

Telefon (qadimgi yunoncha τῆλε — «uzoq» + φωνή «ovoz», «tovush») — apparat, go‘shak va chaqirish signaliga ega bo‘lib, nutqnielektr signallari orqali uzatishga mo‘ljallangan. «Telefon» atamasi bunday apparatni ham, elektr aloqasining bir turini ham bildiradi.
Telefon aloqasiga oid fanva texnikaning telefon qurilmalari hamda aloqa tamoyillarini o‘rganuvchi sohasi telefoniya deb ataladi.
Telefon apparatlari o‘rtasidagi aloqa simli va radioaloqa liniyalari orqali amalga oshiriladi. Telefon orqali suhbatlarmuloqotning ayrim omillari (mimika, imo-ishoralar va boshqalar) mavjud emasligi va boshqa omillarning (intonatsiya, nutq surʼati, talaffuz aniqligi va boshqalar) ahamiyati ortishi bilan ajralib turadi.
Tarixi



Tovushni uzatish va qabul qilishda elektr energiyasixususiyatlaridan foydalanadigan, yaʼni bugungi kunda qo‘llaniladigan telefon yaratilishidan oldin elektr telegrafipaydo bo‘lib, XIX asrning birinchi yarmida muvaffaqiyatli ishlatilgan edi.
Antonio Meucci
1860-yilda tabiatshunos Antonio MeucciAQShning Nyu-Yorkshahridagi italyan gazetasida elektr simlari orqali tovush uzatishga qodir ixtirosi haqida maqola eʼlon qildi. Meucci qurilmasini Teletrofono deb atadi. 28-dekabr, 1871-yilda u telefon ixtirosi uchun AQSh Patent idorasiga ariza topshirdi. Bu 1 yil davomida ixtiroga huquqni saqlab turish hamda keyinchalik qurilmani 17 yilga to‘liq patentlash imkonini beruvchi dastlabki ariza-bildirishnoma edi. Meucci ixtirosini «American District Telegraph Company» vitse-prezidenti janob Grantga ko‘rsatishga muvaffaq bo‘ldi. Antonio unga chizmalarini berib, qurilma haqida tushuntirdi va Grant yordam berishga vaʼda qildi. Antonio ikki yil davomida Grantga murojaat qilib yurdi, Grant esa vaʼdalar bilan kifoyalandi; keyin chizmalar yo‘qolganini aytib, yordam berolmasligini bildirdi. Antonio loyihasi uchun investor topa olmadi. U 3 yil davomida arizaning amal qilish muddatini uzaytirdi, ammo 1874-yilda buni to‘xtatdi.
- Antonio Meucci telefoni
Filipp Rays
1861-yilda nemis fizigi va ixtirochisi Iogann Filipp Rayssimlar orqali musiqiy ohanglar va inson nutqini uzata oladigan boshqa qurilmani namoyish etdi. Bu apparatda o‘ziga xos tuzilishdagi mikrofon, quvvat manbai (galvanik batareya, yaʼni «mahalliy batareya» MB) va dinamikbor edi. Rays o‘zi yasagan qurilmani shunday nomladi: Telephon.
- Filipp Rays telefoni
Aleksandr Bell
Uzoq vaqt Aleksandr Bell (1847—1922) multipleks telegraf yaratish ustida ishlagan va tajribalar chog‘ida telefon g‘oyasiga kelgan. 2-iyun, 1875-yilda u telegraf qabul qilgichidan zaif aks-sado eshitdi. Bu hodisa uni 1876-yil fevralida telefon yaratish ishiga undadi.

U yordamchisi Tomas Uotsondantovush uzatuvchi qurilma yasashni buyurdi va ertasi kuni telefon prototipi tayyor bo‘ldi. 3-iyun, 1875-yilda sinovdan o‘tkazilgan apparat juda yomon ishladi va barqaror aloqa uchun yaroqsiz edi. Tomas Uotson bu telefonni «achchiq umidsizlik» deb atadi, aloqa tarixchilari va kolleksionerlar esa o‘ziga xos shakli tufayli uni «dor» deb nomlashdi.

Shunga qaramay, tajribalar davom etdi. Aleksandr Bellning vakili 14-fevral, 1876-yilda ixtiro uchun Patent idorasiga ariza topshirdi. Xuddi shu kuni ixtirochi Elisha Greyning Chikagodagivakili «Vokal tovushlarni telegraf usulida uzatish va qabul qilish qurilmasi» uchun dastlabki ariza berdi. Shu sababli telefonni birinchi bo‘lib kim ixtiro qilgani haqida ko‘plab bahslaryuzaga keldi.
7-mart, 1876-yilda Aleksandr Bell telefon uchun patent oldi. Keyinchalik bu patent «tarixdagi eng qimmat patent» deb ataldi. 10-mart, 1876-yilda Aleksandr Bell va yordamchisi Tomas Uotson telefon apparatini muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazdilar.
25-iyun, 1876-yilda Aleksandr Bell Filadelfiyadagi birinchi Butunjahon elektrotexnika ko‘rgazmasida telefonini ilk bor namoyish etdi. Qurilma Braziliya imperatori Pedru IIva buyuk ingliz fizigi lord Kelvin(Uilyam Tomson) eʼtiborini tortdi.
Keyinchalik Bell fotofonni— birinchi simsiz telefonni ixtiro qildi.
Eymos Emerson Dolbear
Professor Dolbear ham simlar orqali tovush uzatish tajribalarini o‘tkazgan. Filadelfiya ko‘rgazmasidan so‘ng janob Persival Richards (Percival D. Richards) undan Bell tajribalarida qatnashishni so‘radi.

O‘sha paytning o‘zidayoq Dolbear qurilmalarida doimiy magnitlardan foydalangan. Bellning 1876-yildagi suyuqlikli uzatkichi esa hatto qisqa masofada ham zo‘rg‘a eshitiladigan tovushlarni uzatgani uchun deyarli o‘yinchoq darajasida edi. Emerson Bell qurilmasini sinash uchun Garvard rasadxonasiga kelganida, membrana tebranishini kuchaytirish maqsadida elektromagnit qo‘shishni tavsiya qildi. Professor Dolbear kundaligida yozishicha, bungacha Bell apparatida 15 ta Grove elementidan iborat batareya bo‘lgan; Aleksandr Bell elementlarni birma-bir olib tashlay boshlagan. Qurilma ishlashda davom etdi va hatto bitta element bilan ham ishlaganida, Aleksandr Bell quvonchdan raqsga tushib, endi telefonlarni qanday yasash kerakligini bilishini aytgan.
15-yanvar, 1877-yilda Aleksandr Bellning vakili batareyasiz ham ishlay oladigan yangi telefon uchun patent arizasini topshirdi va 30-yanvar, 1877-yilda AQShning № 186.787 raqamli patenti berildi. Emerson qurilmasi unga xabar qilinmasdan patentlanganidan g‘azablandi va izoh talab qildi, biroq hech qanday javob olmadi. Shundan so‘ng u Bellning muxoliflaridan biriga aylandi.
Telefon apparatining takomillashtirilishi
1877-yilda ixtirochi Vaden abonentni chaqirish uchun qo‘ng‘iroq zanjirini tutashtiradigan telegraf kalitidan foydalandi (keyinchalik kalit tugma bilan almashtirildi). O‘sha yili nemislarning «Simens va Galske» firmasining Peterburgdagi zavodi ikkita go‘shakli telefonlar ishlab chiqara boshladi: bir go‘shak tovushni qabul qilishga, ikkinchisi nutqni uzatishga mo‘ljallangan edi.
1878-yilda rus elektrotexnigi P. M. Golubitskiytelefon apparatlarida kondensatordanfoydalandi va bir nechta doimiy magnitqo‘llanilgan o‘ziga xos tuzilishdagi ilk rus telefonini yaratdi. 1885-yilda Golubitskiy telefon apparatlari mikrofonlarini markazdan quvvatlantirish tizimini ishlab chiqdi (MB tizimi — «markaziy batareya»).
1877—1878-yillarda Tomas Edisonko‘mirli mikrofonlarda ko‘mir tayoqchasi o‘rniga ko‘mir kukunidan foydalanishni taklif etdi, yaʼni ko‘mir kukunli mikrofonniixtiro qildi. Ushbu mikrofon 1990-yillarning boshigacha deyarli o‘zgartirilmagan holda keng qo‘llanilgan va ayrim joylarda hozirgacha ishlaydi.

Dastlabki telefonlar bir mijozning idorasi yoki uyidan boshqa mijozning joylashgan manziligacha bevosita ulangan edi. Bunday tizimlar bir necha mijozdan ortig‘iga xizmat ko‘rsatishda noqulay bo‘lgani sababli tez orada qo‘lda boshqariladigan telefon kommutatorlari bilan almashtirildi. Shu tariqa statsionar telefon aloqasi paydo bo‘ldi: unda har bir telefon maxsus ajratilgan ikki sim orqali mahalliy markaziy kommutatsiya tizimiga ulanardi. 1900-yillarning boshidan bu tizimlar to‘liq avtomatlashtirila boshladi. Harakatchanlikni oshirish uchun XX asr o‘rtalarida kemalar va avtomobillardagi ko‘chma stansiyalar o‘rtasida aloqa o‘rnatishga mo‘ljallangan turli radiotizimlar yaratildi. Shaxsiy foydalanish uchun qo‘lda olib yuriladigan mobil telefon 1973-yilda joriy etildi.

Shaharlararo telefon aloqasini yaratishdagi muhim yutuq rus harbiy aloqachisi G. G. Ignatyevixtirosi bilan bog‘liq. U 1879—1880-yillarda dunyoda birinchi bo‘lib telefon va telegraf signallarining chastotalarini ajratib, bitta sim orqali bir paytda telegraflash va telefonlash tizimini ishlab chiqdi. Bu mavjud telegraf liniyalaridan telefon aloqasi uchun foydalanish imkonini berdi. 1881-yilda Ignatyev tizimining birinchi liniyasi bir-biridan 14,5 km uzoqlikdagi ikkita harbiy qismni bog‘ladi. P. M. Golubitskiyning kondensatorli telefoni va Ye. A. Gvozdevning «qo‘sh mikrofon» tizimi yordamida Peterburg va Moskva o‘rtasidagi, shuningdek, temiryo‘llar bo‘ylab o‘tkazilgan telegraf liniyalari orqali telefon aloqasi o‘rnatildi. Ikki poytaxt o‘rtasida shaharlararo telefon aloqasi ilk bor 1889-yilda o‘rnatildi; 9 yil o‘tib, 31-dekabr, 1898-yilda doimiy statsionar Moskva — Peterburg telefon liniyasiishga tushirildi. 1883-yilda belgiyalik muhandis F. van Risselberg ham bitta sim orqali telefon va telegraf aloqasini yo‘lga qo‘yishning o‘xshash tizimini yaratishga urindi. Biroq 1887-yilda Ignatyev va Risselberg tizimlarini qiyoslab o‘rganish Rossiya ishlanmasining yaqqol ustunliklarini ko‘rsatdi.


Telefon ixtiro qilinganidan ko‘p o‘tmay, abonentlarga telefon simlari orqali eshittirishlar uzatishga urinishlar boshlandi (telefon gazetasiva teatrofon). Keyinchalik bu texnologiyaning o‘rnini radioeshittirish egalladi.
Birinchi tijoriy telefon suhbati Nyu-York va Londono‘rtasida 7-yanvar, 1927-yilda transatlantika telefon kabeli orqali bo‘lib o‘tdi. SSSRbu kabel orqali Nyu-Yorkka 14-aprel, 1936-yilda ulandi. Dastlabki qo‘ng‘iroq aloqa xalq komissariva Nyu-York telefon-telegraf kompaniyasining navbatchi xodimi o‘rtasida bo‘lib o‘tdi. Suhbat xalqaro telefon liniyalarida qabul qilingan fransuz tilida olib borildi.
Karib inqirozidavrida SSSR va AQSh o‘rtasida bevosita aloqa liniyasi yaratildi.
Telefonning keyingi taraqqiyoti tarixi elektret mikrofonning ko‘mirli mikrofon o‘rnini butunlay egallashi, ovoz kuchaytirgichli aloqa, tonli raqam terish, va tovushni raqamli siqishbilan bog‘liq. Yangi texnologiyalar: IP-telefoniya, ISDN, DSL, uyali aloqa, DECT.
Dastlabki telefon apparatlarining xususiyatlari
Telefon aloqasining dastlabki o‘n yilliklarida kerakli abonentga bevosita ulanish, shuningdek, raqamterish imkoniyati bo‘lmagan. Chunki telefon stansiyalari XX asrboshida qo‘lda boshqarilgan. Dastlabki telefonlarda raqam tergicho‘rniga aylantiriladigan induktor dastagi bor edi. Abonent dastakni aylantirib, telefon stansiyasi operatorini chaqirar va kerakli odamga ulab berishni so‘rardi («Xonim, iltimos, meni ... bilan ulang»). Keyin abonentning nomi, keyinchalik esa faqat uning telefon raqami aytilardi.
Avtomatik telefon stansiyasi (ATS)1889-yilda ixtiro qilingach, diskli raqam tergichham 1892-yilda yaratildi. SSSRda ATSlar 1920-yillarda paydo bo‘lib, abonentlar bilan bevosita ulanish imkoniyati yuzaga keldi. Diskli raqam tergichlar 1990-yillargacha keng ishlatildi, ayrim joylarda esa hozir ham qo‘llanadi.
Tugmali raqam tergichlar ilk bor AQShda1950-yillarda paydo bo‘ldi.
SSSRda1970-yilda telefon apparatiga qo‘shimcha qurilma ishlab chiqarish boshlandi. Perm telefon zavodi tayyorlagan bu qurilma tugmani bosish bilan xotirada saqlangan 30 tagacha raqamni terishga imkon bergan.
Dastlabki telefon raqamlariikki-uch xonali bo‘lgan. Abonentlar soni ko‘payishi bilan telefon raqamidagi raqamlar soni ham ortdi. Jumladan, Moskvada1930-yillarda besh xonali, 1940-yillardan olti xonali telefon raqamlari, 30-iyul, 1968-yildan esa yetti xonali raqamlash rejasiamal qilgan. Bugun uch-to‘rt xonali telefon raqamlari asosan yirik sanoat korxonalari yoki muassasalarning ichki telefon stansiyalarida qo‘llanadi.

Hozirgi davr
Ko‘p funksiyali telefon apparati
Ko‘p funksiyali telefon apparati yetti segmentli indikatordanyoki displeydan foydalanadi va avtomatik raqam aniqlagich (ARA), qo‘ng‘iroq ohanglari, soat, budilnik, kalkulyator va boshqa funksiyalarga ega.
Radiotelefon
Radiotelefon — ATSdan keladigan analog yoki raqamli abonent liniyalari ulanadigan baza va bir yoki bir nechta simsiz go‘shakdan tashkil topgan tizim. Go‘shaklar o‘zaro bog‘lanishi hamda tashqi liniyalarga qo‘ng‘iroq qilishi mumkin.
Bunday qurilmalar turli xil modulyatsiyaturlaridan foydalanishi va turli chastotalardaishlashi mumkin. Ilgari faqat analogapparatlar ishlab chiqarilgan; ularning tashuvchi chastotasibir necha o‘n megagersbo‘lgan. Ular xalaqitlarga sezgir edi va odatda faqat bitta go‘shak bilan jihozlanardi.
Keyin tashuvchi chastotasi 900 MGsbo‘lgan va signalni raqamli kodlashusulidan foydalanadigan telefonlar sotuvga chiqdi. Ular tovushni yaxshiroq uzatar, ishonchli aloqa masofasi kattaroq bo‘lar va suhbatlarni tasodifan eshitib qolish imkoniyati bartaraf etilardi.
Keyingi bosqichda tashuvchi chastotasi 2,4 GGsbo‘lgan telefonlar paydo bo‘ldi. Baʼzan bu apparatlar bir necha go‘shakli qilib ishlab chiqarilar, aloqa masofasi va ovoz sifati ham oshirilgan edi.
So‘nggi vaqtlarda[qachon?]tashuvchi chastotasi 5,8 GGs bo‘lgan telefonlar sotuvga chiqdi. Ularning aloqa masofasi baʼzan turar joy dahasi doirasida, xonadonlarda o‘zaro xalaqit bermagan holda sifatli muloqot qilishga yetardi. Ko‘pincha bir nechta go‘shak ulash mumkin.
Zamonaviy radiotelefonlarda eng ommalashgan protokol — DECT(inglizcha Digital Enhanced Cordless Telecommunication) — 1880—1900 MGs chastotalarida GMSKmodulyatsiyasi (BT = 0,5) bilan ishlaydigan simsiz aloqa texnologiyasi. Taʼsir masofasi 50—300 metr. DECT standarti Yevropada juda keng tarqalgan va DECT tarmoqlarini oson yo‘lga qo‘yish, foydalanuvchi xizmatlarining ko‘pligi hamda aloqa sifatining yuqoriligi tufayli dunyodagi eng mashhur simsiz telefon standarti ham hisoblanadi.
ISDN
Telefon aloqasi sifatini yaxshilash hamda ovoz va maʼlumotlarnibitta abonent liniyasida multiplekslash imkonini beruvchi tizim. Abonent interfeysi BRI (inglizcha basic rate interface) ikkita foydalanuvchi asosiy raqamli kanalni (O‘RK)(B-kanallar) va 16 kbit/s tezlikdagi signalizatsiya kanalini (D-kanal) o‘z ichiga oladi. Ular vaqt bo‘yicha ajratish usulida multiplekslangan.
Mobil telefonlar
Uyali telefon

Foydalanuvchini istalgan joyda aloqa bilan taʼminlashga mo‘ljallangan radioaloqa tizimi. U markaziy kommutatorlarorqali bir-biriga bog‘langan ko‘plab tayanch stansiyalar va uyali telefonlardan tashkil topadi. Uyali telefon yoqilganda eng yaqin tayanch stansiyada ro‘yxatdan o‘tadi. Agar uning raqamigaqo‘ng‘iroq qilinsa, markaziy kommutator telefonni topib, chaqiruvni eng yaqin tayanch stansiya orqali unga yo‘naltiradi.
Harakat vaqtida suhbat bir tayanch stansiyadan boshqasiga o‘tkaziladi (handover). Tayanch stansiyalar uyali aloqa minoralari deb ataladi. Qamrov radiusi 60-100 metrbo‘lgan mikrominoralar, 100—2000 metrli o‘rta minoralar va 2000-10000 metrli makrominoralar mavjud.
Sunʼiy yo‘ldosh telefoni
Sunʼiy yo‘ldosh telefoni — axborotni maxsus aloqa sunʼiy yo‘ldoshi orqali bevosita uzatadigan mobil telefon. Aloqa operatoriga qarab, qamrov butun Yerni yoki faqat ayrim mintaqalarni qamrab olishi mumkin. Bunga yoki yetarli miqdorda bo‘lsa, butun Yer yuzini qoplaydigan past orbitadagi sunʼiy yo‘ldoshlar, yoki Yerga nisbatan harakatsiz turgan va Yer yuzasini to‘liq ko‘ra olmaydigan geostatsionar orbitadagi sunʼiy yo‘ldoshlardan foydalanilishi sabab bo‘ladi. Hajmi jihatidan sunʼiy yo‘ldosh telefoni 1980—1990-yillarda ishlab chiqarilgan oddiy mobil telefonlarga o‘xshaydi, biroq odatda qo‘shimcha antennaga ega. Statsionar sunʼiy yo‘ldosh telefonlari ham mavjud. Ular uyali aloqa mavjud bo‘lmagan hududlarda ishlatiladi.
Dala telefoni
Dala telefoni — alohida sharoitlarda ishlatishga mo‘ljallangan, ko‘chirish va qo‘llash uchun qulay telefon turi. Dastlab, avvalo, jangovar sharoitda aloqa tashkil etish uchun ishlab chiqilgan.
Dala telefonidan birinchi marta Germaniya Birinchi jahon urushi davrida foydalangan. U bayroqcha signallari tizimi va telegraf o‘rnini bosgan.
IP-telefoniya

Raqamli usullarda raqamlashtirilgan va siqilgan ovozni IPtexnologiyasiga asoslangan tarmoqlar, masalan, Internetorqali uzatish texnologiyasi. U uzoq masofali suhbatlar narxini sezilarli kamaytiradi. Kamchiligi — IP texnologiyasining xususiyatlari bilan bog‘liq signal kechikishi. 2005-yildanboshlab maxsus dasturlardan (masalan, Skype) foydalanish IP-telefoniyani yanada ommabop qildi, ammo u mutlaqo bepul emas edi.
Muammolar
Telefon orqali bezorilik va firibgarlik
Telefon bezoriligining asosiy maqsadi — hazil va provokatsiyalar (trolling) orqali suhbatdoshda kuchli javob reaksiyasini, odatda, isterika yoki g‘azabni keltirib chiqarish. Telefon orqali bezorilikning ko‘plab usullari bor: «hard» (suhbatdoshni g‘azab yoki isterikagacha yetkazish), «layt» (suhbatdosh bilan birga hazillashish yoki dildan suhbatlashish), «radioprank» ( jonli efirdaboshlovchilarni hazillashib aldash), «texnoprank» (turli ovozlarni mohirona montaj qilib bitta ovozga birlashtirish; baʼzan gapirgan odamning o‘zi ham jabrlanuvchi bo‘ladi), «konferensiya» (ikki yoki undan ortiq jabrlanuvchini konferensiya qo‘ng‘irog‘iga ulash), «prankmiks» (hazilkashlar gaplarini boshqa odamning yoki o‘zlari yozgan musiqaga qo‘shish), «sukut saqlovchi» (tez-tez qo‘ng‘iroq qilib, telefonni ko‘targandan so‘ng qasddan jim turish) va boshqalar. Bunga ataylab yolg‘on favqulodda vaziyat (terrorchilik harakati) haqida xabar berish yoki biror ishni qilishni so‘rash (falon raqamgafaloncha pul jo‘natish, sababi keyin tushuntirilishi va hokazo) ham kirishi mumkin. Rossiya Federatsiyasi Maʼmuriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi kodeksining 20.1-moddasiga binoan (RF Maʼmuriy kodeksi), bunday xatti-harakat mayda bezorilik sanaladi va maʼmuriy qamoqjazosiga o‘n besh sutkagacha yoki maʼmuriy jarimajazosiga eng kam ish haqining besh baravaridan o‘n besh baravarigacha tortilishi mumkin. Terrorchilik harakati haqidagi yolg‘on xabar 207-moddaga muvofiq og‘irroq jazolanadi (Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksi) va endi mayda bezorilikhisoblanmaydi, ammo bunday holatlar kamroq uchraydi. Amalda xizmatlar bunday ishlarni kamdan-kam tergov qiladi, chunki bu holatda jinoyat tarkibi bo‘lmasligi mumkin. Statsionar telefonga shunday qo‘ng‘iroq kelganda eng samarali chora — suhbatni yozib oladigan kasseta qurilmasini va avtomatik raqam aniqlagichni (ARA)o‘rnatish hamda undan foydalanib qo‘ng‘iroq qilgan shaxsni aniqlash. Mobil telefonda esa faqat ovoz yozuvchi uskunadan foydalanish mumkin; biroq bu samarasizroq, chunki suhbatdan keyin qo‘ng‘iroq qilgan kishi SIM-kartasio‘rniga yangisini qo‘yishi va telefonni aniqlab bo‘lmay qolishi mumkin. Bundan tashqari, huquqbuzar birovning telefonidan qo‘ng‘iroq qilsa, begunoh shaxs ayblanishi mumkin. Jabrlanuvchi telefon hazilini uyushtirgan odamni yaxshi tanisa ham, ko‘plab ovozni o‘zgartiruvchi dasturlarmavjudligi hamda ovoz uzatishning o‘zida ham biroz buzilish yuz berishi sababli uni ovozidan taniy olmasligi mumkin. Natijada ham begunoh odam ayblanib qolishi ehtimoli bor. Qo‘ng‘iroqlar tez-tez, lekin qatʼiy bezovta qilmaydigan tarzda bo‘lsa, telefonni qisqa muddatga o‘chirish yordam beradi; tinimsiz qo‘ng‘iroqlarga qarshi esa samarali usul yo‘q. Boshqacha aytganda, telefon hazillari va firibgarligiga qarshi shu kungacha to‘liq samarali vosita mavjud emas.
Telefon reklamasi va spam
So‘nggi paytlarda Rossiya Federatsiyasida abonentlarga pullik reklama xizmatlari, bepul huquqiy maslahatlar, stomatologiya xizmatlari, suv hisoblagichlarini tekshirtirish va turli ijtimoiy so‘rovlar taklifini majburan tiqishtirish holatlari ko‘paygan. Bunday qo‘ng‘iroqlar abonentlarni bezovta qiladi; ular buni abonentlarning shaxsiy maʼlumotlarini o‘g‘irlash yoki suv hisoblagichlarini ishdan chiqarishga qaratilgan firibgarlik bilan bog‘lashadi.
Go‘shakdagi aks-sado
Mobil yoki uyali telefondan foydalanganda suhbatga biroz xalaqit beradigan aks-sado paydo bo‘lishi mumkin. U suhbatdoshlar turgan joyning aks-sado berishidan emas, balki narigi tomondagi ovoz mikrofondan yana qaytib kelishi va doim ham tez yetib kelmasligidan yuzaga chiqadi (kechikish signalni raqamli qayta ishlash bilan bog‘liq). Oddiy simli aloqada esa bunday holat kuzatilmaydi, chunki aks-sado bir necha millisekundda qaytib, nutqqa qo‘shilib ketadi. Aks-sadoni bartaraf etish uchun ko‘pincha aytilgan tovushlarni eslab qoladigan, javob ovozidan ularni qidiradigan va topgach ayirib tashlaydigan maxsus algoritmlar ishlatiladi. Biroq bunday algoritmlar barcha telefonlarda mavjud emas va har doim ham yaxshi ishlamaydi.[manbada ko‘rsatilmagan].
Telefondan boshqa maqsadlarda foydalanish
Radioportlatkich
Uyali telefondan qo‘lbola radioportlatkichsifatida foydalanish mumkin: telefonga qo‘ng‘iroq qilinganda u elektr razryadiyordamida portlovchi zaryadni ishga tushiradi; razryad telefon orqali boshqariladi.
Yo‘qolgan buyumlarni qidirish
Baʼzi zamonaviy mobil telefonlar (ularda Bluetoothv. 4.0mavjud bo‘lsa) signal kuchiga qarab telefongacha masofani aniqlaydigan maxsus belgi bilan ishlashi mumkin. Bu belgi tez-tez yo‘qoladigan buyumlarga biriktiriladi. Masofa, masalan, bir necha metrdan oshsa, belgi va telefon bu haqda ogohlantiradi («bog‘ich» rejimi). Shunday qilib, odam flesh-xotira, sumka va boshqa buyumlarni unutib qoldirganini bilib oladi. Telefon orqali belgidan tovushli javob yuborishni ham so‘rash mumkin («radar» rejimi). Belgi juda ixcham: uni kalitga, uy hayvoniga biriktirish yoki gavjum joylarga borilganda bolaning cho‘ntagiga solish mumkin. Bunday belgilar telefon bilan birga berilmaydigan alohida gadjetlardir.
Telefon madaniyat va sanʼatda
- Adabiyotda:
- «Telefon»— Korney Chukovskiyning ertagi
- «Telefon»— Nikolay Nosovning hikoyasi
- Kinoda:
Adabiyotlar
Havolalar
- BBC: Bell telefonni ixtiro qilmagan (inglizcha)
- Simli aloqa vositalari (1914—1945) «RKK radiomuzeyi» (ruscha)
- SSSRning 60-yillar boshidagi telefonlari (ruscha)
- Telefon tarixi muzeyi (ruscha)
- Telefonda gaplashayotgan mashhurlarning 35 ta qiziqarli eski surati
- TELEFON. Krugosvet ensiklopediyasi, www.krugosvet.ru. Murojaat sanasi: 3-iyul, 2013-yil. Arxivlangan5-iyul, 2013-yilda.