Litiy-ion akkumulyator

18650 o‘lchamli silindrsimon litiy-ionli akkumulyator
Siemens mobil telefonining prizmasimon litiy-ionli akkumulyatori

Litiy-ionli akkumulyator (Li-ion) — elektr akkumulyatorining bir turi bo‘lib, u transport vositalarining past kuchlanishli va tortish batareyalarida, energiya saqlash tizimlarida hamda mobil telefonlar, noutbuklar va boshqa qurilmalar uchun energiya manbai sifatida qo‘llanadi.

2019-yilda Uittingem, Gudenaf va Yosino birgalikda kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini «Litiy-ionli akkumulyatorlarni rivojlantirgani uchun» degan ta’rif bilan qo‘lga kiritdilar.

Tarixi

Litiy akkumulyatorlarini yaratishning prinsipial imkoniyati birinchi marta akkumulyator razryadlanganda litiy ionlarini o‘ziga singdirib, zaryadlanganda esa ularni ajratib chiqaradigan titan disulfidi yoki molibden disulfidi xususiyatiga asoslangan holda 1970-yilda Maykl Stenli Uittingem tomonidan ko‘rsatib berilgan. Bunday akkumulyatorlarning jiddiy kamchiligi past kuchlanish — 2,3 V va elektrodlarni qisqa tutashtiruvchi metall litiy dendritlari hosil bo‘lishi tufayli yong‘in xavfining yuqoriligidan iborat edi.

Keyinchalik J. Gudenaf litiy akkumulyatori katodi uchun boshqa materiallarni — litiy kobalt oksidini LixCoO2 (1980-yil) va litiy temir fosfatini LiFePO4 (1996-yil) sintez qildi. Bunday akkumulyatorlarning afzalligi yuqoriroq, ya’ni taxminan 4 V kuchlanishidir.

Grafit anodli va litiy kobalt oksidli katodga ega litiy-ionli akkumulyatorning zamonaviy turini 1991-yilda Akira Yosino ixtiro qildi. Uning patenti asosidagi birinchi litiy-ionli akkumulyatorni Sony korporatsiyasi 1991-yilda.

ishlab chiqardi. Hozirgi vaqtda litiy ionlarining interkalatsiya sig‘imini oshiradigan kremniy va fosfor asosidagi materiallarni izlash, shuningdek, litiy ionlarini natriy ionlari bilan almashtirish.

bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Boshqa tadqiqotlar eskirish ta’sirini kamaytirish va xizmat muddatini uzaytirishga qaratilgan. Masalan, bis-imino-asenaftenxinon-parafenilen (Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene, BP) qo‘llanishi akkumulyatorning sig‘imining 95 foizini hatto 1700 ta zaryadlash siklidan keyin ham saqlab qolish imkonini beradi.

Uittingem, Gudenaf va Yosino kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini 2019-yilda «Litiy-ionli batareyalarni yaratgani uchun» degan ta’rif bilan olishdi.

1991-yilda litiy-ionli akkumulyatorlarning umumiy sig‘imi 130 kVt·soatni, 2021-yilda esa 500 GVt·soatni tashkil etgan.

Litiy-ionli akkumulyator turlari

Kimyoviy tarkibi va tuzilishiga (LMO, LCO, NCA, NMC, LFP, LTO va boshqalar) qarab, litiy-ionli akkumulyatorlar iste’mol xususiyatlari sezilarli farqlanadigan turlarga bo‘linadi.

Litiy-kobaltli (ICR)

Bu tur eng yuqori sig‘imga ega, ammo ishlatish sharoitlariga talabchan va xizmat muddati ancha cheklangan. Ishchi kuchlanish diapazoni — 3 dan 4,2 V gacha. Solishtirma energiya sig‘imi eng yuqori — 250 Vt·soat/kg gacha; razryadning eng katta toki sig‘imning ikki baravaridan oshmasligi kerak (masalan, 2 A·soatli akkumulyatorda ruxsat etilgan tok 4 A), uzluksiz razryad toki esa sig‘imning bir baravaridan oshmasligi kerak.

Akkumulyatorlarni uzoq muddat saqlash harorati — −5 °C, zaryad darajasi 40-50 % bo‘lganda[manba 1033 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Litiy-kobaltli akkumulyatorlar portlash xavfiga ega bo‘lib, qizib ketganda yoki haddan tashqari chuqur razryadlanganda yonib ketishi mumkin. Shu sababli ular odatda himoya platasiga ega va Protected belgisi bilan tamg‘alanadi. Razryad kuchlanishi 3 V dan past bo‘lmasligi kerak. Korpusi shikastlansa portlashi mumkin, tez eskiradi (o‘rtacha xizmat muddati 3-5 yil, zaryad-razryad sikllari soni 500 tadan oshmaydi). Katta tok bilan zaryadlash tavsiya etilmaydi. Yonib ketganda nihoyatda zaharli moddalar ajratadi.

Litiy-nikel-marganes-kobalt oksidli (NMC)

Bu akkumulyatorlarning nominal kuchlanishi 3,7 volt, ishchi diapazoni 2,6 dan 4,3 voltgacha, energiya zichligi 200 Vt·soat/kg gacha, tok berish qobiliyati sig‘imning ikki baravarigacha yetadi. Minimal chegaragacha razryadlanganda xizmat muddati 1000 sikldan, qisman razryadlanganda esa 5000 sikldan ortiq. Portlash va yong‘inga qarshi xavfsizligi hamda issiqqa chidamliligi yuqori.

Litiy-nikel-kobalt-alyuminiy oksidli (NCA)

Bu turdagi akkumulyatorlarning solishtirma energiya zichligi: 200—260 (Vt•soat/kg). Ular 500 tagacha zaryad-razryad sikliga bardosh beradi. Ushbu turdagi akkumulyatorlarning afzalliklari — solishtirma energiya sig‘imining yuqoriligi, uzoq xizmat muddati va yuqori solishtirma quvvatidir. Ular sanoatda, elektr transportida va tibbiyot texnikasida qo‘llanadi.

Litiy-marganesli (IMR yoki INR)

Kobaltli akkumulyatorlarga qaraganda uzoqroq xizmat qiladi va xavfsizroq; katta tok bilan zaryadlash mumkin. Ishchi kuchlanish diapazoni — 2,5 dan 4,2 V gacha. Solishtirma energiya sig‘imi — 140—150 Vt·soat/kg. Xizmat muddati taxminan 5-6 yil, ya’ni 1000 tagacha zaryad-razryad sikli. Yuklama ostida yuqori tok bera oladi — sig‘imning 5 baravarigacha. Razryadning quyi chegarasi — 2,5 V, undan past tushish xizmat muddatini qisqartirishi mumkin. INR akkumulyatorlarida himoya platasi kamdan-kam uchraydi, ammo zaryadlash zanjirida kuchlanish doimo cheklanadi. −10 °C dan pastda ishlamaydi. Foydalanishda yetarlicha xavfsiz, portlamaydi va yonib ketmaydi. O‘z-o‘zidan razryadlanishi past.

Litiy-temir-fosfatli akkumulyatorlar (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR)

Ishchi kuchlanish diapazoni — 2 dan 3,65 V gacha, nominal kuchlanish — 3,2 V. Solishtirma energiya sig‘imi taxminan 150 Vt·soat/kg. Xizmat muddati 10-20 yil, taxminan 1500-3000 zaryad-razryad sikli (yengil sharoitlarda 8000 tagacha). Yuklama ostida yuqori tok (sig‘imning 10 baravarigacha) va barqaror razryad kuchlanishi ularni elektromobillar, velosipedlar va shunga o‘xshash qurilmalar uchun juda mos qiladi. Kuchlanishning quyi chegarasi (2 V) yaqinida razryadlash xizmat muddatini kamaytirishi mumkin. Xavfsizlikni saqlagan holda katta tok bilan zaryadlash mumkin. Eng og‘ir foydalanish sharoitlarida ham gaz ajratmaydi, portlamaydi va yonib ketmaydi.

Litiy-titanatli akkumulyatorlar (LTO)

Eng uzoq xizmat muddati va keng ish harorati diapazoni bilan ajralib turadi. Ishchi kuchlanish diapazoni 1,6 dan 2,7 V gacha, nominal kuchlanish 2,3 V. Solishtirma energiya sig‘imi taxminan 100 Vt·soat/kg. Xizmat muddati 15 000 dan ortiq zaryad-razryad sikli. Ish harorati −60 °C dan +60 °C gacha. Elektr qarshiligi juda past bo‘lgani uchun o‘ta tez zaryadlash mumkin, o‘z-o‘zidan razryadlanishi ham past — sutkasiga taxminan 0,02 %.

Texnik ko‘rsatkichlar

Litiy-ionli akkumulyatorlar muvozanatlashtiruvchi qurilmasiz batareya tarkibida ishlatilganda, ularning ayrimlari batareya ishlayotganda haddan tashqari razryadlanadi (B), zaryadlash jarayonida esa ortiqcha zaryadlanadi (C) yoki nominal sig‘imgacha yetarlicha zaryadlanmaydi (D)

Elementlarning kimyoviy tarkibiga bog‘liq asosiy ko‘rsatkichlari quyidagi oraliqlarda bo‘ladi:

  • kuchlanish bitta element uchun:
    • eng yuqori: 4,2 V (yoki yuqori kuchlanishli turlar uchun 4,35/4,40 V);
    • eng past: 2,5 V (yoki yuqori kuchlanishli turlar uchun 2,8/3,0 V);
  • solishtirma energiya sig‘imi: 110…325 Vt·soat/kg;
  • ichki qarshilik: 4…15 mOm;
  • zaryad-razryad sikllari soni, sig‘im 80 % gacha pasayguncha: 600;
  • tez zaryadlash vaqti: 1 soat;
  • o‘z-o‘zidan razryadlanish saqlash harorati va zaryad darajasiga bog‘liq. 25 °C haroratda va 100 % zaryadda taxminan 1,6 %/oy;
  • tok yuklamasi sig‘imiga nisbatan C, u quyidagicha ifodalanadi, sig‘im birligi esa A·soat:
    • uzluksiz: 5 gachaC;
    • impulsli: 50 gachaC;
    • maqbul: 1 gachaC;
  • ishchi haroratlar diapazoni: −20 °C dan +60 °C gacha (maqbuli +23 °C);

Akkumulyatorning himoya qurilmalari

Silindrsimon litiy-ionli akkumulyatorning zaryad-razryad kontrolleri (himoya platasi) konstruktiv jihatdan akkumulyatorning manfiy kontaktiga kavsharlangan bo‘lib, folga bilan qoplangan orqa tomoni shu kontakt vazifasini bajaradi. Suratda plata qisman ajratilgan va akkumulyatorning musbat kontaktiga boradigan o‘tkazgichdan uzilgan

Deyarli har doim akkumulyator korpusiga kontroller (yoki PCM plata (inglizcha Protection Circuit Module — himoya elektron moduli) o‘rnatiladi. U zaryadlashni boshqaradi, akkumulyatorni ortiqcha zaryad kuchlanishi, haddan tashqari chuqur razryadlanish va me’yordan ortiq qizishdan himoya qiladi; bu holatlar muddatidan oldin eskirish yoki shikastlanishga olib kelishi mumkin. Kontroller, shuningdek, iste’mol qilinadigan tokni cheklashi va qisqa tutashuvdan himoyalashi mumkin. Shunga qaramay, har bir akkumulyatorda himoya tizimi bo‘lavermasligini hisobga olish kerak. Ishlab chiqaruvchilar narx va og‘irlikni kamaytirish uchun uni o‘rnatmasliklari mumkin. Himoya kontrolleri qurilmaning o‘zida bo‘lgan hollarda, masalan, noutbuk batareyalarida, ichki himoya platasiz akkumulyatorlar ishlatiladi.

Bir nechta elementni ketma-ket ulashda litiy akkumulyatorlari uchun alohida talablar mavjud. Bunday ko‘p elementli akkumulyatorlarning zaryadlash qurilmalari yoki akkumulyator batareyalarining o‘zi elementlarni muvozanatlashtirish sxemasi bilan jihozlanadi. Muvozanatlashtirishning mohiyati shundaki, elementlarning elektr xususiyatlari bir oz farqlanishi va ulardan biri boshqalaridan oldin to‘liq zaryadlanishi yoki razryadlanishi mumkin. Bunday vaziyatda litiy-ionli akkumulyatorning ortiqcha zaryadlanishi uni ishdan chiqarishi sababli, o‘sha elementni zaryadlash to‘xtatilib, qolganlarini zaryadlash davom ettirilishi kerak. Bu vazifani maxsus qurilma — balansir[inglizcha] (yoki BMS platasi (inglizcha Battery Management System — batareyani boshqarish tizimi) bajaradi. U shuntlaydi, ya’ni zaryadlangan elementni chetlab o‘tadigan qilib tokni yo‘naltiradi. Balansirlar bir vaqtning o‘zida har bir akkumulyatorning ham, butun batareyaning ham himoya platasi vazifasini bajaradi.

Zaryadlash qurilmalari zaryadlashning yakuniy kuchlanishini 4,15—4,25 V.

Tashqi tasvirlar
Kuchlanishi 1,5 V bo‘lgan Li-ion akkumulyatorlarining turlari
O‘rnatilgan kontroller va micro-USB ulagichiga ega
Ikki bosqichli kuchlanish o‘zgartirish (zaryadlash/razryadlashda) tizimiga ega va maxsus zaryadlash qurilmasini talab qiladi
Ikkita musbat kontaktli: markazdagi ishchi kontakt — 1,5 V, tashqi halqasidagi zaryadlash kontakti — 3,7 V; maxsus zaryadlash qurilmasi yoki o‘tish moslamasi (ariqchali yoki quvursimon) orqali Li-ion zaryadlash qurilmasida zaryadlanadi

AA va AAA o‘lchamdagi, kuchlanishi 1,5 V bo‘lgan litiy-ionli va litiy-polimerli akkumulyatorlar mavjud. Ular nafaqat himoya sxemasiga, balki o‘rnatilgan elektron kuchlanish o‘zgartirgichiga (inglizcha DC-DC converter ham ega. Ularning o‘ziga xos jihati — kontaktlarda 1,5 V barqaror kuchlanish berishidir. Bu akkumulyator elementining ishchi kuchlanishidan qat’i nazar amalga oshiriladi. Litiy elementi ruxsat etilgan quyi razryad chegarasiga yetib, haddan tashqari razryadlanishdan himoya ishga tushganda, chiqish kuchlanishi bir zumda nolga tushadi. Bu akkumulyatorlarni o‘lchami o‘xshash 14500 va 10440 turdagi, kuchlanishi 3,7 V bo‘lgan akkumulyatorlar hamda qayta zaryadlanmaydigan bir martalik litiyli galvanik elementlar bilan adashtirish mumkin. Ularning barchasi tamg‘asi bilan farqlanadi.

Litiy batareyalarining yuqori yong‘in xavfi tufayli boshlang‘ich kodi to‘liq ochiq bo‘lgan BMS tizimlariga o‘tishga urinishlar qilinmoqda; masalan, «foxBMS» loyihasi.

Tuzilishi

Litiy-ionli akkumulyator. Ishlash sxemasi

Litiy-ionli akkumulyator elektrodlar — alyuminiy folgadagi katod materiali va mis folgadagi anod materiali — hamda ularni ajratib turuvchi elektrolit bilan shimdirilgan g‘ovak separatordan iborat. Elektrodlar to‘plami germetik korpusga joylanadi, katodlar va anodlar esa tok oluvchi klemmalarga ulanadi. Ba’zan korpus favqulodda holatlarda yoki foydalanish qoidalari buzilganda ichki bosimni kamaytiradigan himoya klapani bilan jihozlanadi. Litiy-ionli akkumulyatorlar qo‘llanadigan katod materiali turiga ko‘ra farqlanadi. Bunday akkumulyatorda zaryad tashuvchisi musbat zaryadlangan litiy ionidir. U boshqa materiallarning (masalan, grafit, metall oksidlari va tuzlarining) kristall panjarasiga kirib (interkalatsiyalanib), kimyoviy bog‘ hosil qila oladi. Masalan, grafit bilan LiC6, oksidlar (LiMnO2) va metall tuzlari (LiMnRON) hosil bo‘lishi mumkin.

Dastlab manfiy plastinalar sifatida metall litiy, keyinchalik esa toshko‘mir koksi qo‘llangan. So‘ngra grafit ishlatila boshlangan. Kobalt oksidlari qo‘llanilishi akkumulyatorlarning ancha past haroratlarda ishlashini ta’minlaydi va bitta akkumulyatorning zaryad-razryad sikllari sonini oshiradi. Litiy-temir-fosfatli akkumulyatorlarning keng tarqalishi ularning nisbatan arzonligi bilan bog‘liq. Litiy-ionli akkumulyatorlar nazorat va boshqarish tizimi — SKB yoki BMS (battery management system) — hamda maxsus zaryadlash-razryadlash qurilmasi bilan birga ishlatiladi.

Hozirda litiy-ionli akkumulyatorlarning ommaviy ishlab chiqarilishida katod materiallarining uchta sinfi ishlatiladi:

  • litiy kobalt oksidi LiCoO2 va shu modda bilan izostrukturali litiy nikelati asosidagi qattiq eritmalar
  • litiy-marganesli shpinel LiMn2O4
  • litiy-temir-fosfat LiFePO4.

Litiy-ionli akkumulyatorlarning elektrokimyoviy sxemalari:

  • litiy-kobaltli LiCoO2 + 6C → Li1-xCoO2 + LiC6
  • litiy-temir-fosfatli LiFePO4 + 6C → Li1-xFePO4 + LiC6

O‘z-o‘zidan razryadlanishi past va zaryad-razryad sikllari soni ko‘p bo‘lgani sababli Li-ion akkumulyatorlar muqobil energetikada foydalanish uchun eng ma’qul variantlardan biridir. Bunda ular nazorat va boshqarish tizimidan tashqari invertorlar (kuchlanish o‘zgartirgichlari) bilan ham jihozlanadi.

Afzalliklari

  • O‘z-o‘zidan razryadlanishi past.
  • Yuqori tok bera oladi.
  • Zaryad-razryad sikllari soni ko‘p.
  • Texnik xizmat ko‘rsatishni talab qilmaydi.

Kamchiliklari

Keng qo‘llaniladigan litiy-ionli akkumulyatorlar ortiqcha zaryadlanganda, zaryadlash sharoitlariga rioya qilinmaganda yoki mexanik shikastlanganda ko‘pincha o‘ta yong‘in xavfli bo‘ladi.

  • Yong‘in xavfi yuqori.
  • Haddan tashqari chuqur razryadlanganda ishlash qobiliyatini yo‘qotadi.
  • Sovuqda sig‘imini yo‘qotadi.
  • Yuqori haroratda tez eskiradi va issiq havoda yong‘in xavfi ortadi.

Ekologik muammolar

Akkumulyatorlarning asosiy elementi bo‘lgan litiyni qazib olish jiddiy ekologik muammolarni keltirib chiqaradi. Bir tonna litiy olish uchun 2 mln litr suv talab etiladi, bu esa tuproq ifloslanishi va ekotizimlar yemirilishiga sabab bo‘ladi. Elektromobillar uchun litiy-ionli akkumulyatorlar ishlab chiqarish ichki yonuv dvigatellarini ishlab chiqarishga qaraganda 50 % ko‘proq suv talab qiladi. Kobalt — yana bir zarur element — turli birikmalarida xavfli zaharli modda hisoblanadi. Bu akkumulyatorlarni ishlab chiqarish va utilizatsiya qilishni murakkablashtiradi hamda qimmatlashtiradi. Platina, litiy va boshqa elementlarni o‘z ichiga olgan akkumulyatorlarni utilizatsiya qilish atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin. Mavjud qayta ishlash texnologiyalari juda ko‘p energiya talab qiladi va sifati past xomashyo beradi.

Portlash xavfi

ENEL10 (Li-42B, NP-45) o‘lchamidagi yassi alyuminiy korpusli shishib ketgan litiy-ionli akkumulyator. Qog‘oz yorlig‘i olib tashlangan
Litiy-ionli akkumulyator batareyasi — gibrid avtomobil uchun

Li-ion akkumulyatorlarning birinchi avlodi portlash xavfiga moyil edi. Buning sababi ularda metall litiy anod ishlatilgani bo‘lib, takroriy zaryadlash va razryadlash sikllari davomida anod yuzasida fazoviy tuzilmalar — dendritlar hosil bo‘lardi. Ular elektrodlar orasida qisqa tutashuvga, natijada yonish yoki portlashga olib kelardi. Anod materialini grafitga almashtirish orqali bu kamchilik butunlay bartaraf etildi. Kobalt oksidiga asoslangan litiy-ionli akkumulyatorlar katodlarida ham foydalanish qoidalari buzilganda (ortiqcha zaryadlanganda) shunga o‘xshash jarayonlar kuzatilgan. Litiy-temir-fosfatli akkumulyatorlarda bunday kamchiliklar umuman yo‘q.

Litiy akkumulyatorlari kamdan-kam hollarda o‘z-o‘zidan yonib, portlab ketishga moyillik ko‘rsatadi. Hatto kichik akkumulyatorning yonish shiddati ham og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Aviakompaniyalar va xalqaro tashkilotlar litiy akkumulyatorlari hamda ular bilan jihozlangan qurilmalarni havo transportida tashishga cheklovlar kiritish choralarini ko‘rmoqda.

Litiy akkumulyatori o‘z-o‘zidan yonib ketganda uni an’anaviy vositalar bilan o‘chirish juda qiyin. Nosoz yoki shikastlangan akkumulyatorda issiqlik nazoratsiz ortishi (termik qochish) jarayonida faqat jamlangan elektr energiyasi ajralib chiqmaydi, balki yonishni davom ettiruvchi moddalar, elektrolitdan yonuvchan gazlar va LiFePO4 elektrodlaridan boshqa turlarda kislorod ajratadigan bir qator kimyoviy reaksiyalar ham kechadi. Shuning uchun yonayotgan akkumulyator havosiz ham yonishi mumkin va uni o‘chirish uchun atmosfera kislorodidan ajratishga asoslangan vositalar samarasiz. O‘chirishdan maqsad faqat akkumulyator haroratini pasaytirish va alanganing tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslik bo‘lishi mumkin.

Xotira effekti

An’anaviy qarashlarga ko‘ra, Ni-Cd va Ni-MH akkumulyatorlaridan farqli ravishda Li-ion akkumulyatorlarda xotira effekti butunlay mavjud emas deb hisoblangan. Biroq Shveysariyadagi Paul Sherrer instituti olimlari 2013-yilda o‘tkazgan tadqiqotda bu effektni aniqlashdi, ammo u nihoyatda kichik ekani ma’lum bo‘ldi.

Buning sababi shundaki, batareyaning ishlashi litiy ionlarining ajralib chiqishi va qayta birikishi jarayonlariga asoslanadi; to‘liq zaryadlanmaganda bu jarayonlarning dinamikasi yomonlashadi[manba 211 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Zaryadlash paytida litiy ionlari o‘lchami o‘nlab mikrometr bo‘lgan litiy-temir-fosfat zarrachalarini birin-ketin tark etadi. Katod materiali tarkibida litiy miqdori turlicha bo‘lgan zarrachalarga ajrala boshlaydi. Batareya zaryadlanishi elektrokimyoviy potensialning ortishi bilan kechadi. Muayyan vaqtda u chegaraviy qiymatga yetadi. Natijada katod materialida qolgan litiy ionlarining ajralishi tezlashadi, ammo ular endi batareyaning umumiy kuchlanishini o‘zgartirmaydi. Agar batareya to‘liq zaryadlanmasa, katodda chegaraviy holatga yaqin ayrim zarrachalar qoladi. Ular litiy ionlari ajralib chiqish to‘sig‘iga deyarli yetadi, ammo undan o‘tishga ulgurmaydi. Razryadlanish paytida erkin litiy ionlari o‘z joyiga qaytishga va temir-fosfat ionlari bilan qayta birikishga intiladi. Biroq katod yuzasida ularni allaqachon litiy saqlayotgan, chegaraviy holatdagi zarrachalar ham qarshi oladi. Litiy ionlarining qayta birikishi qiyinlashadi va elektrodning mikrostrukturasi buziladi.

Hozirda muammoni hal qilishning ikki yo‘li ko‘rib chiqilmoqda: batareyani boshqarish tizimi algoritmlarini o‘zgartirish va yuzasi kattalashtirilgan katodlarni ishlab chiqish.

Zaryadlash va razryadlash rejimlariga qo‘yiladigan talablar

Chuqur razryadlanish litiy-ionli akkumulyatorni butunlay ishdan chiqaradi. Shuningdek, navbatdagi zaryadlashdan avval akkumulyatorning qanchalik chuqur razryadlangani ham uning xizmat muddatiga ta’sir qiladi, shuningdek, ishlab chiqaruvchi belgilagan qiymatdan yuqori tok bilan zaryadlash ham. Akkumulyatorning ichki qarshiligi past bo‘lgani sababli, zaryadlash toki zaryadlash vaqtida uning klemmalaridagi kuchlanishga kuchli bog‘liq. Zaryadlash toki akkumulyator va zaryadlash qurilmasi kuchlanishlari farqiga, shuningdek, akkumulyatorning o‘zi va unga ulangan simlarning qarshiligiga bog‘liq. Zaryadlash kuchlanishi 4 % oshirilsa, zaryadlash toki 10 baravar ortishi mumkin. Bu akkumulyatorga salbiy ta’sir ko‘rsatadi: issiqlik yetarlicha chiqarib yuborilmasa, u qizib ketadi va eskiradi. Natijada akkumulyatordagi kuchlanish atigi 4 % oshirilsa ham, uning sig‘imi har bir sikldan keyin ikki baravar tezroq kamayadi.

Eskirish

Litiy akkumulyatorlari ishlatilmagan taqdirda ham eskiradi. Shu sababli akkumulyatorni «zaxira uchun» sotib olish yoki uning xizmat muddatini haddan tashqari «tejash»ga urinishning ma’nosi yo‘q.

Li-ion akkumulyatorlarini saqlashning maqbul sharoitlari — sig‘imining 40 foizi darajasida zaryad va 0…10 °C.

Harorat, ⁰C 40 % zaryadlanganda, bir yilda % 100 % zaryadlanganda, bir yilda %
0 2 6
25 4 20
40 15 35
60 25 60 (40 % uch oyda)

Past haroratlarda sig‘imning kamayishi

Boshqa turdagi akkumulyatorlar kabi past haroratda razryadlanganda beriladigan energiya kamayadi, ayniqsa 0 ⁰C dan past haroratlarda. Masalan, harorat +20 ⁰C dan +4 ⁰C gacha pasayganda beriladigan energiya zaxirasi taxminan 5-7 % kamayadi. Razryadlash harorati 0 ⁰C dan ham pastga tushganda esa energiya berish qobiliyati o‘nlab foizga kamayadi. Akkumulyatorni ishlab chiqaruvchi ko‘rsatgan haroratdan past bo‘lmagan sharoitda razryadlash uning muddatidan oldin eskirishiga, ya’ni xizmat muddati qisqarishiga olib kelmaydi. Boshqa akkumulyatorlarda bo‘lgani kabi, muammoning yechimlaridan biri — ichki isitish tizimiga ega akkumulyatorlar.

Ishlab chiqaruvchilar

Dunyoda litiy-ionli akkumulyatorlar ishlab chiqarish asosan Xitoy, Janubiy Koreya va Yaponiyada jamlangan. Ularning eng yirik ishlab chiqaruvchilari — CATL, LG Chem, Samsung SDI va Panasonic. Rossiyada ham litiy-ionli akkumulyatorlar ishlab chiqaradigan bir nechta kompaniya bor, ammo ular import qilinadigan, asosan Xitoydan keltiriladigan xomashyoda ishlaydi.

Adabiyotlar

  • GOST 15596—82 «Kimyoviy tok manbalari. Atamalar va ta’riflar»
  • GOST R MEK 61960—2007 «Ishqoriy va boshqa nokislotali elektrolitlarga ega akkumulyatorlar hamda akkumulyator batareyalari. Ko‘chma qurilmalarda foydalaniladigan litiyli akkumulyatorlar va akkumulyator batareyalari»
  • Xrustalyov, D. A. Akkumulyatorlar. — Moskva : Izumrud, 2003.
  • Filippovskiy Yu. Mobil quvvat manbalari : 2-qism : [arxiv. 29-may 2009-yil] / Yuriy Filippovskiy // Kompyuterra-onlayn. — 2009. — 26-may.
  • Skundin, A. M. Zamonaviy kimyoviy tok manbalaridagi nanomateriallar : malaka oshirish dasturlari uchun uslubiy qo‘llanma / A. M. Skundin, O. A. Brilyov. — Moskva : MGU, 2011. — 56 bet
  • Litiy batareyalari : holati, istiqbollari va kelajagi : [inglizcha] / // Journal of Power Sources. — 2010. — jild 195, № 9 (may). — bet 2419—2430. — ISSN 0378-7753. — doi:10.1016/j.jpowsour.2009.11.048.
  • Sasaki, Tsuyosi. Litiy-ionli batareyadagi xotira effekti : [inglizcha] / Tsuyosi Sasaki, Yosio Ukyo, Petr Novak // Nature Materials : jurnal. — 2013. — jild 12. — bet 569–575. — doi:10.1038/nmat3623.

Havolalar