Liviya haqida

Liviya Davlati
arab. دَوْلَةُ لِيبْيَا‎
Madhiya: «Liviya, Liviya, Liviya»
Ливия на карте мира
Liviya dunyo xaritasida
Mustaqillik sanasi 1-mart 1949-yil (Kirenaika Buyuk Britaniyadan), 24-dekabr 1951-yil (Tripolitaniya Buyuk Britaniyadan, Fezzan Fransiyadan; Liviya davlatining tashkil topishi)
Rasmiy til arab tili
Poytaxt Tripoli
Eng yirik shaharlar Tripoli, Beng‘ozi, Misurata
Boshqaruv shakli parlament respublikasi (de-yure)
beqaror holat (de-fakto)
Prezidentlik kengashi raisi Muhammad al-Manfiy
Bosh vazir Abdulhamid Dbayba
Rais — Vakillar palatasi Agila Solih Iso
Davlat dini islom
Hududi
 • Jami 1 759 540 km² (dunyoda 17-o‘rin)
Aholisi
 • Baholash (2018) 7 200 000 kishi
 • Zichligi 3,2 kishi/km²
YAIM (XQP)
 • Jami (2023) 168,371 mlrd doll. (81-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 24 599 doll. (69-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2023) 46,297 mlrd doll. (97-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 6 764 doll. (93-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2021) ▲ 0,718 (yuqori; 104- o‘rin)
Aholi nomi liviyaliklar, liviyalik erkak, liviyalik ayol
Pul birligi Liviya dinori (LYD, kod 434)
Internet domeni .ly
ISO kodi LY
Telefon kodi +218
Vaqt mintaqasi UTC+2
Avtomobillar harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Liviya (arab. لِيبْيَا‎), to‘liq rasmiy nomi: Liviya Davlati (arab. دَوْلَةُ لِيبْيَا‎ Dawlat Libya, berbercha ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵍⵉⴱⵢⴰ Tamurt n Libya) — davlat — Shimoliy Afrikadagi O‘rta dengiz sohilida joylashgan, Mag‘rib.

ning eng sharqiy mamlakati. G‘arbda Jazoir, shimoli-g‘arbda Tunis, janubda Chad va Niger, janubi-sharqda Sudan, sharqda Misr bilan chegaradosh. Shimoldan O‘rta dengiz suvlari yuvib turadi. Liviya an’anaviy ravishda uch qismga bo‘linadi: Tripolitaniya (g‘arb), Kirenaika (sharq) va Fezzan (janub).

Poytaxti — Tripoli. Unda mamlakat aholisining 1,7 million nafari yashaydi; umumiy aholi soni 6,3 million liviyalikdan iborat. Davlat tili — arab tili; mamlakatda mahalliy sheva.

Liviya mustaqillikni 1951-yilda qirol Idris I hukmronligi davrida qo‘lga kiritdi. 1969-yilda qirol harbiy to‘ntarish natijasida, Muammar Qazzofiy boshchiligida ag‘darildi. Qazzofiy 42 yil davomida Liviya rahbari bo‘lib qoldi. Shu yili Liviya respublika deb e’lon qilindi. 1977–2011-yillarda mamlakatda o‘ziga xos siyosiy tuzum, Qazzofiyning «Uchinchi jahon nazariyasi»ga asoslangan — Liviya Jamohiriyasi mavjud bo‘ldi. 2011-yilda Arab bahori davrida Liviyada hukumatga qarshi namoyishlar va norozilik chiqishlari boshlandi. Ularning shafqatsiz bostirilishi G‘arb davlatlarining harbiy aralashuviga sabab bo‘ldi. Natijada Qazzofiy hokimiyatdan ag‘darildi va o‘ldirildi. Shundan keyin Liviya davlatchiligi to‘liq tiklanmadi; mamlakatda mustahkam hukumat shakllanmadi va siyosiy beqarorlik yuqori darajada saqlanib qoldi. Fuqarolar urushi turli islomiy guruhlar hamda xalqaro miqyosda tan olingan hukumat o‘rtasida davom etdi. 2014-yilda navbatdagi fuqarolar urushi boshlanib, 23-oktabrda 2020-yil yakunlandi.

Neft konlari Liviyani Afrikaning eng boy davlatlaridan biriga aylantirishga yordam berdi. Mamlakat Afrikada 6-o‘rindagi inson taraqqiyoti indeksiga ega, jon boshiga nominal YAIM bo‘yicha esa Afrikada oltinchi o‘rinda (quyidagi mamlakatlardan keyin: Seyshel Orollari Respublikasi, Mavrikiy Respublikasi, Ekvatorial Gvineya, Gabon va Botsvana), xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha jon boshiga YAIMda esa Afrikada uchinchi o‘rinda (quyidagi mamlakatlardan keyin: Seyshel Orollari Respublikasi va Mavrikiy Respublikasi).

Etimologiya

Toponimika

Miloddan avvalgi II ming yillikning oxirlarida Nil daryosining g‘arbida qabilalardan birida Libu (Rebu varianti) nomli siyosiy birlashma paydo bo‘lgan. Keyinchalik shu qabila nomi bilan bu yer ham, yunonlarga ma’lum bo‘lgan butun Afrika ham Liviya deb atala boshlagan. Bu nom ichkaridagi noma’lum yerlar (terra incognita)dan farqlangan; ular Gerodot davridan buyon Efiopiya deb atalgan. Biroq XX asr boshigacha Liviya toponimi biror muayyan hududga nisbatan ishlatilmagan. Faqat 1934-yilda u Shimoliy Afrikadagi Italiya mustamlakasi (ital. Libia italiana) nomi sifatida qayta qo‘llanila boshlandi. 1951-yilda Liviya mustaqillikka erishdi.

Rus tilidagi zamonaviy me’yoriy nomi

1966-yilda arabcha geografik nomlarni rus tilida ifodalash qoidalari rasman tasdiqlangan. Transkripsiya qoidalariga ko‘ra, mamlakat Libiya (arab. لِيبْيَا‎) deb atalishi kerak edi. Ammo mamlakat uchun an’anaviy Liviya nomi saqlab qolindi; u Vizantiya yunon tilidan o‘zlashtirilgan. 1986-yilda «Xorijiy mamlakatlar geografik nomlari lug‘ati»da ham an’anaviy Liviya nomi me’yoriy yozilish shakli sifatida qayd etildi. Bu shakl barcha sovet vazirliklari, idoralari, muassasalari, korxonalari va tashkilotlari uchun majburiy edi.

Geografik ma’lumotlar

Sahroi Kabir. Liviya

Liviya 6 ta davlat bilan chegaradosh:  Jazoir,  Tunis,  Misr,  Niger,  Chad,  Sudan.

Liviyaning qirg‘oq chizig‘i 1770 km bo‘lib, Afrikaning O‘rta dengizbo‘yi mamlakatlari orasida eng uzunidir. Liviyaga tutash O‘rta dengiz ko‘pincha Liviya dengizi deb ataladi. Maydoni 1 759 541 km² bo‘lib, uning 90 % ini cho‘llar egallaydi. Liviya maydoni bo‘yicha Afrikada to‘rtinchi, dunyoda esa o‘n oltinchi o‘rinda turadi. Iqlimi asosan quruq cho‘l iqlimi, ammo sohilbo‘yi hududlarida yumshoq O‘rta dengiz iqlimi hukm suradi; mamlakat sharqidagi Beng‘ozi atrofida esa iqlim namroq. Bu yerda chang bo‘ronlari — sirokko tez-tez uchraydi; Liviyada ular gibli.

O‘simlik dunyosi

Tarix

Liviyaning siyosiy xaritasi
Liviyaning an’anaviy viloyatlari: Tripolitaniya, Kirenaika va Fezzan
Tripolining g‘arbida joylashgan Sabrata shahridagi Rim amfiteatri xarobalari

Qadimgi dunyo

Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, miloddan avvalgi 8000-yillardayoq Liviya hududida neolit.

Tarixiy davrlarda Liviya boshqa davlat va sivilizatsiyalar nazorati ostidagi hudud bo‘lgan. Bular, avvalo, Finikiya, Karfagen, Qadimgi Yunoniston, Qadimgi Rim, vandallar, Vizantiya edi. Liviyada Kirena, Leptis-Magna va Sabratada yunon va rim davrlariga oid xarobalar saqlangan bo‘lsa-da, bu madaniyatlar haqida dalillar kam.

Tarixchi Gerodot, ning yozishicha, finikiyaliklar Liviyada savdo manzillarini tashkil qilgan, ular orqali Tir savdogarlari berberlar bilan savdo qilgan (Gerodot, miloddan avvalgi 430-yil, «Tarix», 4-jild). Miloddan avvalgi V asrda Karfagen — finikiyaliklarning eng katta mustamlakasi — o‘z yerlarini butun Shimoliy Afrikaga kengaytirib, pun sivilizatsiyasini barpo etgan. Liviya sohilidagi pun manzilgohlari Ea (yoki Eya) (lot. Oea, hozirgi Tripoli), Labdax (keyinchalik Leptis-Magna) va Sabrata edi. Bu uch shahar Tripoli (so‘zma-so‘z «uch shahar») deb ataldi. Liviyaning hozirgi poytaxti ham aynan shu yerda joylashgan.

Qadimgi yunonlar Sharqiy Liviyani egallagan: aholisi haddan ziyod ko‘paygan Tera orolidan ko‘chib kelganlar Delfi orakulining maslahati bilan Shimoliy Afrikadan yashash joyi qidira boshladi. Miloddan avvalgi 631-yilda ular Kirena shahriga asos soldi. Keyingi 200 yilda ular yana to‘rtta muhim shaharni tashkil qildi: Barka (Al-Marj), Evxesparidlar (keyinchalik Berenika, hozirgi Beng‘ozi), Tevxira (keyinchalik Arsinoe, hozirgi Tukra) va Kirena Apolloniyasi (Susa), Kirena porti. Bu shaharlar Kirena bilan birgalikda Pentapolisni (besh shahar) tashkil etgan.

Rimliklar Liviyaning ikkala hududini birlashtirdi va 400 yil davomida Tripolitaniya hamda Kirenaika gullab-yashnayotgan Rim viloyatlari hisoblandi. Rim savdogarlari va harbiylari hukmronligiga qaramay, shaharlar umumiy qiyofasi yunon va pun xususiyatlarini saqlab qoldi.

V asrda Tripolitaniya vandallar (Vandallar va alanlar qirolligi) tomonidan bosib olindi. Vandallar urushidan keyin VI–VII asrlarda Liviya Vizantiya tarkibiga kirdi. 642–643-yillarda arablar tomonidan zabt etilib, Arab xalifaligi.

O‘rta asrlar

XI asrda Banu Hilol va Banu Sulaym arab qabilalarining Liviyaga ko‘chib kelishi mahalliy aholining asta-sekin arablashuviga sabab bo‘ldi. Islom tarqaldi. Arab harbiy zodagonlarining feodallashuvi berber yetakchilarining huquq va imtiyozlaridan mahrum qilinishi bilan birga kechdi. Berber yetakchilari arablarga qarshi qayta-qayta qo‘zg‘olon ko‘tardi, biroq har safar mag‘lub bo‘ldi.

1551-yilda Liviya Usmonli imperiyasi tomonidan bosib olindi. XVII asr boshidan Liviyani yanichar beklari boshqardi. Ular sohilni O‘rta dengiz.

1711-yilda Liviyada mahalliy Qaramanli sulolasi hokimiyatga keldi va amalda mustaqil davlat tuzildi. Turkiyaga vassallik qaramligi o‘lpon to‘lash hamda sultonning oliy diniy hokimiyatini tan olish bilangina cheklangan edi.

XIX asr

1819-yilda Liviya hukmdori Yusuf posho Britaniya va Fransiya harbiy eskadralarining tahdidi ostida qaroqchilikni to‘xtatish haqidagi deklaratsiyani imzolashga majbur bo‘ldi. 1830-yilda Fransiya.

1835-yilda Liviyada yuqori soliqlarga qarshi xalq qo‘zg‘oloni va sulola ichidagi kurashlar natijasida Qaramanli sulolasi qulab, Usmonli imperiyasi mamlakatni bevosita boshqarishni tikladi.

XIX asr o‘rtalarida Usmonli ma’muriyati tomonidan Liviyada islohotlar o‘tkazildi: qullik va qul savdosi 1855-yilda taqiqlandi, 1858-yilda birinchi dunyoviy o‘quv yurti ochildi, bosmaxona qurildi va 1866-yilda unda Liviyaning ilk gazetasi nashr etila boshlandi.

XX asr

1911-yilgacha Liviya Usmonli imperiyasi.

29-sentabrda 1911-yil Italiya qo‘shinlari hozirgi Liviya hududiga va Dodekanes orollariga bostirib kirdi. 18-oktabrda 1912-yil Liviya Italiya nazoratiga o‘tdi, ammo bu nazorat mamlakat shimolidagi portlar bilangina cheklangan edi.

Birinchi jahon urushi boshlangach, Usmonli imperiyasi liviyalik qo‘zg‘olonchilarga tobora katta yordam ko‘rsata boshladi. Shu sababli Italiya 21-avgustda 1915-yil Usmonli imperiyasiga urush e’lon qildi. Liviyaliklarning qarshiligi faqat 1931-yilga kelib to‘liq bostirildi.

1911–1942-yillarda Italiya mustamlakasi.

Ittifoqchilar istilosi

1943-yilda Italiya–Germaniya koalitsiyasi qo‘shinlari mag‘lub etilgach, Liviya Buyuk Britaniya va Fransiya tomonidan egallandi.

1947-yilda Londonda Liviyada, Kirenaikada Beng‘ozi bilan Tobruk oralig‘ida yoki Tripolitaniyada qo‘shma Britaniya–AQSH harbiy bazasini qurish masalasi ko‘rib chiqila boshlandi. Bu baza quruqlik, dengiz va havo kuchlari infratuzilmasidan iborat bo‘lishi kerak edi. Bunday baza AQSH va Britaniyaga Liviyaning hamda Yaqin Sharqning neft resurslarini o‘zlashtirishdagi manfaatlarini amalga oshirish va Sharqiy O‘rta dengizni nazorat qilish imkonini berardi. Bu ayniqsa Britaniya uchun muhim edi: Misr va Falastindan katta miqdordagi qo‘shinlar olib chiqilgach, yangi harbiy tayanch zarur bo‘lgan.

1949-yilda Kirenaika qirol Idris I boshchiligida mustaqillikka erishdi. Tripolitaniya Britaniya, Fezzan esa Fransiya boshqaruvida qoldi.

Qirollik

24-dekabrda 1951-yil Liviya qirol Idris I.

boshchiligidagi mustaqil va suveren Liviya Birlashgan Qirolligi deb e’lon qilindi. 1-sentabrda 1969-yil kapitan Muammar Qazzofiy boshchiligidagi «Erkin zobitlar — ittifoqchilar va sotsialistlar harakati»ga mansub Liviya armiyasi zobitlari qirol Idris Ini ag‘dardi. Liviya Arab Respublikasi (LAR) e’lon qilindi.

Respublika

28-mart 1970-yil — Britaniya harbiy bazalari evakuatsiya qilindi.

11-iyun 1970-yil — AQSH bazalari evakuatsiya qilindi.

7-oktabr 1970-yil — italiyalik ko‘chmanchilar chiqarib yuborildi.

17-aprel 1971-yil Misr, Suriya va Liviya Arab Respublikalari Federatsiyasi.

Jamohiriya

2-martda 1977-yil LAR Sotsialistik Xalq Liviya Arab Jamohiriyasi.

5-dekabrda 1977-yil Liviya rahbari Muammar Qazzofiy tashabbusi bilan Tripolida Isroil bilan har qanday tinch kelishuvga qarshi bo‘lgan Arab davlatlari ligasi a’zolarining yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Ishtirokchilar Isroil bilan tinchlikka intilgan Misr pozitsiyasini qoraladi. Arab millatiga xiyonat qiluvchi deb atalgan Misr prezidenti Anvar Sadatni hokimiyatdan chetlatish uchun kurashni bosh maqsad deb belgilagan Mustahkamlik va qarshilik frontini tuzishga qaror qilindi.

1986-yilda Sotsialistik Xalq Liviya Arab Jamohiriyasi nomiga «Buyuk» so‘zi qo‘shildi. Davlatning to‘liq nomi Buyuk Sotsialistik Xalq Liviya Arab Jamohiriyasi bo‘ldi. Fuqarolar urushi boshlanguncha ijtimoiy to‘lovlarga katta mablag‘lar sarflangan.

2002-yilda e’lon qilingan AQSH Davlat departamentining «2001-yilda xalqaro terrorizm xususiyatlari» hisobotida Liviya terrorizmni qo‘llab-quvvatlovchi davlat deb atalgan.

fuqarolar urushi davomida harbiy yordami bilan bir qator NATO mamlakatlari va ittifoqchilari ko‘magida Qazzofiy hukumati 2011-yilda ag‘darildi, Jamohiriya tugatildi. Liviyada hokimiyatni Milliy o‘tish kengashi.

Liviyaning yadro dasturi

1980-yillar boshida Sovet Ittifoqi tomonidan «Tajura» yadroviy ilmiy tadqiqot markazi (NRC) qurildi (hozirda REWDRC. Arxivlangan:asl nusxasidan8-fevral 2016-yil. — Qayta tiklanuvchi energiya va suvni chuchuklashtirish tadqiqot markazi (Renewable Energies and Water Desalination Research Center), quvvati 10 MVt bo‘lgan tadqiqot reaktori va termoyadro qurilmasi TM-4A.

Hozirda (2009-yil holatiga) tokamak TM-4A da mutaxassislar yo‘qligi sababli ish olib borilmayapti.

Qurilish dasturi atom elektr stansiyasi sovet mutaxassislari ko‘magida 1980-yillarda Liviyaga nisbatan xalqaro sanksiyalar tufayli to‘xtatib qo‘yilgan.

Liviya yadro qurolini 1970-yillardayoq qo‘lga kiritishga intilgan. Liviya Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnomani imzolagani uchun uning yadroviy dasturlarini rivojlantirishga boshqa davlatlar, xususan SSSR va Fransiya yordam bergan. O‘sha vaqtda Tripolining Tajura (Tajoura) chekka tumanida yadro tadqiqot markazi tashkil etilgan. 1981-yilda SSSRda ishlab chiqarilgan, quvvati 10 MVt bo‘lgan tadqiqot reaktori (yengil suvli, basseyn tipidagi IRT-1, 20 kg uran, boyitish darajasi 80 %) ishga tushirildi. Liviyada uran va plutoniy bombalarini yaratish ishlari 1980-yillarda boshlangan. 1970-yillarda 1200 tonna uran konsentrati sotib olingan bo‘lsa, 2004-yilga kelib uning miqdori 2263 tonnaga yetgan.

Liviya uran rudalarini qayta ishlash zavodini, ehtimol, Belgiyadan 1984-yilda sotib olgan, 1985-yilda esa Xitoy yoki SSSRdan 39 kg uran geksaftoridi sotib olgan. Tajurada sovet mutaxassislari bilan bir qatorda uranni boyitish bo‘yicha nemis mutaxassislari ham ishlagan. O‘sha paytda kuchliroq reaktor sotib olish yoki qurishga bir necha bor urinilgan, biroq 1988-yilda joriy etilgan iqtisodiy sanksiyalar bunga to‘sqinlik qilgan. Yadro qurolini yaratishni jadallashtirish qarori 1995-yilda qabul qilingan. 1997-yilda Pokiston uranni boyitish uchun dastlabki ikki yuzta sentrifuga sotib olindi. Janzur[ingl.], Tripolidan 12 kilometr g‘arbda joylashgan zavodda o‘z sentrifugalarini ishlab chiqarishga tayyorgarlik boshlandi. 2000-yilda Al-Hasanda (Al Hasan) sentrifugalar o‘rnatila boshlandi. Bitta yadroviy portlovchi qurilma uchun yetarli bo‘lgan ikki tonna uran geksaftoridi Pokiston orqali Shimoliy Koreyadan 2001-yilda olindi. Shu yili Pokistondan yadro bombasi tayyorlashning Xitoy texnologik chizmalari ham olingan. Pokistondan 10 000 ta sentrifuga 2002-yilda xarid qilindi.

2003-yil oktabrda O‘rta dengizda sentrifuga qismlarini Malayziyadan Liviyaga olib ketayotgan kema ushlab qolindi.

2004-yilda Liviyada yadroviy dasturga doir ishlar 10 dan ortiq joyda olib borilgan. 2004-yilda Liviya yadroviy qurollarni tarqatmaslik tartibini buzganini tan oldi va Janubiy Afrika Respublikasi, Shveysariya, Singapur, Janubiy Koreya, BAA, Turkiya kompaniyalari ham ishtirok etgan maxfiy dasturlarini to‘xtatishini e’lon qildi. Biroq uch oy o‘tib, yangi sentrifugalar partiyasini yashirincha olgani aniqlandi.

Liviyadagi urush

2011-yilda Liviyada xalq noroziliklari boshlanib, keyinchalik fuqarolar urushiga aylandi. Qo‘zg‘olon markazi port shahri Beng‘ozi bo‘ldi. Shaharda 1969-yilgi inqilobdan keyin ilk bor 1951–1969-yillarda davlat bayrog‘i bo‘lgan yarim oy va yulduz tasvirli uch rangli bayroq ko‘tarildi.

15-fevralda 2011-yil Beng‘ozida diniy faollardan biri hibsga olinishiga qarshi chiqqan namoyishchilar bilan politsiya o‘rtasida to‘qnashuv yuz berdi. 500–600 kishi faolni ozod qilish talabi bilan shahar ma’muriyati binosi oldiga yig‘ildi va keyin markaziy maydonga yo‘l oldi. To‘qnashuv aynan shu yerda yuz berdi. Al-Bayda shahrida hukumatga qarshi namoyishchilar ularni tarqatishga uringan ikki qurolsiz politsiyachini tutib, osib o‘ldirdi. BMT Xavfsizlik Kengashi Liviya hukumatining namoyishchilarga qarshi kuch ishlatishini qoraladi va odamlar o‘limiga aybdorlarni javobgarlikka tortishga chaqirdi. BBC xabariga ko‘ra, kengash a’zolari bayonotda Liviyada zo‘ravonlikni zudlik bilan to‘xtatishni talab qildi. Bayonotda mamlakat hukumati xalqning qonuniy talablarini inobatga olishi kerakligi aytildi. Xalqaro inson huquqlari tashkiloti Human Rights Watch ma’lumotlariga ko‘ra, Liviyadagi to‘qnashuvlarda taxminan 300 kishi halok bo‘lgan. Shu bilan birga, Gaagadagi Xalqaro jinoiy sud vakili bir kun oldin Tripolidagi to‘qnashuvlar qurbonlari soni 800 nafarga yetganini ma’lum qildi.

Liviya hukumati mamlakatdagi vaziyatni beqarorlashtirishga qaratilgan xorijiy tarmoqqa a’zolikda ayblab, boshqa arab davlatlaridan kelgan o‘nlab kishini hibsga oldi. Beng‘ozidagi namoyishchilar Liviya bosh vaziri Bag‘dodiy Ali Mahmudiyning iste’fosini talab qilib, hukumatga qarshi shiorlar hayqirishdi. Muammar Qazzofiy boshchiligidagi, 1969-yildan beri hokimiyatdagi Liviya inqilobi rahbariyatini ag‘darish chaqiriqlari ham yangradi.

18-martda 2011-yil BMT Xavfsizlik Kengashi qabul qildi: 1973-sonli rezolyutsiya; ushbu hujjatda Liviya hududida parvozlarni taqiqlash va tinch aholini himoya qilishga qaror qildi. 19-martda Yevropa davlatlari harbiy-havo kuchlari Liviya poytaxti Tripolini o‘qqa tuta boshladi.

Keyinchalik Fransiya harbiy samolyotlari dengizbo‘yi shaharlaridagi fuqarolik obyektlariga, jumladan Misurata, Zuvara va Beng‘ozidagi obyektlarga zarba berdi. Qazzofiyning o‘zi Liviya televideniyesi orqali chiqish qilib, G‘arb davlatlari tajovuziga qarshi turish uchun mamlakat aholisini qurollantirish niyatida ekanini aytdi.

15-mayga kelib qo‘zg‘olonchilar Misurata shahrining katta qismini nazoratga oldi, Dafniya aholi punktini egallab, g‘arbdagi Zliten shahriga yaqinlashdi. Janubiy yo‘nalishda esa Tavarqea.

aholi punktigacha yetib bordi.Avgust oxirida qo‘zg‘olonchilar NATO aviatsiyasi va ayrim G‘arb hamda Fors ko‘rfazi davlatlari (Qatar, Saudiya Arabistoni) maxsus kuchlari ko‘magida poytaxt Tripolini egallashga muvaffaq bo‘ldi. Liviya Milliy o‘tish kengashi dunyoning aksariyat mamlakatlari tomonidan yagona qonuniy hokimiyat organi deb tan olindi.

20-oktabrda 2011-yil Sirt shahriga hujum paytida Muammar Qazzofiy o‘ldirildi. Shuningdek, uning o‘g‘li Mutassim va Abu Bakr Yunis Jobir — Jamohiriya mudofaa xalq qo‘mitasi rahbari ham o‘ldirildi. Uch kundan keyin Milliy o‘tish kengashi fuqarolar urushi tugaganini e’lon qildi.

Fuqarolar urushi va xorijiy harbiy aralashuv natijasida mamlakat hududining katta qismi ustidan hokimiyatni o‘sha paytda G‘arb tan olgan Milliy o‘tish kengashi qo‘lga kiritdi. 3-avgustda 2011-yil kengash mamlakat nomini rasman Liviya deb o‘zgartirdi va qirol Idris boshchiligidagi monarxiya 1951–1969-yillarda ishlatgan davlat bayrog‘ini qaytardi.

Liviya Davlati

Liviya Davlati Fuqarolar urushining boshidayoq Muammar Qazzofiyga qarshi kuchlar 27-fevralda 2011-yil muvaqqat hokimiyat organi — Milliy o‘tish kengashini tuzgan edi..

7-iyul 2012-yilda mamlakatda 40 yil ichida birinchi marta Ta’sis majlisi — Umumiy milliy kongressga saylovlar bo‘lib o‘tdi. Saylov komissiyasi vakili Nuriy al-Abbar mamlakat bo‘ylab jami 1554 ta saylov uchastkasidan 101 tasi ovoz berish uchun ochilmaganini qayd etdi.

8-avgustda 2012-yil hokimiyat Milliy o‘tish kengashidan Umumiy milliy kongressga topshirildi. Kongress raisi etib Muhammad al-Maqrif saylandi va u davlat rahbariga aylandi.

20-fevralda 2014-yil Liviya Konstitutsiyaviy assambleyasiga saylovlar bo‘lib o‘tdi. Saylovlarda Assambleyaning 60 nafar a’zosi 650 nomzod orasidan saylandi. Ular 120 kun ichida mamlakat boshqaruvining asosiy tamoyillari, hokimiyat organlari tizimi, qabilalarning maqomi va shariat qonunlarining o‘rnini belgilovchi konstitutsiya loyihasini ishlab chiqishi kerak edi. Keyin hujjat referendumga qo‘yilishi rejalashtirildi.

16-mayda 2014-yil Liviyada Liviya milliy armiyasining ko‘ngilli harbiylari general-mayor Xalifa Haftar boshchiligida «17-fevral shahidlari brigadasi» islomiy guruhi bazalariga, Beng‘ozi shahrida, Liviyaning sharqida hujum qildi va shu tariqa Liviyadagi qurolli mojaro boshlandi. Muvaqqat Liviya bosh vaziri Abdulla Abdurahmon at-Taniy Haftar hujumini davlat qonuniyligidan tashqari harakat va davlat to‘ntarishi deb atadi hamda muntazam kuch tuzilmalariga vaziyatni nazoratga olishni buyurdi.

22-may kuni Xalifa Haftar Misrning «Al-Vatan» gazetasiga bergan intervyusida tarafdorlari hukumat va barcha qonuniyligini yo‘qotgan Umumiy milliy kongress ag‘darilmaguncha, Liviya xalqi tinch yashamaguncha to‘xtamasligini aytdi. Haftar qurolli jangari otryadlar rahbarlaridan mahrum etilsa, uzoq yashay olmasligiga ishonch bildirdi. «Bizni Ichki ishlar vazirligi, havo mudofaasi va maxsus kuchlar qo‘llab-quvvatladi, qabilalar birin-ketin qo‘shilmoqda, bu guruhlar esa hozircha faqat Tripoli va mamlakatning ayrim hududlarida qolgan», dedi u.

25-avgustda 2014-yil Umumiy milliy kongress amaldagi bosh vazir Abdulla Abdurahmon at-Taniyga parallel ravishda bosh vazir Umar al-Xosiyni tayinladi. 29-avgustda 2014-yil at-Taniy butun vazirlar mahkamasi bilan birga iste’foga chiqdi.

6-noyabrda 2014-yil islomiy kuchlar ta’siri ostidagi Liviya Konstitutsiyaviy sudi parlamentni tarqatib yuborganini e’lon qildi. Keyin parlament sud qarorini tan olishdan bosh tortdi va qaror qurol tahdidi ostida qabul qilinganini sabab qilib ko‘rsatdi.

2015-yil oxiriga kelib mamlakatda ikkita vazirlar mahkamasi faoliyat yuritardi. Xalqaro miqyosda tan olingan hukumat Tobrukda joylashgan edi. Tripolida esa islomiy Umumiy milliy kongress vakili bo‘lgan vazirlar mahkamasi faoliyat ko‘rsatardi. 17-dekabrda 2015-yil Marokash Sxirat shahrida qarama-qarshi siyosiy kuchlar birlik hukumatini tuzish to‘g‘risidagi hujjatni imzoladi. Bitimni mamlakatda faoliyat yuritayotgan ikki parlament a’zolari va siyosiy jarayonning boshqa ishtirokchilari imzoladi. Bundan tashqari, mamlakat sohilining bir qismi Islom davlati nazoratida, janubi-g‘arbda (Fezzan) esa amalda qurollangan tuareglar.

Siyosiy tuzum

Urushdan avval O‘rta dengiz bo‘yidagi Liviya poytaxti Tripoli; hozir binolarning bir qismi vayron bo‘lgan

Hokimiyat tuzilishi

Fuqarolar urushidan keyin boshqaruv Milliy o‘tish kengashiga o‘tdi. Kengash tarkibida Liviyaning eng yirik shaharlaridan 31 nafar vakil bor edi. Unga mamlakat hukumatining Qazzofiy boshchiligidagi kuchlariga qarshi fuqarolar urushida qatnashgan jangovar tuzilmalar bo‘ysungan. 2012-yil iyulda kengash erkin saylovlar[ingl.]ni Qazzofiy ag‘darilgach tashkil etdi.

2012-yil avgustda O‘tish kengashi hokimiyatni qonuniy saylangan parlament — Umumiy milliy kongress.

Amalda Liviya hozir bir nechta kvazidavlatdan iborat birlashmadir. Liviyaning har bir mintaqasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega: ulardagi turmush darajasi, ko‘chalar xavfsizligi va infratuzilma taraqqiyoti sezilarli farq qiladi.

2014-yil avgustda Umumiy milliy kongress o‘rnini umumxalq saylovida saylangan parlament — Liviya Vakillar palatasi egalladi. Uning raisi Agila Solih Iso bo‘ldi. Vaziyat keskinlashgani sababli palata majlislari Tobrukda o‘tkazildi. 12-avgust kuni Vakillar palatasi a’zolari Liviya prezidentini bevosita saylov orqali saylash uchun ovoz berdi va sobiq qo‘zg‘olonchilarning barcha qurolli guruhlarini zudlik bilan tarqatishga qaror qildi.

2015-yil dekabrda BMT Xavfsizlik kengashi ko‘magida Milliy kelishuv yoki birlik hukumati (PNS) va Prezidentlik kengashi tuzildi. Ularga Fayiz Sarroj rahbar etib saylandi. Vazirlar mahkamasi majlislari Tripolida o‘tkazildi. PNS Liviyaning xalqaro miqyosda tan olingan qonuniy hukumati hisoblanadi. Vakillar palatasi dastlab yangi hukumatni qo‘llab-quvvatlagan, keyinchalik bu qarorini bekor qilib, PNSga qarshi chiqqan. Sharqda Vakillar palatasiga bo‘ysunadigan, Abdulla Abdurahmon at-Taniy boshchiligidagi muqobil hukumat yig‘ilishlar o‘tkazardi. Vakillar palatasi Liviya milliy armiyasi Xalifa Haftar.

Ammo 2020-yildan keyin va o‘t ochishni to‘xtatish bitimi imzolangach, jangovar harakatlar qisman to‘xtadi.

5-fevralda 2021-yil muvaqqat milliy birlik hukumati tuzilishi e’lon qilindi. Biroq ular shundayligicha amalga oshmadi.

Ko‘chmanchilar asosan yashaydigan janubi-g‘arbdagi cho‘l hududi — Fezzan 2013-yil sentabr oxirida o‘z muxtoriyatini e’lon qildi.

Uning shimolida G‘arbiy tog‘lar mintaqasi joylashgan bo‘lib, markazi Zintan shahridir. Mintaqa amalda o‘zining katta armiyasiga ega.

Tripolining sharqidagi Misurata shahri amalda boshqa liviyaliklar uchun yopiq bo‘lgan, nisbatan muvaffaqiyatli shahar-davlatga aylangan. Hokimiyat shaharliklar orasidan saylagan nufuzli tadbirkorlardan tashkil topgan kengashga tegishli. Ular shahardagi barcha qurolli guruhlarni chiqarib yuborishga, hatto Tripoliga o‘z armiyasini yuborishga muvaffaq bo‘lgan. Shahar nazorat-o‘tkazish punktlari bilan o‘ralgan; faqat Misurata aholisi kafolat bera oladigan kishilargina ichkariga kiritilgan. Shu tufayli shahar xavfsizligi ta’minlangan. Misuratada mamlakatning eng yirik dengiz porti ishlaydi.

Misuratadan janub va sharqda Bani Valid va Sirt joylashgan. Ular fuqarolar urushida Qazzofiyni qo‘llab-quvvatlagani uchun vayron qilingan. Sirtning sharqidagi sohil bo‘ylab «Neft obyektlarini himoya qilish gvardiyasi» nazoratidagi bir nechta neft yuklash portlari mavjud. Gvardiya qarorgohi Ajdabiya.

Shuningdek, Beng‘ozida ham rasman muxtoriyat e’lon qilingan bo‘lib, uni Kirenaika kengashi boshqaradi.

Tashqi siyosat

Liviya va G‘arb

1979-yil dekabrda Liviyadagi AQSH elchixonasiga Eron.

ni qo‘llab-quvvatlagan olomon hujum qildi. 1980-yillarda Liviya Liviya inqilobi rahbari Muammar Qazzofiyboshchiligida, neftning yuqori narxlaridan foydalanib, butun dunyo bo‘ylab G‘arbga qarshi qurolli kurashni (terrorchilik guruhlarini) moliyalashtira boshladi.

1981-yil avgustda Amerika floti Liviya sohilida harbiy mashg‘ulotlar o‘tkazdi. 20-avgust 1981-yilda havo jangi bo‘ldi. Liviyaning ikkita Su-22.

samolyoti urib tushirildi. 1986-yil martda AQSH floti yana Liviya sohiliga yaqinlashdi. 24-martda Liviyaning ikkita patrul kateri cho‘ktirildi.

Liviyalik instruktorlar turli mamlakatlardagi qo‘zg‘olonchilarni o‘qitish uchun mamlakatda mashg‘ulot lagerlarini tuzgan, ularni qurol, portlovchi moddalar va pul bilan ta’minlagan. Bir qator terrorchilik xurujlarini Liviya maxsus xizmatlari xodimlari bevosita amalga oshirgan.

Jumladan, AQSH maxsus xizmatlarining fikricha, 1986-yilda eng ko‘p qurbon keltiradigan terrorchilik xurujini tashkil etish vazifasi Liviyaning GDRdagi elchixonasi xodimlariga topshirilgan. Xuruj uchun G‘arbiy Berlin. Natijada 5-aprel oqshomidagi portlash oqibatida uch kishi voqea joyida halok bo‘ldi, 250 dan ortiq kishi jarohat oldi.

15-aprelga o‘tar kechasi AQSH prezidenti Ronald Reyganning buyrug‘iga ko‘ra, Buyuk Britaniyadagi aviabazalardan va avianosetslar O‘rta dengizdagi Amerika samolyotlari javob zarbasi berdi: havo zarbalari berildi Liviya poytaxti Tripoli hamda Beng‘ozidagi harbiy obyektlarga. Qariyb 40 liviyalik, jumladan Qazzofiyning asrab olingan qizi halok bo‘ldi, yana 200 dan ortiq kishi jarohatlandi. Qazzofiyning ikki o‘g‘li ham jarohat oldi.

Bu yanada fojiali voqealarga olib keldi. 1988-yilda Shotlandiya osmonida samolyot portlatildi — u Amerikaning PanAm aviakompaniyasiga tegishli edi. Bu Qazzofiyning qizi o‘limi uchun qasos bo‘lgan deb hisoblanadi.

Liviyaning Fransiya bilan munosabatlari ham murakkab kechgan. Liviya 1951-yilda mustaqillikka erishgandan boshlab Shimoliy Afrikada Fransiya manfaatlariga muntazam qarshi chiqqan. 1969-yilda Muammar Qazzofiy hokimiyat tepasiga kelgach, qarama-qarshilik kuchaydi. Liviya qo‘shinlari Chad bilan urushgan, Marokash va Jazoirdagi ekstremistlar Liviya mablag‘lari bilan qurollantirilgan va tayyorlangan. Qarama-qarshilik 19-sentabrda 1989-yil Niger osmonida liviyaliklar Fransiyaning UTA aviakompaniyasiga tegishli, bortida 170 yo‘lovchi bo‘lgan samolyotni portlatganda eng yuqori nuqtaga yetdi.

1992-yil aprelda BMT Xavfsizlik Kengashi AQSH va Buyuk Britaniya talabi bilan xalqaro sanksiyalarni Liviyaga nisbatan joriy etdi.

1991-yil noyabrda AQSH, Buyuk Britaniya va Fransiya Liviyani o‘z fuqarolarining 1988-yilda Shotlandiyaning Lokerbi shaharchasi ustida Amerika samolyotini portlatishiga aloqadorlikda aybladi. Lokerbi ustida Boeing 747 samolyotining 21-dekabr 1988-yilda portlatilishi, shuningdek 1989-yilda Fransiyaning UTA yo‘lovchi samolyoti portlatilishi bilan bog‘liq ayblovlar qo‘yildi. 21-yanvarda 1992-yil BMT Xavfsizlik Kengashi Liviyani ushbu voqealar bo‘yicha tergov bilan hamkorlik qilishga chaqirgan 731-sonli rezolyutsiyani bir ovozdan qabul qildi. Liviya rezolyutsiya talablarini bajarmagani sababli 31-yanvar 1992-yilda Xavfsizlik Kengashi besh mamlakat betaraf qolgan holda (o‘n ovoz bilan) Xitoy, Hindiston, Marokash, Zimbabve, Kabo-Verde) Liviyaga nisbatan sanksiyalar (aviatsiya qatnovi va harbiy-texnik hamkorlikni taqiqlash, diplomatik vakolatxonalarni qisqartirish va boshqalar) joriy qiluvchi 748-sonli rezolyutsiyani qabul qildi. 11-noyabrda 1993-yil BMT Xavfsizlik Kengashi Liviyaga qo‘shimcha sanksiyalar belgilovchi 843-sonli rezolyutsiyani qabul qildi.

2003-yilda AQSH Iroqni AQSH bosib olgach, Muammar Qazzofiy o‘z siyosatini o‘zgartirdi. U ommaviy qirg‘in qurollarini yaratishdan voz kechganini e’lon qildi, xalqaro ekspertlarni mamlakatga kiritdi va Liviyaning bu xurujlarga aloqasi yo‘qligini ta’kidlagan holda jabrlanuvchilarga tovon to‘lashni muhokama qilish istagini bildirdi. 2004-yil yanvarda Liviya samolyot portlashi qurbonlarining qarindoshlariga 170 mln dollar to‘lashga rozi bo‘ldi. Bu xuruj Niger osmonida sodir bo‘lgan edi..

Qazzofiyning o‘g‘illaridan biri rahbarlik qilgan maxsus Xalqaro xayriya uyushmalari jamg‘armasi havo transporti terrorchilik xurujlari qurbonlariga tovon to‘lash masalasini hal qildi. 2004-yil avgustda G‘arbiy Berlindagi portlash jabrlanuvchilariga navbat keldi. Liviya 5-aprelda 1986-yil La Belle diskotekasidagi portlash jabrlanuvchilariga 35 mln dollar (28,4 mln yevro) to‘lashga rozi bo‘ldi. Biroq halok bo‘lgan va jarohatlangan amerikaliklarning oilalariga tovon puli to‘lashdan bosh tortdi. Bundan tashqari, AQSHdan Tripoli va Beng‘oziga javob havo hujumi oqibatida jabrlangan liviyaliklarga tovon puli to‘lashni talab qildi.

2004-yil oktabrda Liviya xalqaro sanksiyalar.

dan butunlay ozod etildi. 29-yanvarda 2006-yil Liviya Daniyadagi elchixonasini norozilik belgisi sifatida yopishini e’lon qildi. Bunga karikaturalar turkumi, ular Daniyaning Jyllands-Posten gazetasida chop etilgan va unda Muhammad.

payg‘ambar terrorchi qiyofasida tasvirlangan edi. Xalqaro sanksiyalarning yumshatilishi Liviyaga biroz erkinroq nafas olish imkonini berdi va mamlakat bundan diplomatik faollikni kuchaytirishda foydalandi.

Avvalo, Qazzofiyning Italiya bosh vaziri Silvio Berluskoni bilan uchrashuvlari ko‘paydi. U Yevropa Ittifoqi vakili va sobiq mustamlakachi davlat rahbari edi. Tripoli Rimdan 1911-yildan Ikkinchi jahon urushi yakunigacha Liviyani egallagan Italiya qo‘shinlarining harakatlari uchun kompensatsiya talab qilardi. Rimni avvalo neft yetkazib berish va noqonuniy immigratsiya masalalari tashvishga solardi.

Italiya Liviyaga 2 000 kilometr avtomobil yo‘li qurilishini moliyalashtirishni va’da qildi. Buning evaziga Tripoli 2003-yil iyulda imzolangan noqonuniy immigratsiyaga qarshi kurash bitimlarini bajarishi kerak edi. Hujjatga ko‘ra, Liviyada turli Afrika mamlakatlaridan kelgan qochqinlar uchun lagerlar qurilishi va birgalikda dengiz patrulligi tashkil etilishi ko‘zda tutilgan.

Qazzofiyning panafrikachilik siyosati tufayli Tripoli Yevropaga o‘tmoqchi bo‘lgan migrantlarning tranzit markaziga aylandi. Afrika mamlakatlari fuqarolari uchun Liviyaga kirish vizalari bekor qilingach, Markaziy va Janubiy Afrikadan minglab qochqinlar Yevropaga o‘tish maqsadida Liviya qirg‘oqlariga yo‘l oldi.

Noqonuniy immigratsiyani to‘xtatish maqsadida 11-oktabrda 2004-yil Yevropa Ittifoqiga a’zo mamlakatlar tashqi ishlar vazirlari Liviyaga qarshi savdo-iqtisodiy sanksiyalarni bekor qilish qarorini 1986-yilda o‘rnatilgan qurol sotish embargosini bekor qilish qarori bilan to‘ldirdi. Bunda asosiy tashabbuskor Italiya bo‘ldi; u Liviya qirg‘og‘i va Italiyaning Lampedusa.

oroli orasidagi suvlarni qo‘riqlash uchun Liviyaga tezyurar patrul katerlarini yetkazib berdi.2011-yilda G‘arb va Fors ko‘rfazi davlatlari BMT Xavfsizlik Kengashining S/RES/1973 (2011) rezolyutsiyasini bajarish doirasida Liviyadagi harbiy amaliyotlarda qatnashdi.

Shengen hududi davlatlari fuqarolariga viza berishning taqiqlanishi

2009-yil fevralda Liviya hukumati viza berishni Shengen hududi davlatlari fuqarolari uchun to‘xtatdi. Bunga 2008-yildan beri davom etayotgan Shveysariya bilan Liviya o‘rtasidagi diplomatik mojaro sabab bo‘ldi. Mojaro Jenevada Qazzofiyning o‘g‘li va uning xotini xizmatkorni kaltaklagani uchun hibsga olinishidan boshlangan. Bunga javoban Liviya shveysariyaliklarning mamlakatga kirishi va uning hududida ishlashini taqiqladi. Shveysariya mojaroni bartaraf etish uchun katta diplomatik sa’y-harakatlar ko‘rsatdi. Natijada diplomatik munosabatlarni me’yorlashtirish bo‘yicha kelishuvga erishildi. Biroq 2009-yil sentabrda Liviyada ikki shveysariyalik tadbirkor hibsga olingach, kelishuv buzildi. Shveysariya o‘z hududiga va shu tariqa Shengen kelishuvi mamlakatlariga kirishi taqiqlangan shaxslarning «qora ro‘yxati»ni tuzdi, unga Qazzofiy va uning oilasi ham kiritildi. Bunga javoban Liviya Shengen hududiga kiruvchi mamlakatlar fuqarolariga kirish vizalari berishni to‘xtatdi.

Davlat rahbarlari

General-gubernator (Italiya):

BMT oliy komissari (Niderlandiya):

Qirol:

  • 24.12.1951 — 01.09.1969 — Idris I.

Inqilobiy qo‘mondonlik kengashi raisi:

Inqilob yetakchisi:

  • 02.03.1977 — 20.10.2011 — Muammar ibn Muhammad Abdul Salom Abu Minyor ibn Hamid al-Qazzofiy.

Milliy o‘tish kengashi raisi:

Umumiy milliy kongress raisi:

Liviya Vakillar palatasi raisi:

Ma’muriy bo‘linish

Liviya ma’muriy jihatdan 22 ta munitsipalitetga bo‘lingan:

Liviyaning 22 ta munitsipalitetga bo‘linishi aks etgan amaldagi ma’muriy xarita; bu bo‘linish 2007-yilda joriy etilgan.
Xaritadagi raqami Munitsipalitet Arabcha nomi Ma’muriy markazi Aholisi
1 Al-Butnon البطنان Tobruk 159536
2 Darna درنة Darna 163351
3 Al-Jabal al-Axzar الجبل الاخضر Al-Bayda 203156
4 Al-Marj المرج Al-Marj 185848
5 Beng‘ozi بنغازي Beng‘ozi 670797
6 Al-Vohat الواحات Ajdabiya 177047
7 Al-Kufra الكفرة Al-Javf 50104
8 Sirt سرت Sirt 141378
9 Misurata مصراتة Misurata 550938
10 Al-Margab المرقب Xoms 432202
11 Tarabulus طرابلس Tripoli 1065405
12 Al-Jifara الجفارة Al-Aziziya 453198
13 Az-Zoviya الزاوية Az-Zoviya 290993
14 An-Nuqot al-Xums النقاط الخمس Zuvara 287662
15 Al-Jabal al-G‘arbiy الجبل الغربي G‘aryon 304159
16 Nalut نالوت Nalut 93224
17 Al-Jufra الجفرة Xun 52342
18 Vodi ash-Shoti وادي الشاطئ Adiriy 78532
19 Sabha سبها Sabha 134162
20 Vodi al-Hayot وادي الحياة Avbari 76858
21 G‘ot غات G‘ot 23518
22 Marzuq مرزق Marzuq 78621

Iqtisodiyot

Afzalliklari: neft va gazning katta zaxiralari (mamlakat OPEK a’zosi), janubdagi Fezzan viloyatida chuchuk suvning ulkan zaxiralari (Nubiya suvli gorizonti) mavjud. 2010-yilgacha Afrika davlatlari orasida eng boy, inson taraqqiyoti indeksi eng yuqori va ijtimoiy sharoitlari eng yaxshi mamlakat edi. Italiya va Germaniya bilan xalqaro energetika loyihalarida qatnashadi. Muhim transport-geografik joylashuvga ega (Mag‘rib, O‘rta dengizning janubiy sohili).

Zaif tomonlari: Qazzofiyning o‘ldirilishi va Jamohiriya ag‘darilgach, siyosiy beqarorlik (ikki hokimiyatlilik). Investitsiyalar oqimining kamligi. Urug‘-aymoqchilik, qabilachilik, korrupsiyaning yuqori darajasi. Neft narxlari o‘zgarishiga kuchli qaramlik. Resurs bazasining kamligi. Oziq-ovqatning katta qismini import qilish zarurati. Markaziy va Janubiy Afrikadan kelgan ko‘p sonli migrant-qochqinlar. Jamiyatda zo‘ravonlikning yuqori darajasi. Qishloq xo‘jaligida suv tanqisligi. Aholi zichligining pastligi. Odam va inson a’zolari savdosi haqidagi xabarlar xorijiy investorlar ishonchini pasaytiradi.

Foydali qazilmalarni qazib olish

XX asrda Liviya neft va gazning Italiyaga eng yirik yetkazib beruvchilaridan biri edi, biroq AQSHning Liviyaga qarshi iqtisodiy sanksiyalari gaz eksportining pasayishiga olib keldi, chunki mamlakat yangi uskunalar sotib olish va infratuzilmani yangilash imkoniyatidan mahrum bo‘ldi. XXI asr boshigacha Liviya gazining yagona importchisi yiliga 1,5 mlrd m³ suyultirilgan gaz sotib olgan Ispaniyaning Enagas kompaniyasi edi. Liviyada 1970-yilda tashkil etilgan milliy neft korporatsiyasi mavjud.

2003-yilda Qazzofiy ommaviy qirg‘in qurollarini ishlab chiqarish dasturini to‘xtatishni va’da qilgach, iqtisodiy sanksiyalar yumshatildi.

2004-yil oktabrda 520 km uzunlikdagi suvosti gaz quvuri — Greenstream — Liviya va Italiya (Sitsiliya) o‘rtasida ishga tushirildi. Ushbu quvur orqali mamlakatdan yiliga 8 mlrd m³ tabiiy gaz eksport qilinadi.

Liviyadagi tasdiqlangan gaz zaxiralari qariyb 1,1–1,3 trln m³. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, yangi geologik qidiruv usullarini qo‘llash aniqlangan gaz zaxiralarini 2 trln m³ dan oshirishga imkon beradi. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, neft zaxiralari 36 mlrd barreldan ko‘p.

AQSH prezidenti Jorj Bush 2004-yil apreldayoq Amerika kompaniyalariga Liviyada ishlashga ruxsat bergan. 2004-yil sentabrda u mamlakatga qarshi barcha sanksiyalarni bekor qilgan, biroq Liviyani terrorizmni moliyalashtiradigan mamlakatlar ro‘yxatidan chiqarmagan. Shu sababli bu mamlakatga har qanday mahsulot olib kirishda qat’iy cheklovlar amal qiladi.

Germaniya, Italiya va boshqa bir qator Yevropa mamlakatlari 2004-yildayoq Liviya bilan neft sohasida dastlabki bitimlarni tuzgan.

1950-yillarda Liviyaning janubiy qismida neft qidiruv ishlari davomida Sahroi Kabir qumlari ostida chuchuk suv zaxiralari topildi. Ayrim suvli qatlamlarning yoshi 75000 yilga yetadi. Liviya hududining 95 % dan ortig‘i cho‘l bo‘lib, yangi suv manbalari minglab gektar qishloq xo‘jaligi yerlarini sug‘orishi mumkin. Bu suv zaxiralarini o‘zlashtirish va Sahroi Kabir ostidan suvni Liviyaning janubidan shimolga, Beng‘ozi hududidagi O‘rta dengiz sohiliga yetkazish uchun Liviya rahbari Muammar Qazzofiy 1980-yillarda Buyuk sun’iy daryo loyihasini boshladi. Loyiha kuniga 6,5 mln m³ chuchuk suv uzatishga qodir quvurlar, quduqlar va texnik infratuzilma tizimini qurishni nazarda tutardi. Loyihaning birinchi bosqichi 1984-yilda boshlanib, taxminan 5 mlrd dollarga tushdi. Uni zamonaviy texnologiyalar asosida janubiy koreyalik mutaxassislar amalga oshirdi. Natijada Liviyaning sharqiy-markaziy qismidagi yerosti suvlarini Liviyaning sharqiy-markaziy qismidagi 270 quduqdan yig‘ib, kuniga 2 mln m³ suvni 2000 km quvur orqali Beng‘ozi va Sirt shaharlariga yetkazadigan sun’iy daryo qurildi. Loyiha tantanali ochilishida o‘nlab arab va Afrika davlatlari rahbarlari, yuzlab xorijiy diplomatlar va delegatsiyalar qatnashdi. Ular orasida Misr prezidenti Husni Muborak, Marokash qiroli Hasan, Sudan rahbari general Umar al-Bashir va Jibuti prezidenti Hasan Gulid ham bor edi. Muammar Qazzofiy loyihani uchinchi dunyoga sovg‘a deb atab, tantana qatnashchilariga shunday dedi: «Bu yutuqdan keyin AQSHning Liviyaga tahdidlari ikki baravar ortadi… Qo‘shma Shtatlar boshqa bir bahona bilan hamma ishni qiladi, ammo asl maqsadi bu yutuqni to‘xtatib, Liviya xalqini zulm ostida saqlash bo‘ladi». Muborak marosimdagi nutqida loyihaning mintaqaviy ahamiyatini ta’kidladi. Qazzofiy misrlik dehqonlarni Liviyaga kelib ishlashga ham chaqirdi: bu yerda aholi atigi 4 million bo‘lsa, Misrning 55 million aholisi Nil va uning delta mintaqasi bo‘yidagi tor hududlarda to‘plangan.

Qayta ishlash sanoati

Mintaqadagi aksariyat mamlakatlardan farqli ravishda, Liviyada qayta ishlash sanoati nisbatan rivojlangan. Eng muhim sanoat korxonalari Italiya mustamlakachiligi davrida tashkil etilgan. Tripoli shahridagi metallga ishlov berish va mashinasozlik korxonalari sanoatning asosini tashkil qiladi.

Qishloq xo‘jaligi

Beng‘ashirdagi dala
Yanvarda qo‘y boqish. Beng‘ashir

Qishloq xo‘jaligida ishlovchilarning 17 % i band, u YAIMning 4,2 % ini beradi (2009-yil).

Liviyaning shimolida sug‘orma dehqonchilik rivojlangan. Deyarli yil bo‘yi dalalardan bevosita kartoshka, karam, piyoz, pomidor, limon yetkazib beriladi. Yiliga bir necha marta hosil olinadi. Don ekinlari yetishtiriladi. Chorvachilikda qo‘ylar va tuyalar boqiladi. Parrandachilik ham rivojlangan. Suv Sahroi Kabirdagi yerosti ko‘llaridan o‘z oqimi bilan keladi: suv manbalari dengiz sathidan yarim kilometr balandlikda joylashgan. O‘rta dengizda tunes balig‘i, sardina, kalmar ovlanadi. Liviyaning o‘z mahsulotlari mamlakatning oziq-ovqatga bo‘lgan ehtiyojini qoplamaydi, oziq-ovqatning aksariyat qismi import qilinadi. Do‘konlarda doim Italiya spagettisi, Polsha suti va cho‘chqa go‘shtisiz tayyorlangan Ukraina kolbasalari sotiladi.

Tashqi savdo

Eksport — 16,1 mlrd dollar (2017-yil), asosan umumiy qiymati 15,5 mlrd dollar bo‘lgan uglevodorodlar, jumladan xom neft (jami eksport qiymatining 88 % igacha), neft mahsulotlari va yo‘ldosh tabiiy gaz. Boshqa eksport mahsulotlari — metallolom va kimyoviy moddalar.

Asosiy xaridorlar: Italiya (2,9 mlrd dollar), Germaniya (2,57 mlrd dollar), Ispaniya (2,27 mlrd dollar), Fransiya (1,44 mlrd dollar) va AQSH (1,29 mlrd dollar).

Import — 8,07 mlrd dollar (2017-yil): neft mahsulotlari (jami qiymatning 19 % igacha), oziq-ovqat, mashina va uskunalar, kimyoviy mahsulotlar, jumladan dori-darmonlar, to‘qimachilik, qog‘oz mahsulotlari va boshqa iste’mol tovarlari.

Asosiy yetkazib beruvchilar: Italiya (1,23 mlrd dollar), Xitoy (1,03 mlrd dollar), Turkiya (0,879 mlrd dollar), Ispaniya (0,610 mlrd dollar) va Tunis (0,388 mlrd dollar). Rossiya ulushi 131 mln AQSH dollari yoki taxminan 1,7 % ni tashkil qiladi.

Liviya faqat uglevodorod manbai sifatida emas, balki zamonaviy qurollar sotish uchun istiqbolli bozor sifatida ham jozibador. 12 yillik sanksiyalar davrida uning qurolli kuchlari zaiflashgan va modernizatsiyaga muhtoj.

Transport

Tripoli xalqaro aeroporti
Tripoli xalqaro aeroportiga boradigan yo‘l

Liviyada asosiy transport turi avtomobil transportidir. Qattiq qoplamali avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 47.6 ming km dan ortiq. Liviya orqali ikkita transafrika avtomobil yo‘li o‘tadi:

Mamlakatda qattiq qoplamali 50 dan ortiq aerodrom bor. Xalqaro aeroportlar: Tripoli, Benina[ingl.].

Transport xizmatlarida dengiz transporti muhim o‘rin tutadi. Mamlakatning asosiy porti Tripoli, shuningdek Beng‘ozi, Al-Bayda, Darna va Tobruk portlari ham muhim ahamiyatga ega. Liviyaning o‘z yuk tashuvchi dengiz flotida 26 ta kema, jumladan 12 ta tanker.

mavjud. Liviyadagi temiryo‘llar 1965-yilda yopilgan va keyingi bir necha o‘n yillik davomida mamlakatda temiryo‘l bo‘lmagan.

Hozir temiryo‘l tarmog‘ini tiklash bo‘yicha qator loyihalar mavjud. Tripolidan Tunis chegarasigacha temiryo‘l qurilmoqda. Yo‘lni 2009-yildayoq ochish rejalashtirilgan edi. 2008-yil iyunda Tripoli — Sirt yo‘nalishi qurilishi boshlandi. 30-avgustda 2008-yil esa Rossiyaning «Rossiya temiryo‘llari» OAJ qurilish bo‘linmalari 554 kilometrlik liniyani Sirtdan Beng‘ozigacha qurishni boshladi. Kelajakda butun sohil bo‘ylab, Tunis chegarasidan Misr, shuningdek Transsahro temiryo‘lini Niger.

Aholi

Liviya demografik egri chizig‘i
Liviyaning etnik guruhlari Arablar va arab tilida so‘zlashuvchi berberlar Berberlar Tuareglar Tubu Aholi yashamaydigan hududlar
Aholining yosh-jins piramidasi (Liviya, 2020-yil)
Yosh liviyaliklar

Aholi soni — 6,46 mln kishi, jumladan 167 ming xorijiy ishchi (2009-yil iyul holatiga baho).

Yillik o‘sish — 2,1 %.

Liviya aholisining katta qismini arablar va arablashgan berberlar tashkil qiladi. Tripolitaniyaning janubi-g‘arbiy qismida ham berberlar, Fezzanda kichik tuareg guruhlari, janubi-sharqda esa tubular yashaydi. Shuningdek, kichik yunon, turk, italiyalik va maltalik jamoalari bor. Liviyada hozirgacha, avvalgiga nisbatan sezilarli zaiflashgan bo‘lsa ham, urug‘-qabilaviy tuzum saqlanib qolgan. Bu tuzum ayniqsa Kirenaika, Fezzan va Tripolitaniyaning G‘arbiy tog‘lari hududida Tripolitaniya.

Yosh tarkibi:

  • 0–14 yosh: 36 % (erkaklar — 938 476; ayollar — 899 139)
  • 15–64 yosh: 60 % (erkaklar — 1 595 306; ayollar — 1 485 069)
  • 65 yosh va undan katta: 4 % (erkaklar — 97 770; ayollar — 99 690) (2000-yil)

Tug‘ilishdagi kutilayotgan umr davomiyligi:

  • jami: 75,45 yil
  • erkaklar: 73,34 yil
  • ayollar: 77,66 yil (2000-yil)

Tug‘ilish koeffitsiyenti:

  • bir ayolga 3,01 bola (2010-yil)

Savodxonlik:

  • jami aholi orasida: 95,4 %
  • erkaklar: 96,9 %
  • ayollar: 94 % (2006-yil)

Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 0,3 % (2001-yilgi baho).

Din

Sunniy musulmonlar — 97 %, nasroniylar (kopt pravoslav, katolik, protestant cherkovlari) — 3 %, boshqalar — 1 % dan kam.

Tillar

Liviyaning rasmiy tili adabiy arab tili, asosiy so‘zlashuv tili esa arab tilining Liviya shevasi. Taxminan 300 ming liviyalik, asosan mamlakat janubidagi tuareglar, mamlakat janubida berber tili.

Madaniyat

Milliy bayramlar

Bayramlar Qazzofiy.

  • ag‘darilgach tasdiqlangan. 17-fevral — 17-fevral inqilobi — 2011-yilda Liviyada fuqarolar urushining boshlanishi.
  • 1-may — Mehnat bayrami: mehnatkashlar yutuqlarini nishonlash.
  • 16-sentabr — Shahidlar kuni: mustamlakachilik davrida va 17-fevral inqilobi vaqtida halok bo‘lgan yoki qochqinga aylangan liviyaliklarni xotirlash kuni.
  • 23-oktabr — Ozodlik kuni: 23-oktabrda 2011-yil Qazzofiy hukumatidan ozod bo‘lish e’lon qilingan kun.
  • 26-oktabr — Motam kuni.
  • 24-dekabr — Liviyaning Mustaqillik kuni (1951-yil).

Shuningdek quyidagilar nishonlanadi:

  • 28-mart — Britaniya harbiy bazalari evakuatsiya qilingan kun (1970-yil).
  • 11-iyun — AQSH bazalari evakuatsiya qilingan kun (1970-yil).
  • 23-iyul — Misr inqilobi yilligi (1952-yil).
  • 7-oktabr — italiyalik mustamlakachilarning chiqarib yuborilishi (1970-yil).

Asosiy diniy bayramlar:

Ommaviy axborot vositalari

Jamohiriya tugatilgach, Libya National Channel davlat telekompaniyasi faoliyat yuritmoqda. Jamohiriya davrida LJBC teleradiokompaniyasi mavjud edi (ingl. Libyan Jamahiriya Broadcasting Corporation, frans. Office général de la radio et de la télévision libyenne, arab. الهيئة العامة لإذاعات الجماهيرية العظمى‎). Uning tarkibiga Jamohiriya radiosi, Jamohiriya ovozi radiostansiyalari, Al-Jamahiriya TV, Al-Madina TV, Al-Jamahiriya Satellite Channel va boshqa telekanallar kirgan. Qirollik davrida Liviya Qirolligi radiosi (arabcha Etha’at al-Mamlaka al-Libiya).

Qurolli kuchlar

2011-yilgi fuqarolar urushigacha mamlakat qurolli kuchlari quruqlik, harbiy-dengiz va harbiy-havo kuchlaridan iborat bo‘lib, 75 ming kishini tashkil qilgan.

2016-yil boshida Liviyada Milliy kelishuv hukumati tashkil etilgach, Liviya qurolli kuchlarining bir qismi «Liviya armiyasi» deb atala boshlandi. Boshqa qismi — Xalifa Haftar qo‘mondonligidagi, Tobruk hukumatiga sodiq Liviya milliy armiyasidan farq qilar edi. Amalda Tripolidagi Milliy kelishuv hukumati Mudofaa vazirligining nominal qo‘mondonligi ostida qisman nazorat qilinadigan brigadalar — asosan ilgari muntazam harbiy xizmat qilgan xodimlar va askarlardan iborat sobiq isyonchilar tuzilmalari mavjud. Ikkinchi guruh brigadalari hududiy-qabilaviy tamoyil asosida birlashgan sobiq isyonchilar va islomiy kuchlardan tashkil topgan. Bu chinakam yagona muntazam armiya emas.

Liviya milliy armiyasi (LMA) Haftar qo‘mondonligida mamlakatning katta qismini nazorat qiladi va islomiy guruhlar hamda Tripolidagi hukumatga qarshi kurashadi. Uning tarkibida quruqlik, harbiy-havo, harbiy-dengiz va havo mudofaasi kuchlari bor.

Astronomiyada

Liviya sharafiga asteroid (1268) Liviya deb nomlangan. Uni 29-aprelda 1930-yil janubiy afrikalik astronom Siril Jekson Yoxannesburg rasadxonasi.

Adabiyotlar

  • Bartenev V. I.«Liviya muammosi» xalqaro munosabatlarda. 1969–2008. — Moskva, 2009. — 448 bet.
  • Gusterin P. V. Arab Sharqi shaharlari. — M.: Sharq–G‘arb, 2007. — 352 bet. — (Ensiklopedik ma’lumotnoma). — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-478-00729-4.
  • Yegorin A. Z.XX asr Liviya tarixi. — Moskva, 1999. — 563 bet.
  • Yegorin A. Z.Noma’lum Qazzofiy. G‘arbning sog‘in tuyasi. — Moskva, 2011. — 240 bet.
  • Yegorin A. Z., Mironova G. V.Senusiylar Liviya tarixida. — Moskva, 2006. — 432 bet.
  • Yegorin A. Z.Zamonaviy Liviya. Ma’lumotnoma. Mas’ul muharrir R. B. Ribakov. — Moskva, 1996. — 401 bet.
  • Ryasov A. V.M. Qazzofiyning siyosiy konsepsiyasi «so‘l qarashlar» doirasida. — Moskva, 2008. — 328 bet.
  • Ryasov A. V.Zamonaviy Liviya: geografik va tarixiy ocherklar. Muharrir G. V. Mironova. — Moskva: Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti, 2001. — 64 bet.
  • Liviyaning yangi va eng yangi davr tarixi. Mas’ul muharrir An. A. Gromiko. — Moskva: Nauka, 1992. — 213 bet: xaritalar.
  • Smirnova G. I.Liviya inqilobi tajribasi (ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzilmalarni o‘zgartirish). Mas’ul muharrirlar I. P. Ivanova, V. A. Isayev. — Moskva: Nauka, 1992. — 240 bet.

Havolalar