| Elektromagnit maydonning vektor potensiali | |
|---|---|
| O‘lchamligi | MLT−2I−1 |
| O‘lchov birliklari | |
| SI | Tlm |
| SGS | Gssm |
| Izoh | |
| Vektor kattalik | |
Elektromagnit maydonning vektor potensiali, A (vektor-potensial, magnit potensial) — elektrodinamikada, vektor potensial, rotori esa magnit induksiyasiga teng:
- .
Ixtiyoriy skalyar funksiyaning gradientigacha aniqlikda belgilanadi . Quyidagi birliklarda o‘lchanadi: Tlm (SI) yoki Gssm (SGS).
Vektor-potensial () — to‘rt o‘lchovli vektorli elektromagnit potensialning fazoviy komponentasi.
Maksvell tenglamalari
Masalan, Maksvell tenglamalarini vektor va skalyar potensiallar orqali ifodalash ham mumkin.
Bunda tenglama avtomatik ravishda bajariladi.
Vektor potensialning ifodasini
ga qo‘yish natijasida quyidagi tenglama hosil bo‘ladi:
Unga ko‘ra, xuddi elektrostatikadagi kabi, skalyar potensial kiritiladi. Biroq endilikda ga skalyar potensial ham, vektor potensial ham hissa qo‘shadi:
Quyidagi tenglamadan quyidagi ifoda kelib chiqadi:
Quyidagi tenglikdan foydalanib, vektor va skalyar potensiallar tenglamalarini quyidagicha yozish mumkin:
Vektor potensial va magnit oqimi
Ma’lumki, Stoks teoremasiga ko‘ra, magnit oqimini qamrab oluvchi kontur bo‘ylab sirkulyatsiya — vektor potensialning shu kontur bo‘ylab hisoblangan aylanish integrali orqali oson ifodalash mumkin:
Vektor potensialni kalibrlash
Quyidagi almashtirishlar
bu yerda — koordinatalar va vaqtning ixtiyoriy skalyar funksiyasi bo‘lib, Maksvell tenglamalarini o‘zgartirmaydi (kalibrlash invariantligi, Nyoter teoremasiga ko‘ra, unga elektr zaryadining saqlanish qonuni mos keladi). Bu tenglamalarni yechishni qulaylashtirish uchun potensialni kalibrlash deb ataladigan qo‘shimcha sun’iy shart qo‘yiladi. Turli masalalarni yechishda turli kalibrlash usullari qulay bo‘lishi mumkin. Ulardan ikkitasi keng tarqalgan: Kulon kalibrlashi va Lorens kalibrlashi.
Kulon kalibrlashi
Kulon kalibrlashi deb quyidagi ifodaga aytiladi:
Bu kalibrlash magnetostatik masalalarni (vaqt bo‘yicha o‘zgarmas toklar bilan bog‘liq masalalarni) ko‘rib chiqishda qulay.
Lorens kalibrlashi
Lorens kalibrlashi deb potensialning to‘rt o‘lchovli divergensiyasi nolga teng bo‘lish shartiga aytiladi:
Bu holda tenglamalar Dalamber operatorlari yordamida qayta yoziladi.
Gauss SGS birliklar tizimida:
Tenglamalarning bunday ko‘rinishi vaqtga bog‘liq masalalarni yechishda qulayroq.
Vektor potensialning fizik ma’nosi
Odatda vektor potensial bevosita fizik ma’noga ega bo‘lmagan va faqat hisoblashlarni qulaylashtirish uchun kiritiladigan kattalik deb hisoblanadi. Biroq o‘tkazilgan tajribalar vektor potensialni bevosita o‘lchash mumkinligini ko‘rsatdi. Xuddi elektrostatik potensialning bevosita energiya bilan bog‘liqligi kabi, vektor potensialning ham impuls bilan bog‘liqligi namoyon bo‘ladi.
Kvant-mexanik fazaning siljishi
Magnit maydonning kvant zarrachasi harakatiga ta’siri faza siljishiga olib keladi:
bu yerda — elektron zaryadi, — yorug‘lik tezligi (vakuumda), — keltirilgan Plank doimiysi, — magnit maydonning vektor potensiali va — zarracha harakati trayektoriyasining elementi.
Bunda zarracha bo‘lgan sohalardan o‘tganda ham faza siljishi yuz beradi; faqat nolga teng bo‘lmasligi kifoya. Masalan, bu holat Aharonov–Bom effektida kuzatiladi.
Umumlashgan impuls
Zarracha elektromagnit maydonda harakatlanganda uning to‘liq impulsi shunchaki emas, balki ga teng bo‘ladi. Demak, zarracha faqat magnit maydonda harakatlanganda aynan shu kattalik saqlanadi. Bu holat zarrachaning to‘liq energiyasi bilan o‘xshash: uni kinetik va potensial energiyalari yig‘indisi deb hisoblash mumkin.
Magnit maydon tez o‘chirilganda zarracha impulsi
Agar zaryadlangan zarracha muayyan vaqtda tez o‘chirib qo‘yiladigan magnit maydon manbai yaqinida bo‘lsa, u qo‘shimcha impuls oladi, hatto zarracha joylashgan nuqtada nolga teng bo‘lgan taqdirda ham (masalan, solenoidning tashqi tomonida). Xususan, maydon o‘chirilishidan oldin zarracha tinch turgan bo‘lsa, u ga teng impuls bilan harakatlana boshlaydi. Shu tariqa makroskopik tizimda vektor potensialni bevosita o‘lchash imkoniga ega bo‘lamiz.
Vektor potensial o‘zgarganda elektr maydon hosil bo‘ladi:
Nyutonning ikkinchi qonunini umumlashgan shaklda yozamiz:
Agar maydon yetarlicha tez o‘chirilsa va zarracha tezligi kichik bo‘lsa, u holda
va vaqt bo‘yicha xususiy hosila amalda to‘liq hosilaga teng bo‘ladi:
Natijada quyidagini olamiz:
Vaqt bo‘yicha integrallaymiz:
Va bo‘lgani uchun, quyidagiga ega bo‘lamiz:
O‘lchov birliklari
Xalqaro birliklar tizimida (SI ) vektor potensialning o‘lchov birligi veberning metrga nisbati (Vb/m, o‘lchamligi — V·s/m = kg·m·s−2·A−1).
Adabiyotlar
- Landau L. D., Lifshits Ye. M. Maydon nazariyasi. — («Nazariy fizika», jild II).
- Savelyev I. V. Fizika kursi. 2-jild. Elektr va magnetizm. To‘lqin. Optika. — 1982. — 496 bet.
- Meylixov Ye. Z. Vektor potensialning fizik realligi. Aharonov–Bom effekti va Dirak monopoli: o‘quv qo‘llanma / Ye. Z. Meylixov — Dolgoprudniy: «Intellekt» nashriyoti, 2015. — 64 bet.