
1 – Metall katod;
2 – bo‘yoq moddasi pardasi: elektronlar injeksiyasi;
3 – eksitonlar hosil qiluvchi qatlam;
4 – kovaklar injeksiyasi;
5 – shaffof anod;
6 – taglik.
Organik yorug‘lik diodi (ingl. organic light-emitting diode, qisqacha OLED) — yarimo‘tkazgichli qurilma, organik birikmalardantayyorlangan bo‘lib, ular orqali elektr toki o‘tganda samarali yorug‘lik chiqaradi.
OLED texnologiyasi, asosan, axborotni aks ettiruvchi qurilmalar (displeylar).

Ishlash prinsipi
Organik yorug‘lik diodlarini (OLED) yaratish uchun bir nechta polimerqatlamidan tashkil topgan yupqa pardali, ko‘p qatlamli tuzilmalardan foydalaniladi. anod kuchlanishi katod kuchlanishiga nisbatan musbat bo‘lsa, elektronlar oqimi qurilma orqali katoddan bevosita anodgatomon oqadi. Demak, katod emissiya qatlamiga elektronlarni beradi, anod esa o‘tkazuvchi qatlamdan elektronlarni tortib oladi yoki boshqacha aytganda, anod o‘tkazuvchi qatlamga kovaklarni beradi. Emissiya qatlami manfiy, o‘tkazuvchi qatlam esa musbat zaryad oladi. Elektrostatik kuchlar ta’sirida elektronlar va kovaklar bir-biriga qarab harakatlanib, uchrashganda rekombinatsiyalanadi. Bu jarayon katodga yaqinroq joyda sodir bo‘ladi, chunki organik yarimo‘tkazgichlarda kovaklarning harakatchanligielektronlarnikidan yuqori bo‘ladi. Rekombinatsiya vaqtida elektron energiyasini yo‘qotadi va bu ko‘rinadigan yorug‘lik sohasida fotonlarning chiqarilishi (emissiyasi) bilan kechadi. Shu sababli mazkur qatlam emissiya qatlami deb ataladi.

Qurilmada anod kuchlanishi katod kuchlanishiga nisbatan manfiy bo‘lsa, u ishlamaydi. Bunday holatda kovaklar anodga, elektronlar esa teskari yo‘nalishda — katodgaharakatlanadi va kovaklar bilan elektronlarning rekombinatsiyasi sodir bo‘lmaydi.
Materiallar va texnologiyalar
OLED materiallari kichik molekulali («small molecule» OLED), polimerlar (Polymer Light Emitting Diodes — PLED) va shu ikki tur gibridlariga bo‘linadi. Yorug‘lik diodlarini ishlab chiqarishdagi asosiy farq yorug‘lik chiqaruvchi kristallarni taglikka qoplash usulidadir. SM-OLED vakuumda changlatib qoplashusulida, PLED esa purkagichli bosma usulida (soddaroq va arzonroq texnologiya) tayyorlanadi. 1990-yillarning oxirida Universal Display Corporation (UDC) kompaniyasi kovaklar va elektronlar qatlamlari polimerda eriydigan, fosforessensiyalanuvchi kichik molekulali material asosida tayyorlangan fosforessensiyalanuvchi organik yorug‘lik diodlarini yaratdi. PHOLED diodlaridan foydalanish an’anaviy OLED bilan solishtirganda panellar yorqinligini to‘rt baravar oshiradi.
Anod materiali sifatida odatda indiyning qalaybilan legirlangan oksidi qo‘llanadi. U ko‘rinadigan yorug‘lik uchun shaffof bo‘lib, elektronning chiqish ishiyuqoriligi tufayli polimer qatlamiga kovaklarning injeksiyasiga yordam beradi. Katod ko‘pincha quyidagi metallardan tayyorlanadi: alyuminiy va kalsiykabi metallardan tayyorlanadi, chunki ularda elektronning chiqish ishipast bo‘lib, polimer qatlamiga elektronlarning injeksiyasini osonlashtiradi.
Tarixi
Fransuz olimi Andre Bernanoz (frans. André Bernanose) va uning hamkasblari organik materiallardagi elektrolyuminessensiyani 1950-yillarning boshida kashf etishgan. Buning uchun ular yuqori kuchlanishli o‘zgaruvchan tok ni shaffof va yupqa bo‘yoq pardalariga berishgan; ular akridin to‘q sariq bo‘yog‘i va xinakrinbo‘yoqlaridan foydalanganlar. 1960-yilda Dow Chemical tadqiqotchilari o‘zgaruvchan tok bilan boshqariladigan va antratsen.
bilan legirlangan elektrolyuminessent yacheykalarni yaratishgan. Bunday materiallar elektrni yomon o‘tkazgani uchun zamonaviyroq organik materiallar, jumladan poliasetilen va polipirrolpaydo bo‘lguncha texnologiya rivojlanishini cheklab kelgan. 1963-yilda olimlar bir qator maqolalarda yod bilan legirlangan polipirrolda yuqori elektr o‘tkazuvchanlikni kuzatganliklarini ma’lum qilishdi. Ular o‘tkazuvchanlikni 1 Sm/smdarajasiga yetkazishgan. Biroq bu kashfiyot «unutilib ketgan». Faqat 1974-yilda yuqori o‘tkazuvchanlikka ega «yoqilgan» holatdagi melanin yoqish vaqtida yorug‘lik chaqnashini chiqargan.
Aynan 1977-yilda yana bir tadqiqotchilar guruhi xuddi shunday oksidlangan va yod bilan legirlangan poliasetilenning yuqori elektr o‘tkazuvchanligi haqida xabar bergan. 2000-yilda Alan Xiger, Alan Makdiarmid va Xideki Sirakava mukofotlanishdi: kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti ularga «elektr o‘tkazuvchi organik polimerlarni kashf etish va o‘rganish» uchun topshirildi. Avvalgi kashfiyotlarga havola yo‘q edi.
Kichik molekulalar asosidagi ilk diod qurilmasi 1980-yillarda Eastman Kodak kompaniyasida Den Sinyun va Stiven van Slayk (ingl. Steven Van Slyke) (hozir Kateeva kompaniyasining texnik direktori) tomonidan yaratilgan. OLED ixtirosi uchun olimlar 2014-yilda Nobel mukofoti ning 2014-yilgi kimyo yo‘nalishi bo‘yicha qisqa nomzodlar ro‘yxatiga kiritilgan. 1999-yil fevral oyida Sanyo Electric va Eastman-Kodak korporatsiyalari OLED displeylarini ishlab chiqish va bozorga chiqarish uchun hamkorlik ittifoqini tuzdilar.
Birinchi yorug‘lik chiqaruvchi polimer — polifenilenvinilen (ingl. Poly(p-phenylene vinylene)) — Kavendish laboratoriyasida ( Kembrij universiteti) 1989-yilda sintez qilindi. 1990-yilda mashhur Nature jurnalida yashil yorug‘lik chiqaruvchi va «juda yuqori foydali ish koeffitsiyenti»ga ega polimer haqidagi maqola chop etildi. 1992-yilda polimerli yorug‘lik chiqaruvchi materiallar ishlab chiqarish uchun Cambridge Display Technolodgy (CDT) tashkil etildi. Shundan buyon yorug‘lik diodlari ishlab chiqarishning ikkita yo‘nalishi — kichik molekulalar (sm-OLED) va polimerlar (P-OLED) texnologiyalari parallel rivojlana boshladi.
Rossiyada OLED uchun birinchi patent 1995-yilda Fizik muammolar ilmiy-tadqiqot institutiga.
Yaqinda[qachon?] yorug‘lik chiqaruvchi o‘tkazuvchan molekulalar qo‘shilgan elektr o‘tkazmaydigan polimerlardan iborat gibrid nurlantiruvchi qatlam ishlab chiqildi. Polimerdan foydalanish optik xossalarni yomonlashtirmasdan mexanik ustunliklar beradi. Yorug‘lik chiqaruvchi molekulalar boshlang‘ich polimerdagidek uzoq xizmat qiladi.
Texnologik voqealar
- Ishlanmalar: Samsung va LG Electronics
- 2009-yil yozida Janubiy Koreyaning LG kompaniyasi 15 dyuymli, ommaviy bozor uchun mo‘ljallangan birinchi televizorni tijorat maqsadida ishlab chiqarish va sotishni boshlash rejalari haqida xabar berdi. Bu televizor organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlartexnologiyasi asosida tayyorlangan edi. LG OLED texnologiyasini ommaviy ishlab chiqarishga joriy etgan dunyodagi birinchi kompaniya bo‘ldi.
- Xalqaro CES 2012 ko‘rgazmasida Samsung va LG 55 dyuymli OLED televizorlarni namoyish etdi. Ularning qalinligi mos ravishda 7,6 mm va 4 mm edi. Samsung OLED matritsalarini ishlab chiqarishda muammolarga duch keldi — nuqsonli mahsulotlar ulushi yuqori bo‘lgani sababli televizorlarni ommaviy ishlab chiqarish ga va bozorga darhol chiqarish imkoni bo‘lmadi.
LG esa to‘rt rangli WRGB piksel texnologiyasi nisbatan qulayroq bo‘lgani sababli OLED televizorlarining kengroq va hamyonboproq turlarini ertaroq taqdim etdi.
- IFA 2013 ko‘rgazmasida LG dunyodagi birinchi 4K OLED televizorni e’lon qildi. Uning diagonali 77 dyuym edi.
- CES 2013 ko‘rgazmasida Samsung 4,99 dyuymli, 1080p aniqlikdagi Super AMOLED displey va egiluvchan OLED displeyli Samsung Galaxy S IV smartfonini taqdim etdi. 2014-yilning ikkinchi yarmida Samsung Display egiluvchan AMOLED panellarini ishlab chiqarishni boshladi.
- Ishlanmalar: Sony


- 2007-yilgi CES ko‘rgazmasida, Las-Vegasda Sony 11 dyuymli (28 sm, 960×540 aniqlikdagi) va 27 dyuymli (68,5 sm, 1920×1080 HD aniqlikdagi) modellarni namoyish etdi. Ularning kontrastlik nisbati «millionga bir», umumiy qalinligi esa 5 mm edi. Sony ushbu monitorlarning tijorat versiyasini (XEL-1) Yaponiyada 2007-yil dekabrda sotuvga chiqardi.
- 25-may 2007-yilda Sony 2,5 dyuymli (6,3 sm), qalinligi 0,3 millimetr bo‘lgan egiluvchan FOLED ekranini namoyish etdi. Bukilgan ekranda video ko‘rsatildi.
- 16-aprel 2008-yilda Sony qalinligi 0,2 millimetr, diagonali 3,5 dyuym (9 sm), 320x200 piksel aniqlikdagi OLED displeyni hamda 11 dyuymli, qalinligi 0,3 mm, 960x540 piksel aniqlikdagi ekranni taqdim etdi.
- 2014-yilda Sony o‘z OLED matritsalarini ishlab chiqarish va rivojlantirishni to‘xtatib, e’tiborini tijoriy jihatdan muvaffaqiyatliroq 4K ULTRA HD LCD televizorlarga qaratdi.
- 2017-yilda Sony 55, 65 va 77 dyuymli ekranlarga ega OLED televizorlar turkumini namoyish etdi. Bu televizorlarda LGtomonidan ishlab chiqarilgan matritsalar ishlatilgan. Flagman model — Sony Bravia A1 modelining 55 dyuymli displeyida 8 milliondan ortiq mustaqil yorug‘lik chiqaruvchi organik diod mavjud.
- Boshqa kompaniyalar
Pioneer kompaniyasining monoxrom OLED displeyli avtomobil magnitolalari 1999-yilda sotuvga chiqdi. Masalan, Pioneer KEH-P8800R.
Telefon: Samsung X120 — 2004-yilda chiqarilgan OLED ekranli birinchi telefon.[manba 2644 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Smartfon: Nokia N85smartfoni 2008-yil avgustda e’lon qilinib, 2008-yil oktabrda sotuvga chiqarildi; u fin kompaniyasining AM-OLED displeyli ilk smartfonidir.
11-mart 2008-yilda GE Global Research rulon shaklida tayyorlangan birinchi OLED qurilmasini namoyish etdi.
Chi Mei EL Corp of Tainan (Taynan korporatsiyasi: Taynan) Los-Anjelesda (20–22-may 2008-yilda) 25 dyuymli, past haroratli shaffof kremniy OLEDlarini namoyish etdi.
Epson 2004-yilda 40 dyuymli displeyni ishlab chiqardi.
2017-yil yozida Koreya ilg‘or texnologiyalar instituti KAIST mutaxassislari matoga to‘qib joylashtiriladigan organik diodli displeylarni yaratishga muvaffaq bo‘ldi.
Qo‘llanilishi
Displeylar organik yorug‘lik diodlari asosida tayyorlanib, quyidagi qurilmalarga o‘rnatiladi: smartfonlar (masalan, Samsung Galaxy (Note 8, J5, S9), OnePlus 5T, Google Pixel 2 va boshqalar), planshetlar, elektron kitoblar[manba 983 kundan beri ko‘rsatilmagan], raqamli fotokameralar, avtomobillarning bort kompyuterlari. Shuningdek, avtomobil magnitolalari, cho‘ntak raqamli audiopleyerlar, , aqlli soatlar, , fitnes-bilaguzuklar (XIAOMI Mi Band, Fitbit Charge 2, Garmin Vivosport) uchun old paneldagi raqamli indikatorlarga mo‘ljallangan kichik OLED displeylar ham ishlab chiqariladi. Organik displeylarning afzalliklariga talab yil sayin ortib bormoqda. Bu esa OLED texnologiyasida tayyorlangan displeylarning yaqin kelajakda elektronika bozorida ustun mavqega ega bo‘lish ehtimoli yuqoriligini ko‘rsatadi.
OLED televizorlar (qarang: televizor).
Hozirda OLED texnologiyasi ko‘plab tor ixtisoslashgan ishlanmalarda, masalan, tungi ko‘rish qurilmalari.[manba 983 kundan beri ko‘rsatilmagan]
OLEDdan golografiyada yuqori ajratish qobiliyatiga ega tasvirlarni hosil qilishda foydalanish mumkin (volumetric display). 12-may 2007-yilda Lissabondagi EXPO ko‘rgazmasida uch o‘lchamli video taqdim etildi (bu materiallardan foydalanishning ehtimoliy yo‘nalishi).[manba 983 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Organik yorug‘lik diodlari yorug‘lik manbalarisifatida ishlatiladi. OLED umumiy yoritish manbai sifatida ham qo‘llanadi ( Yevropa Ittifoqida — OLLA loyihasi).
Afzalliklari va kamchiliklari: OLED displeylar
Afzalliklari
- Yorqinlik: OLED displeylar yorug‘lik chiqarish yorqinligi ni bir necha kd/m² dan (tungi vaqtda ishlash uchun) 100 000 kd/m² dan yuqori bo‘lgan juda katta qiymatlargacha ta’minlaydi. Yorqinlikni nihoyatda keng dinamik diapazonda sozlash mumkin. Displeyning xizmat muddati yorqinlikka teskari proporsional bo‘lgani uchun qurilmalarni 1 000 kd/m² gacha bo‘lgan pastroq yorqinlikda ishlatish tavsiya etiladi;
- Kontrastlik: OLED displeylar deyarli cheksiz kontrastlikka , jumladan 2 000 000:1 va undan yuqori nisbatga ega;
- Energiya sarfi: biror texnologiyani energiya sarfi nuqtayi nazaridan suyuq kristalli displeylar bilan solishtirish murakkab, chunki suyuq kristalli yacheyka ish rejimida juda kam tok talab qiladi. Biroq uning ishlashini ta’minlovchi yordamchi vositalar (apparat drayverlari, orqa yoritish) foydalanish maqsadiga qarab juda ko‘p yoki juda kam energiya sarflashi mumkin. OLED displeylarda energiya sarfi yorqinlik va yorug‘lik chiqaruvchi maydonga to‘g‘ri proporsional bo‘lib, har bir pikselning ayni paytdagi yorqinligiga bog‘liq.
Taqqoslash: plazmali displeylar:
- ga nisbatan o‘lchamlari va vazni kichikroq;
- bir xil tasvir yorqinligida nisbatan kam energiya sarflaydi; egiluvchan ekranlar yaratish mumkin;
- ekran o‘lchamiga nisbatan yuqoriroq aniqlikdagi ekranlar yaratish mumkin.
- ekran o‘lchamiga nisbatan yuqori aniqlikdagi ekranlar yaratish mumkin.
Taqqoslash: suyuq kristalli displeylar:
- o‘lchami va vazni kichikroq;
- qo‘shimcha orqa yoritish;
- talab etilmaydi; ko‘rish burchaklari keng — tasvir istalgan burchakdan sifatini yo‘qotmasdan ko‘rinadi;
- javob berish vaqti juda qisqa (suyuq kristalli displeylardan bir necha tartibga tez) — amalda inertlik yo‘q;
- yuqori kontrastlik;;
- egiluvchan ekranlar yaratish mumkin;
- ishlash haroratining keng diapazoni (−40 dan +70 °C gacha).
Kamchiliklari
- ko‘k rangda nurlanuvchi diodlarning;
- xizmat muddati qisqaligi; buning oqibatida uzoq xizmat qiladigan, to‘liq TrueColordispleylarini yaratishning imkonsizligi;
- matn tasvirining buzilishi: subpiksel tuzilishining o‘ziga xos xususiyatlari tufayli (oddiy suyuq kristalli displeylarda subpiksellar qizil, yashil va ko‘k (RGB) tartibida joylashgan bo‘lsa, ko‘plab OLED ekranlarda BGR, RBG yoki hatto RGBW (qizil, yashil, ko‘k, oq) tartiblari uchraydi) ekrandagi matn suyuq kristalli panellardagidek tiniq va aniq ko‘rinmaydi — harflarning chetlarida fotosuratlardagi istalmagan aberratsiyaga o‘xshash kamalak rangli hoshiyalar paydo bo‘ladi (ammo bu media kontentga ta’sir qilmaydi).
- yorqinlik pastligi: suyuq kristalli displey matritsalarida yorqinlik odatda taxminan 400 nit, eng yuqori qiymati esa 800 nitga yaqin, ayni vaqtda OLED ekranlar 1600 va undan ortiq nitga erishgan.
- Ekran yorqinligini sozlash uchun zarur bo‘lgan KIM (kenglik-impulsli modulyatsiya)dan foydalanish OLEDning jiddiy kamchiliklaridan biridir. OLED matritsasidagi subpiksellarga beriladigan kuchlanishni oddiygina kamaytirib yorqinlikni pasaytirib bo‘lmaydi, chunki bu tasvir sifatini yomonlashtiradi. Shu bois kenglik-impulsli modulyatsiyadan foydalaniladi. KIM ta’sirini kamaytirishning yagona yo‘li — yorqinlikni oshirish: yorqinlik qanchalik yuqori bo‘lsa, miltillash shunchalik kam bo‘ladi.
- OLED displeylar namlik ta’siriga juda sezgir;.
- katta va hatto o‘rta o‘lchamli OLED matritsalarini yaratish texnologiyasi hali yetarlicha takomillashmagan, shu sababli u qimmat;
Bularni yangi texnologiya shakllanish davrining vaqtinchalik muammolari — «bolalik kasalliklari» deb baholash mumkin, chunki uzoq xizmat qiladigan yangi lyuminoforlar[manba 2051 kundan beri ko‘rsatilmagan]ishlab chiqilmoqda. Bundan tashqari, matritsalarni ishlab chiqarish quvvatlari ham ortmoqda..
Ishlab chiqaruvchilar va savdo bozori
OLED displeylari bozori sekin, ammo barqaror o‘smoqda. Asosiy ishlab chiqaruvchilar: Samsung (27 %), Pioneer (20 %), RiTdisplay (18 %), LG Display (18 %).
Hozirda tijoriy OLEDtelevizorlar ni jahon bozoriga quyidagi kompaniyalar yetkazib bermoqda: LG (savdoni dastlab Koreyada 2013-yil fevralda, yozda esa AQShda va Yevropada), Sony, Panasonic (2015-yildan boshlab), Toshiba, shuningdek, Matsushita Electric Industrial, Canon va Hitachi.
Quyida eng mashhur matritsa ishlab chiqaruvchilari keltirilgan:
- AU Optronicsingl. — «B» qisqa belgisi, masalan, B101AW03, B156XW02, B173RW01
- Chi Mei Optoelectronicsingl. — «N» qisqa belgisi, masalan, N101L06-L02 Rev.C2, N156B6-L06 Rev.C1,
- Chunghwa Picture Tubes — «CLAA» qisqa belgisi, masalan, CLAA101NB03A,CLAA154WA05 V.1, CLAA156WB11
- HannStar — «HSD» qisqa belgisi, masalan, HSD089IFW1-A00, HSD101PFW2, HSD121PHW1
- Hitachi — «TX» qisqa belgisi, masalan, TX39D80VC1GAA, TX39D99VC1FAA, TX36D97VC1CAA 14.1"
- Hosiden — «HLD» qisqa belgisi, masalan, HLD1505-010120
- Hyundai-BOEhydis — «HT» qisqa belgisi, masalan, HT15X34-110
- IDTech — «ITX» qisqa belgisi, masalan, ITXG71D
- Innolux — «BT» qisqa belgisi, masalan, BT101IW03 V1, BT140GW01 V.2, BT156GW01 V.1
- LG Philips — «LP» qisqa belgisi, masalan, LP101WSA (TL)(B1), LP156WH2 (TL)(Q1), LP173WD1 (TL)(A1),
- NEC — «NL» qisqa belgisi, masalan, NL10276AC28-01A
- Quanta Displayingl. — «QD» qisqa belgisi, masalan, QD12TL02 REV01, QD14TL01 REV.03, QD15TL02 Rev.01
- Samsung — «LTN» qisqa belgisi, masalan, LTN101NT02-101, LTN156AT02, LTN173KT01
- Sanyo-Torisan — «TM» qisqa belgisi, masalan, TM150XG-22L04B
- Sanyo-Torisan — Pokistonda LG mobil telefonlari narxi Arxiv nusxasi 13-may 2019-yilda Wayback Machine
- Toshiba Matsushita — «LTD» qisqa belgisi, masalan, LTD121EXVV, LTD133EWMZ, LTD133EE10000
- Unipac — «UB» qisqa belgisi, masalan, UB141X01-2
Rivojlanish istiqbollari
OLED displeylar o‘rnini yanada samarali va tejamkor TMOS displeylar (Time-Multiplexed Optical Shutter — «vaqt bo‘yicha multiplekslangan optik zatvor») egallashi mumkinligi kutilmoqda. Ushbu texnologiya inson ko‘zi to‘r pardasining inertligidan foydalanadi.
Shuningdek, O-TFT (Organic TFT) — organik tranzistorlar texnologiyasi ishlab chiqilmoqda.
- Tadqiqot va ishlanmalarning asosiy yo‘nalishlari
OLED panellarini ishlab chiquvchilarning hozirgacha amaliy natijalarga erishilgan asosiy tadqiqot yo‘nalishlari:
Passiv/faol matritsa (AMOLED)
- asosiy maqola: Organik yorug‘lik diodlaridagi faol matritsa (Active-Matrix OLED, AMOLED)
Rangli OLED displeyning har bir pikseli uchta tarkibiy qismdan — ko‘k, yashil va qizil rangga javob beruvchi organik yacheykalardan tashkil topadi.
OLED asosida yacheykalarni boshqaruvchi passiv va faol matritsalar yotadi.
Passiv matritsa qatorlar bo‘ylab joylashgan anodlarva ustunlar bo‘ylab joylashgan katodlarmajmuasidir; ularning har bir kesishgan joyi OLED diodi hisoblanadi. Muayyan organik diodga zaryad berish uchun kerakli katod va anodraqamlarini tanlab, ularning kesishgan joyidagi pikselga tok yuborish zarur. Kuchlanish qanchalik yuqori bo‘lsa, piksel shunchalik yorqin yonadi. Bu usul diagonali 2—3 dyuymli monoxrom ekranlarda (mobil telefon displeylari, elektron soatlar va qurilmalarning turli axborot ekranlari) qo‘llanadi.
Faol matritsa: LCD monitorlaridagi kabi har bir OLED yacheykasini boshqarish uchun pikselning yorqinligini saqlashga zarur ma’lumotni eslab qoladigan tranzistorlar qo‘llanadi. Boshqaruv signali muayyan tranzistorga beriladi va shu tufayli yacheykalar yetarlicha tez yangilanadi. TFT (Thin Film Transistor) — yupqa pardali tranzistor texnologiyasidan foydalaniladi. Tranzistorlar massivi matritsa ko‘rinishida yaratilib, displeyning organik qatlami ostiga, bevosita taglikka joylashtiriladi. TFT qatlami polikristall yoki amorf kremniydan hosil qilinadi.
PHOLED
PHOLEDingl. (Phosphorescent OLED) — Universal Display Corporation (UDC) kompaniyasi tomonidan Prinston universiteti va Janubiy Kaliforniya universitetibilan birgalikda yaratilgan texnologiya. Boshqa OLED qurilmalari kabi PHOLED ham quyidagicha ishlaydi: organik molekulalarga elektr toki berilganda ular yorqin yorug‘lik chiqaradi. Biroq PHOLEDda elektrofosforessensiyaorqali elektr energiyasining qariyb 100 % ini yorug‘likka aylantirish mumkin. Masalan, an’anaviy fluoresans OLEDlar elektr energiyasining taxminan 25—30 % ini yorug‘likka aylantiradi.
PHOLEDning energiya samaradorligi boshqa OLED turlariga nisbatan ham nihoyatda yuqori bo‘lgani uchun ulardan televizor monitorlari kabi katta displeylarda va yoritishga mo‘ljallangan ekranlarda foydalanish imkoniyatlari o‘rganilmoqda. Yoritishda PHOLEDdan foydalanishning ehtimoliy ko‘rinishi — devorlarni ulkan PHOLED displeylar bilan qoplashdir. Bu xonalarni yorug‘likni notekis tarqatadigan lampalardan farqli o‘laroq bir tekis yoritish imkonini beradi. Bundan tashqari, ularni devor yoki deraza vazifasini bajaruvchi monitorlar sifatida ishlatish mumkin. Bu tashkilotlar va interyer bilan tajriba o‘tkazishni yoqtiradiganlar uchun qulay.
PHOLED displeylarining afzalliklari qatoriga yorqin, to‘yingan ranglar va nisbatan uzoq xizmat muddatini ham kiritish mumkin.[qancha?].
TOLED
TOLED (Transparent and Top-emitting OLED) — shaffof (Transparent) displeylarni yaratish hamda yanada yuqori kontrastlikka erishish.
imkonini beruvchi texnologiya. Shaffof TOLED displeylarida yorug‘lik yuqoriga, pastga yoki ikkala tomonga (shaffof holatda) tarqalishi mumkin. TOLED kontrastnisezilarli oshirishi mumkin, bu yorqin quyosh nuri ostida ham displeydagi ma’lumotni o‘qishni osonlashtiradi.
O‘chirilgan holatda TOLED 70 % shaffof bo‘lgani uchun uni bevosita avtomobilning old oynasiga, do‘kon vitrinasiga yoki virtual reallik shlemiga o‘rnatish mumkin. TOLEDning shaffofligi ulardan metall, folga, kremniy kristalli va boshqa shaffof bo‘lmagan tagliklarda old tomonga tasvir chiqaradigan displeylarni tayyorlashga imkon beradi (ular kelajakda dinamik kredit kartalarida ishlatilishi mumkin). Ekranning shaffofligiga shaffof organik elementlar hamda maxsus materiallardan tayyorlangan elektrodlar.
Yorug‘likni kam qaytaradigan, ya’ni past qaytarish koeffitsiyentiga ega bo‘lgan yutuvchi qatlamni taglik sifatida ishlatish TOLED displeylarining kontrastlik nisbatini suyuq kristalli displeylar nikidan o‘n baravargacha yuqori qilishi mumkin (masalan, mobil telefonlarda va harbiy qiruvchi samolyotlar kabinalarida).
TOLED texnologiyasi bilan ko‘p qatlamli qurilmalar (masalan, SOLED) va gibrid matritsalarni ham ishlab chiqarish mumkin. Ikki yo‘nalishli TOLED bir xil ekran o‘lchamida tasvir chiqarish maydonini ikki baravar oshirishga imkon beradi — bu chiqarilishi talab qilinadigan axborot hajmi mavjud imkoniyatlardan katta bo‘lgan qurilmalar uchun foydalidir.
SOLED
Stacked OLED — UDCingl. kompaniyasining ustma-ust joylashtirilgan OLED displey texnologiyasi. SOLED arxitekturasida har bir pikseldagi subpiksel elementlari (qizil, ko‘k va yashil) vertikal ustma-ust joylashadi. Ular suyuq kristalli displey yoki elektron-nur trubkasidagi kabi yonma-yon joylashtirilmaydi.
SOLEDda har bir subpikselni mustaqil boshqarish mumkin. Uchta rangli elementdan o‘tadigan tokni o‘zgartirib piksel rangini sozlash mumkin (rangsiz displeylarda impuls kengligi modulyatsiyasi qo‘llanadi). Yorqinlik tok kuchini o‘zgartirish bilan boshqariladi.
SOLED afzalliklari: displeydagi organik yacheykalar joylashishining yuqori zichligi tasvirning yaxshi aniqligi va sifatini ta’minlaydi.
Egiluvchan displey (FOLED)
Egiluvchan displeylaringl. (Flexible OLED, FOLEDingl.) egiluvchan smartfonlar (Samsung Galaxy Fold, Escobar Fold va boshqalar) uchun ishlatiladi. Asosiy xususiyat — displeyning egiluvchanligi. Bir tomondan taglik sifatida plastmassa yoki egiluvchan metall plastina, ikkinchi tomondan esa germetik yupqa himoya pardasi ichidagi OLED yacheykalari qo‘llanadi. FOLEDning afzalliklari: nihoyatda yupqaligi, juda yengilligi, mustahkamligi, uzoq xizmat qilishi va egiluvchanligi tufayli OLED panellaridan kutilmagan joylarda ham foydalanish mumkin..
Yana bir variant — egri displey (masalan, Samsung Galaxy S6/S7 Edge smartfonlari yoki televizorlarda). Bunda ichida organik yorug‘lik diodlari bo‘lgan nisbatan qalin parda (qalinligi 1 mm dan sal ko‘proq) ishlatiladi. Matritsaning orqa tomonida mis folga ostida zarbani yumshatuvchi qatlam joylashgan.).
Bunday qurilmalarning kamchiliklari ham mavjud:ular mo‘rt va ishonchsiz deb hisoblanadi (garchi zamonaviy egiluvchan ekranlarning tirnalishga chidamliligi haqida bildiriladigan ko‘plab e’tirozlar to‘liq asosli bo‘lmasa-da); buklanadigan ko‘pchilik kitobcha smartfonlar odatiy smartfonlardan qalinroq va og‘irroq (bu ularning konstruktiv xususiyatlari bilan bog‘liq), ularda chang va namlikdan himoya yo‘q; ilgari buklanadigan smartfonlarning kameralari an’anaviy flagmanlarnikidan biroz orqada qolgan. Shuningdek, buklanadigan smartfonlarga eng yuqori toifadagi protsessorlar o‘rnatilmaydi, ularning batareyasi uzoq ishlamaydi va simsiz quvvatlash mavjud emas. Dasturiy ta’minot buklanadigan smartfonlarga yetarlicha moslashtirilmagan. Bundan tashqari, ular juda qimmat (narx-sifat nisbati past).
Qalinlik: Honor Magic V2 (2024-yilgi model) ning buklangan holatdagi qalinligi 9,9 mm (ochilganda 4,7 mm)gacha kamaytirilgan, vazni esa 231 grammga tushirilgan.
25-may 2007-yilda Sony 2,5 dyuymli (6,3 sm), qalinligi 0,3 millimetr bo‘lgan egiluvchan FOLED ekranini namoyish etdi. Bukilgan ekranda video ko‘rsatildi.
Ko‘rgazmada: CES 2013 Samsung 4,99 dyuymli 1080p aniqlikdagi Super AMOLED displey va egiluvchan OLED displeyli Samsung Galaxy S IV smartfonini taqdim etdi. 2014-yilning ikkinchi yarmida Samsung Display egiluvchan AMOLED panellarini ishlab chiqarishni boshladi.
2019-yilda chiqarilgan egiluvchan ekranli ilk smartfon — Xitoyda ishlab chiqarilgan Royole FlexPaiingl..
Tandem OLED
2019-yilda LG Display ikkita OLED qatlamini ustma-ust joylashtirish usuliga asoslangan Tandem OLED texnologiyasini ishlab chiqmoqda. Standart OLED bilan solishtirganda Tandem OLED yorqinligi uch baravar yuqori, xizmat muddati esa ikki baravar uzun. Bundan tashqari, Tandem OLED 40 % yupqaroq va 28 % yengilroq. Tandem OLED yangi iPad Proqurilmasida qo‘llanadi va unda eng yuqori 1600 nit yorqinlikni ta’minlaydi. 2025-yil avgustda LG dunyodagi birinchi 27 dyuymli, 1440p aniqlikdagi va 540 Gts yangilanish chastotasiga ega OLED panelni taqdim etdi (720p da yangilanish chastotasi 720 Gts).
Havolalar
- Mayskaya V. Organik yorug‘lik diodlari. Kichik ekranlarning yangi yulduzlari // ELEKTRONIKA: Fan, texnologiya, biznes : jurnal. — 2005. — № 8. — 10—14-betlar.
- Borzenko A. Organik va polimer displeylar // PC Week/RE : jurnal. — 2005. — № 9. — 18-bet.
- Sony tanga qalinligidagi televizorni chiqardi Arxiv nusxasi 6-oktabr 2007-yilda Wayback Machine // membrana.ru, 2-oktabr 2007-yil
- Birinchi Xitoy OLED televizori Arxiv nusxasi 3-dekabr 2019-yilda Wayback Machine // 11.12.2013
- OLED haqida ma’lumot va yangiliklar beruvchi hamjamiyat Arxiv nusxasi 20-iyun 2008-yilda Wayback Machine
- OLED texnologiyasiga oid yangiliklar va ma’lumotlar Arxiv nusxasi 14-iyul 2008-yilda Wayback Machine // oled-display.net
- OLED Arxiv nusxasi 22-may 2020-yilda Wayback Machine // universaldisplay.com
- OLED va elektrolyuminessent displeylarning tuzilishi hamda ishlash prinsipi Arxiv nusxasi 11-oktabr 2008-yilda Wayback Machine saytida IEEE
- OLED texnologiyasi Arxiv nusxasi 26-yanvar 2013-yilda Wayback Machine — qisman Vikipediyadan ko‘chirilgan
- Organik OLED yorug‘lik diodlarini o‘z qo‘lingiz bilan tayyorlash Arxiv nusxasi 30-oktabr 2020-yilda Wayback Machine