘tkazilib, nafas olishda muammosi bo‘lgan bemorlar uchun ishlatiladi. Suyuq azot tibbiyotda kriojarrohlikda, shuningdek, ekstrakorporal urug‘lantirishda spermani muzlatish uchun qo‘llaniladi.
Xlor suyuq holatda tashiladi, so‘ng suvni zararsizlantirish, sanoat chiqindilari va oqova suvlarni sanitariya jihatidan tozalash, matolarni oqartirish hamda boshqa ko‘plab maqsadlarda qo‘llaniladi. Xlor kimyoviy qurol sifatida Birinchi jahon urushi davrida ham ishlatilgan. O‘shanda u snaryadlar ichida suyuq holatda saqlangan, snaryadning himoya qobig‘i buzilganda esa gaz holatiga o‘tgan.
Geliyni (4He) Xempson–Linde sikli bo‘yicha (bu sikl Joul–Tomson effektiga asoslangan) suyultirgani uchun niderlandiyalik olim Xeyke Kamerling-Onnes 1913-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan. Atmosfera bosimida suyuq geliyning qaynash harorati 4,22 K (−268,93 °C) ga teng. Harorat 2,17 K dan past bo‘lganda suyuq 4He o‘ta oquvchanlik xossasiga ega bo‘ladi. Bu hodisani kashf etgani uchun sovet olimi P. L. Kapitsa 1978-yilda Nobel mukofotini olgan. O‘ta oquvchan holatdagi suyuq geliy mutlaqo yangi xossalarga ega bo‘ladi, masalan, uning qovushoqligi nolga teng bo‘ladi.
Suyultirilgan havodan azot, kislorod va argon olish uchun havoning tarkibiy qismlari distillash jarayonida ajratiladi.