Elektromagnit maydonning vektor potensiali

Elektromagnit maydonning vektor potensiali
A→
O‘lchamligi MLT−2I−1
O‘lchov birliklari
SI Tl⋅m
SGS Gs⋅sm
Izoh
Vektor kattalik

Elektromagnit maydonning vektor potensiali, A (vektor-potensial, magnit potensial) — elektrodinamikada, vektor potensial, rotori esa magnit induksiyasiga teng:

𝐁=rot⁡𝐀=∇×𝐀.

Ixtiyoriy skalyar funksiyaning gradientigacha aniqlikda belgilanadi ∇ψ. Quyidagi birliklarda o‘lchanadi: Tl⋅m (SI) yoki Gs⋅sm (SGS).

Vektor-potensial (𝐀) — to‘rt o‘lchovli vektorli elektromagnit potensialning fazoviy komponentasi.

Maksvell tenglamalari

Masalan, Maksvell tenglamalarini vektor va skalyar potensiallar orqali ifodalash ham mumkin.

Bunda div⁡𝐁=0 tenglama avtomatik ravishda bajariladi.

Vektor potensialning 𝐀 ifodasini

rot⁡𝐄=−∂𝐁∂t

ga qo‘yish natijasida quyidagi tenglama hosil bo‘ladi:

rot⁡(𝐄+∂𝐀∂t)=0,

Unga ko‘ra, xuddi elektrostatikadagi kabi, skalyar potensial kiritiladi. Biroq endilikda 𝐄 ga skalyar potensial ham, vektor potensial ham hissa qo‘shadi:

𝐄=−grad⁡φ−∂𝐀∂t.

Quyidagi rot⁡𝐇=𝐣+∂𝐃∂t tenglamadan quyidagi ifoda kelib chiqadi:

rot⁡rot⁡𝐀=μ0𝐣+ε0μ0∂∂t(−grad⁡φ−∂𝐀∂t).

Quyidagi rot⁡rot⁡𝐀=grad⁡div⁡𝐀−∇2𝐀 tenglikdan foydalanib, vektor va skalyar potensiallar tenglamalarini quyidagicha yozish mumkin:

Δ𝐀−grad⁡(div⁡𝐀+1c2∂φ∂t)−1c2∂2𝐀∂t2=−μ0𝐣,
Δφ+∂∂tdiv⁡𝐀=−ρε0.

Vektor potensial va magnit oqimi

Ma’lumki, Stoks teoremasiga ko‘ra, magnit oqimini Φ qamrab oluvchi L kontur bo‘ylab sirkulyatsiya — vektor potensialning 𝐀 shu kontur bo‘ylab hisoblangan aylanish integrali orqali oson ifodalash mumkin:

Φ=∮L𝐀⋅𝐝𝐥.

Vektor potensialni kalibrlash

Quyidagi almashtirishlar

𝐀→𝐀+∇ψ,
φ→φ−∂ψ∂t,

bu yerda ψ — koordinatalar va vaqtning ixtiyoriy skalyar funksiyasi bo‘lib, Maksvell tenglamalarini o‘zgartirmaydi (kalibrlash invariantligi, Nyoter teoremasiga ko‘ra, unga elektr zaryadining saqlanish qonuni mos keladi). Bu tenglamalarni yechishni qulaylashtirish uchun potensialni kalibrlash deb ataladigan qo‘shimcha sun’iy shart qo‘yiladi. Turli masalalarni yechishda turli kalibrlash usullari qulay bo‘lishi mumkin. Ulardan ikkitasi keng tarqalgan: Kulon kalibrlashi va Lorens kalibrlashi.

Kulon kalibrlashi

Kulon kalibrlashi deb quyidagi ifodaga aytiladi:

div⁡𝐀=0.

Bu kalibrlash magnetostatik masalalarni (vaqt bo‘yicha o‘zgarmas toklar bilan bog‘liq masalalarni) ko‘rib chiqishda qulay.


Lorens kalibrlashi

Lorens kalibrlashi deb potensialning to‘rt o‘lchovli divergensiyasi nolga teng bo‘lish shartiga aytiladi:

∂μAμ=∂Aμ∂xμ=div⁡𝐀+1c∂φ∂t=0.

Bu holda tenglamalar Dalamber operatorlari yordamida qayta yoziladi.

SI birliklar tizimida:

◻𝐀≡Δ𝐀−1c2∂2𝐀∂t2=−μ0𝐣,
◻φ≡Δφ−1c2∂2φ∂t2=−ρε0.

Gauss SGS birliklar tizimida:

◻𝐀≡Δ𝐀−1c2∂2𝐀∂t2=−4πc𝐣,
◻φ≡Δφ−1c2∂2φ∂t2=−4πρ.

Tenglamalarning bunday ko‘rinishi vaqtga bog‘liq masalalarni yechishda qulayroq.

Vektor potensialning fizik ma’nosi

Odatda vektor potensial bevosita fizik ma’noga ega bo‘lmagan va faqat hisoblashlarni qulaylashtirish uchun kiritiladigan kattalik deb hisoblanadi. Biroq o‘tkazilgan tajribalar vektor potensialni bevosita o‘lchash mumkinligini ko‘rsatdi. Xuddi elektrostatik potensialning bevosita energiya bilan bog‘liqligi kabi, vektor potensialning ham impuls bilan bog‘liqligi namoyon bo‘ladi.

Kvant-mexanik fazaning siljishi

Magnit maydonning kvant zarrachasi harakatiga ta’siri faza siljishiga olib keladi:

ΔφH=eℏc∫S(𝐀,d𝐥),

bu yerda e — elektron zaryadi, c — yorug‘lik tezligi (vakuumda), ℏ — keltirilgan Plank doimiysi, 𝐀 — magnit maydonning vektor potensiali va d𝐥 — zarracha harakati trayektoriyasining elementi.

Bunda zarracha 𝐁=0 bo‘lgan sohalardan o‘tganda ham faza siljishi yuz beradi; faqat 𝐀 nolga teng bo‘lmasligi kifoya. Masalan, bu holat Aharonov–Bom effektida kuzatiladi.

Umumlashgan impuls

Zarracha elektromagnit maydonda harakatlanganda uning to‘liq impulsi 𝐏 shunchaki 𝐩=m𝐯1−v2/c2 emas, balki 𝐩+q𝐀 ga teng bo‘ladi. Demak, zarracha faqat magnit maydonda harakatlanganda aynan shu kattalik saqlanadi. Bu holat zarrachaning to‘liq energiyasi E=T+U=mc21−v2/c2+qφ bilan o‘xshash: uni kinetik va potensial energiyalari yig‘indisi deb hisoblash mumkin.

Magnit maydon tez o‘chirilganda zarracha impulsi

Agar zaryadlangan zarracha muayyan vaqtda tez o‘chirib qo‘yiladigan magnit maydon manbai yaqinida bo‘lsa, u qo‘shimcha impuls Δ𝐩=q𝐀 oladi, hatto zarracha joylashgan nuqtada 𝐁 nolga teng bo‘lgan taqdirda ham (masalan, solenoidning tashqi tomonida). Xususan, maydon o‘chirilishidan oldin zarracha tinch turgan bo‘lsa, u q𝐀 ga teng impuls bilan harakatlana boshlaydi. Shu tariqa makroskopik tizimda vektor potensialni bevosita o‘lchash imkoniga ega bo‘lamiz.

O‘lchov birliklari

Xalqaro birliklar tizimida (SI ) vektor potensialning o‘lchov birligi veberning metrga nisbati (Vb/m, o‘lchamligi — V·s/m = kg·m·s−2·A−1).

Adabiyotlar

  • Landau L. D., Lifshits Ye. M. Maydon nazariyasi. — («Nazariy fizika», jild II).
  • Savelyev I. V. Fizika kursi. 2-jild. Elektr va magnetizm. To‘lqin. Optika. — 1982. — 496 bet.
  • Meylixov Ye. Z. Vektor potensialning fizik realligi. Aharonov–Bom effekti va Dirak monopoli: o‘quv qo‘llanma / Ye. Z. Meylixov — Dolgoprudniy: «Intellekt» nashriyoti, 2015. — 64 bet.