Kvadrokopter uchuvchisiz apparat

Kvadrokopter, muallifi — Georgiy Botezat, 1923.

Multikopter (ingl. multirotor, multicopter, ko‘p rotorli vertolyot, ko‘p vintli uchish apparati) — uchish apparati bo‘lib, vertolyot sxemasi asosida qurilgan, uch yoki undan ortiq ko‘taruvchi vintga ega.

Tarixi

Ko‘p vintli vertolyotlar vertolyotsozlikning dastlabki yillaridayoq ishlab chiqila boshlangan. Dastlabki kvadrokopterlardan biri (to‘rt rotorli vertolyot), yerdan ko‘tarilib, havoda muallaq tura olgan ilk apparatlardan biri bo‘lib, Georgiy Botezat tomonidan yaratilgan va 1922-yilda sinovdan o‘tkazilgan. Bunday apparatlarning kamchiligi bitta dvigateldan bir nechta vintga aylanish harakatini uzatuvchi murakkab transmissiya edi. Keyinchalik dum vinti va vintning og‘ish mexanizmi (swashplate) ixtiro qilinishi bu urinishlarga barham berdi. Yangi ishlanmalar 1950-yillarda boshlangan, biroq prototiplar bosqichidan nariga o‘tilmagan.

XXI asrda multikopterlar uchuvchisiz uchish apparatlari sifatida qayta ommalashdi. Konstruksiyasi sodda bo‘lgani sababli kvadrokopterlar havaskor modellashtirishda keng qo‘llanadi. Ular havodan foto va videotasvirga olish uchun ham qulay.

Ishlash prinsipi

Boshqarilish usuliga ko‘ra multikopterlar quyidagilarga bo‘linadi:

Multikopterlarda 3 ta (odatda juft sondagi — 4 ta (kvadrokopterlar), 6 ta (geksakopterlar) yoki 8 ta (oktokopterlar)) yoxud undan ko‘p o‘zgarmas qadamli vint bo‘ladi (vintning og‘ish mexanizmisiz, bir yoki ikki vintli apparatlardan farqli ravishda). Har bir vint alohida dvigatel bilan harakatga keltiriladi. Vintlarning yarmi soat mili yo‘nalishida, yarmi esa teskari yo‘nalishda aylanadi, shu sababli multikopterga dum vinti kerak emas. Multikopterlar vintlar aylanish tezligini o‘zgartirish orqali manyovr qiladi (aylanish tezligi regulyatori: UBEC, Universal Battery Eliminator Circuit). Masalan:

  • barcha vintlarning aylanish tezligini oshirish — yuqoriga ko‘tarilish;
  • bir tomondagi vintlarning tezligini oshirib, qarshi tomondagilarni sekinlashtirish — yon tomonga harakatlanish;
  • soat mili yo‘nalishida aylanuvchi vintlarni tezlashtirib, qarama-qarshi yo‘nalishdagilarni sekinlashtirish — vertikal o‘q atrofida burilish.

Mikroprotsessorli tizim radioboshqaruv buyruqlarini dvigatellarga uzatiladigan buyruqlarga aylantiradi. Havoda muallaq turish barqarorligini ta’minlash uchun multikopterlar albatta uchta giroskop bilan jihozlanadi. Ular apparatning yonlama og‘ishini (kren) qayd etadi. Yordamchi vosita sifatida ba’zan akselerometr ham ishlatiladi. Uning ma’lumotlari protsessorga apparatni mutlaqo gorizontal holatga keltirish imkonini beradi. Shuningdek, barometrik datchik apparatni kerakli balandlikda ushlab turishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, sonar avtomatik qo‘nish, past balandlikni saqlash va to‘siqlarni aylanib o‘tish uchun ishlatiladi. GPS qabul qilgichi yordamida parvoz yo‘nalishini kompyuterda oldindan belgilash, boshqaruv radiosignali yo‘qolganda apparatni uchish nuqtasiga qaytarish yoki parvoz parametrlarini real vaqt rejimida yoxud keyinroq qayd etish mumkin.

Vintlar bevosita dvigatel valiga yoki reduktor orqali o‘rnatilishi mumkin.

Havaskor va professional multikopterlarda kollektorli va kollektorsiz elektr dvigatellar hamda energiya manbai sifatida litiy-polimer akkumulyatorlar ishlatiladi. Bu parvoz xususiyatlariga muayyan cheklovlar qo‘yadi: multikopterning odatiy massasi 1 dan 4 kg gacha, parvoz davomiyligi esa 10 dan 30 minutgacha (ayrim noyob modellarda 30—50 minut) bo‘ladi. Akkumulyatorlarda to‘plangan energiya multikopterlarning ayrim modellariga 7—12 km masofagacha uchish imkonini beradi. Amalda esa ta’sir radiusi (apparat uchib borib, so‘ng uchish nuqtasiga qayta oladigan eng katta masofa) odatda to‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘rish masofasi (qo‘lda boshqarilganda 100—200 m) yoki radioboshqaruv uskunasi va videoaloqa kanalining qamrovi bilan chegaralanadi. Shu bilan birga, radiosignal quvvatini kuchaytirgichlar va yo‘naltirilgan antennalar tizimidan foydalanadigan eng yaxshi uskunalar 100 km gacha masofada barqaror radioboshqaruv va videoaloqani ta’minlay oladi. Demak, multikopterlarning uchish radiusini eng ko‘p cheklaydigan omil aynan parvoz davomiyligidir.
Bu cheklovlar tufayli multikopterlar odatda «qisqa masofali» uchish apparatlari sifatida qo‘llanadi: operatorga yaqin joylarda havaskor parvozlar qilish, yaqin atrofdagi obyektlarni foto va videotasvirga olish va hokazo. Taqqoslash uchun, xuddi shunday samolyotlar bir xil sig‘imli akkumulyator bilan 10—15 km masofagacha, 1—2 km balandlikda ucha oladi.

O‘rta o‘lchamli va o‘rtacha yuk ko‘tarish qobiliyatiga ega multikopterlarning foydali yuki 500 g dan 2—3 kg gacha bo‘ladi. Bu kichik foto- yoki videokamerani (arzonroq modellarda odatda ekshn-kamera, professional modellarda esa ko‘zguli fotoapparatlar) havoga ko‘tarishga yetadi. Rotorlari soni 6—8 ta bo‘lgan (geksa- va oktokopterlar) ancha yirik multikopterlar ham mavjud bo‘lib, ular 20—30 kg gacha yukni ko‘tara oladi. Yuk ko‘tarish qobiliyatini oshirish uchun ko‘taruvchi rotorlarning koaksial (bir o‘qli) joylashuvi qo‘llanadi. Masalan, geksakopterda 12 ta dvigatel va 12 ta propeller 6 ta tayanch nurga juft-juft qilib o‘rnatiladi.

Multikopterning parvoz tezligi noldan (bir nuqtada harakatsiz muallaq turish) 100—110 km/soatgacha bo‘lishi mumkin.

Uch va besh vintli vertolyotlar ham mavjud (tri- va pentakopterlar). Ularda dvigatellardan biri o‘qqa o‘rnatilgan harakatchan platformada joylashadi; platformaning burilish burchagi servoyuritma orqali o‘zgartiriladi, shu tariqa apparat o‘z o‘qi atrofida buriladi. Eksperimental apparatlarni ham alohida qayd etish kerak: bikopterlar, propellerlari o‘zgaruvchan qadamli kvadrokopterlar, dvigatellari kanalli ventilyatorlarda (impellerlarda) joylashgan kvadrokopterlar. Biroq ular keng tarqalmagan.

Vintlarning harakat yo‘nalishi o‘qiga nisbatan joylashuvi va aylanish yo‘nalishiga qarab multikopterlarning bir nechta turi farqlanadi:

Zamonaviy qo‘llanilishi

Hozirgi kunda multikopterlardan turli maqsadlarda foydalaniladi: o‘yinchoqlardan, tovarlarni yetkazib berish va havaskor foto-video tasvirga olish vositalaridan tortib yo‘lovchi va yuk tashuvchi transport vositalari hamda jangovar robotlargacha.

Multikopterlardan arzon usulda havodan fotosuratga olish va kinotasvirga olish uchun foydalanish qulay — katta hajmli kamera vintlar ishlaydigan hududdan tashqarida joylashadi[manba 3037 kundan beri ko‘rsatilmagan].

O‘yinchoq multikopterlar

So‘nggi paytlarda kaftga sig‘adigan mitti kvadrokopterlar paydo bo‘ldi (Walkera Ladybird, WLtoys V929, Blue Arrow nano Loop va boshqalar). Ular deyarli xavfsiz (apparatning massasi 100 g dan kam), shu bilan birga ko‘p rotorli apparatni boshqarishning asosiy ko‘nikmalarini egallashga yordam beradi, chunki ularning boshqarilish prinsipi boshqa multikopterlarnikidan farq qilmaydi. Bunday o‘lchamdagi kvadrokopterlarni odamlarga yoki buyumlarga zarar yetkazish xavfini tug‘dirmasdan uyda uchirish mumkin. Ayrim modellar 26 m/s tezlikkacha chiqadi, yuqori sifatli tasvirga olish imkoniyatiga ega va 3,5 km dan ortiq masofadan boshqariladi.

Parvoz xavfsizligi

Dvigateli o‘chirilganda ham samolyot planerlash orqali ucha oladi, vertolyot esa avtorotatsiya yordamida qo‘na oladi. Ulardan farqli ravishda multikopterning dvigatellari yoki elektr ta’minoti o‘chsa, u butunlay boshqaruvsiz qoladi. Kvadrokopter bitta dvigateli ishdan chiqqanida ham barqarorligini saqlab qolishi mumkin. Geksakopter yoki oktokopter esa bundan tashqari bitta dvigateli ishlamagan holatda ham yumshoq qo‘nishi mumkin, ammo bu barcha vaziyatlarga taalluqli emas (masalan, hech bo‘lmaganda bitta parrak sinib qolsa, muvozanat buzilishi sababli tebranish shunchalik kuchayadiki, kontroller ishlashdan to‘xtaydi va apparat boshqaruvsiz qulaydi). Shunga qaramay, bitta dvigatelini yo‘qotganda ham parvozni barqarorlashtirib, qo‘na oladigan eksperimental kvadrokopterlar allaqachon mavjud.

Multikopterning massasi ancha katta, korpusi qattiq, propellerlari esa tez aylanadi. Shuning uchun u odamlar yoki avtotransport vositalari bilan to‘qnashsa, salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli odamlar va avtomobil yo‘llari ustidan uchish tavsiya etilmaydi. Parvoz yo‘nalishini shunday rejalash ma’qulki, zarurat tug‘ilganda (masalan, akkumulyator quvvati tugasa) pastda xavfsiz qo‘nish uchun joy bo‘lsin.

Inson omili ham muhim. Zamonaviy parvoz kontrolleri sozlash murakkabligi va parvoz rejimlari soniga ko‘ra deyarli statsionar kompyuterdan qolishmaydi. Yo‘riqnomani e’tiborsiz o‘qish, zarur amallarni (masalan, sozlash vaqtida kompasni kalibrlashni) bajarmaslik apparatning boshqaruvsiz uchib ketishiga va yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. GPS orqali qaytish rejimi bo‘lmagan apparatning boshqaruv pulti qamrovidan tashqariga chiqib ketishi ham uning yo‘qolish sabablaridan biridir.

Xavfsizlik maqsadida masofadan boshqariladigan multikopterlarning ayrim modellari zaxira navigatsiya va joylashuvni aniqlash tizimlari, intellektual robotlashtirish elementlari bilan jihozlanadi. Bu elementlar uchish apparatiga parvoz yo‘lidagi to‘siqlarni mustaqil aniqlash va aylanib o‘tishda yordam beradi. Shuningdek, vintlar yoki butun apparat uchun himoya qoplamalari va boshqaruv signali yo‘qolganda uchish joyiga avtomatik qaytish funksiyasi qo‘llanadi.

Qonunchilik bilan tartibga solish

Rossiya Federatsiyasida istisnosiz barcha uchuvchisiz uchish apparatlari parvozi uchun ruxsat olish tartibi belgilangan. 33-modda — Rossiya Federatsiyasi Havo kodeksining qaysi uchuvchisiz havo kemalari ro‘yxatdan o‘tkazilishi, qaysilari esa hisobga olinishi kerakligini belgilaydigan normasi. Hozirgi vaqtda fuqarolar uchuvchisiz uchish apparatlarini hisobga qo‘ymagani yoki ro‘yxatdan o‘tkazmagani uchun biror huquqiy oqibat nazarda tutilmagan. Havo hududidan foydalanish (HHF) ruxsatisiz parvoz qilish uchun 11.4-modda bo‘yicha javobgarlik Rossiya Federatsiyasi Ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi kodeksida nazarda tutilgan: jismoniy shaxslarga 50 000 rublgacha, mansabdor shaxslarga 150 000 rublgacha, yuridik shaxslarga esa 300 000 rublgacha jarima solinadi. Aholi punktlari hududida HHF ruxsatini olish uchun parvoz rejasini ko‘rsatgan holda oldindan mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organiga ariza topshirish kerak. Bunda vaqt va hudud bo‘yicha cheklovlar (taqiqlangan va parvoz cheklangan zonalar) mavjud. Masalan, aeroportlar, , harbiy va boshqa qo‘riqlanadigan obyektlar, jazoni ijro etish muassasalari yaqinida parvoz qilish qat’iyan taqiqlanadi. Shuningdek, 2018-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionati davrida Rossiya Federal havo transporti agentligi (Rosaviatsiya) chempionat o‘tkazilgan shaharlar ustidagi havo hududidan foydalanishga 1-iyundan 17-iyulgacha (2018-yil) cheklovlar kiritgan.

Uchuvchisiz apparatlardan foydalanib foto va video tasvirga olish alohida tartibga solinadi. Havodan suratga olish, hatto badiiy fotosuratlar yaratish uchun bo‘lsa ham, aviatsiya ishlari hisoblanadi. Amaldagi qonunchilikka muvofiq, bunday tasvirga olish uchun quyidagilar talab etiladi:

Tasvirga olish tugagach, olingan material mintaqaviy FSB boshqarmasiga maxfiylikdan chiqarish va keyinchalik ommaga ochiq foydalanish uchun topshiriladi.

Adabiyotlar

  • V. S. Yatsenkov. Elektronika. Sizning birinchi kvadrokopteringiz. Nazariya va amaliyot // Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg. — 2017. — 256 bet. ISBN 978-5-9775-3586-1.
Muammo bartaraf etilgach, tegishli shablonni olib tashlang. Buni qanday qilishni yordam sahifasidan.