
Kvant Hall effekti (KHE) — kvantlanish hodisasi bo‘lib, Hall qarshiligi yoki o‘tkazuvchanlik ikki o‘lchamli elektron gazida kuchli magnit maydon va past haroratda diskret qiymatlar olganda yuz beradi. Butun sonli kvant Hall effektini ilk bor Klaus fon Klitsing (hamkasblari Gerhard Dorda va Maykl Pepperbilan birgalikda) 1980-yilda kashf etgan va shu kashfiyoti uchun 1985-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.
U kvant-mexanik jihatdan klassik Hall effektiningbir ko‘rinishi bo‘lib, ikki o‘lchamli elektron tizimlaridayetarlicha past haroratlar va kuchli magnit maydonlarsharoitida kuzatiladi. Bunda Hall qarshiligining qiymati pog‘onasimon bog‘liqlikni namoyon qiladi va platolarda quyidagi aniq kvantlangan qiymatlarni oladi:
bu yerda — Hall kuchlanishi,, — tok — kanaldagi tok, — elementar zaryad,va — Plank doimiysi. Umumiy holda ko‘paytuvchi butun sonlarni () ham, kasr qiymatlarni () ham qabul qilishi mumkin. Butun sonli kvant Hall effektining muhim xususiyati — elektronlar zichligi o‘zgarganda ham kvantlanishning (ya’ni Hall platosining) saqlanishidir.
Kasrli kvant Hall effekti ancha murakkab bo‘lib, uni o‘rganish hanuz dolzarb ilmiy muammo hisoblanadi. Uning mavjudligi, asosan, elektronlarning o‘zaro ta’siriga bog‘liq. 1988-yilda Landau sathlarisizham kvant Hall effekti mavjud bo‘lishi mumkinligi taxmin qilingan. Bu hodisa kvant anomal Hall effektideb ataladi. 2000-yillarning o‘rtalarida kvant spin Hall effektitushunchasi paydo bo‘ldi. Bu kvant Hall effektining o‘xshashi bo‘lib, unda zaryad toklari o‘rniga spin toklari oqadi.
Tarixi
1957-yilda Bell laboratoriyalarida Karl Frosh[ingl.] va Linkoln Derik kremniy dioksidi asosidagi ilk maydonli tranzistorlarni, shuningdek, stok va istok sirt bo‘ylab yonma-yon joylashgan ilk tranzistorlarni yaratdilar. Keyinchalik, 1960-yilda Bell Labs tadqiqotchilari ishlaydigan MOS-tranzistorninamoyish etdilar. Bu fiziklarning deyarli ideal ikki o‘lchamli elektron gazidagielektronlar xatti-harakatini o‘rganishiga imkon berdi. MOS-tranzistorda o‘tkazuvchanlik elektronlari sirtga yaqin yupqa qatlamda harakatlanadi, «zatvor» kuchlanishi esa shu qatlamdagi zaryad tashuvchilar sonini boshqaradi. Natijada tadqiqotchilar yuqori tozalikdagi MOS-tranzistorlarda kvant effektlarini o‘rganishi, xususan, suyuq geliy.
haroratlarida tadqiqotlar o‘tkazishi mumkin bo‘ldi. Butun sonli kvantlanish Hall o‘tkazuvchanligining dastlab Tokio universiteti tadqiqotchilari Tsuneya Ando, Yukio Matsumoto va Yasutada Uemura tomonidan 1975-yilda taxminiy hisob-kitob asosida bashorat qilingan; ular o‘zlari ham bu hisobni ishonchli deb hisoblamagan. 1978-yilda esa Gakusyuin universiteti tadqiqotchilari Jun’iti Vakabayasi va Sindzi Kavadzi MOS-tranzistorlarning inversiya qatlamida o‘tkazilgan tajribalarda bu effektni kuzatdilar.
1980-yilda Klaus fon KlitsingGrenobldagi kuchli magnit maydonlar laboratoriyasida Maykl Pepper va Gerhard Dorda ishlab chiqqan kremniyasosidagi MOS-tranzistor namunalarini o‘rganib, kutilmagan kashfiyot qildi: u Hall qarshiligi juda aniq kvantlanishini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, mazkur platolarda bo‘ylama qarshilik nolga teng bo‘lib, namuna chetlarida dissipatsiyasiz tok mavjudligini bildirardi. Ushbu kashfiyoti uchun fon Klitsing fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga 1985-yilda sazovor bo‘ldi. Aniq kvantlanish va kalibrlash invariantligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni keyinchalik Robert Laflintaklif qildi. U kvantlangan o‘tkazuvchanlikni Laflinning zaryad nasosi. 1982-yilda D. Tauless va uning hamkasblari kvant Hall effektini elektron tuzilmasi zonalarining topologik invariantlari bilan bog‘lashni taklif qildilar. Ularning ishida butun sonli topologik indeks — — Chern sonijoriy etildi. U Berri egriligini to‘lgan Brillyuen zonasibo‘ylab integrallash natijasida olinib, Hall platolarida kuzatiladigan butun ν soniga mos kelardi. Shunday qilib, kvantlangan o‘tkazuvchanlik tizimning tartibsizliklarga chidamli, topologik himoyalangan xususiyati sifatida talqin qilindi. Shu bilan bir vaqtda B. Galperin namuna chegaralarida albatta bir yo‘nalishda tarqaluvchi, dissipatsiyasiz chekka holatlar mavjudligini ko‘rsatdi. Ular sharoitida tok tashiydi va butun sonli kvantlanishni bo‘ylama qarshilikning bir vaqtning o‘zida nolga tushishi bilan bog‘laydi. Laflin va Taulessning dalillarida, jumladan, natijalarning ayrim chegara shartlariga bog‘liqligi tufayli kamchiliklar mavjud edi. Shu sababli ular kvant Hall effektining to‘liq izohi deb qabul qilinmadi va keyinchalik bir necha bor aniqlashtirildi. Kvant Hall effektining matematik jihatdan qat’iy tavsifi 2015-yilda paydo bo‘ldi. 2016-yilda D. Tauless moddaning topologik faza o‘tishlari va topologik fazalariga oid nazariy kashfiyotlari uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofotini oldi.
1982-yilda Daniel Tsuy va Horst Shtyormer ilk bor kuzatgan hodisa — kasrli kvant Hall effekti. Ular yuqori harakatchanlikka ega GaAs/AlGaAs geteroo‘tishida pastki Landau sathining uchdan bir qismi to‘lganda Hall qarshiligi ham aniq kvantlanishini kuzatdilar, biroq bu holatda ν butun son emas, balki ratsional kasr bo‘lib chiqdi. Bu hodisa elektron tizimining yangi barqaror holati mavjudligini ko‘rsatuvchi bo‘ylama qarshilik minimumi bilan birga kuzatildi. 1983-yilda Robert Laflin kasrli kvant Hall effektini (KKHE) kuchli magnit maydondagi elektronlar tufayli yuzaga keladigan kvant suyuqligining yangi kvant holati sifatida nazariy izohladi. Laflin to‘lish koeffitsiyenti ν=1/3bo‘lganda asosiy holatning variatsion to‘lqin funksiyasini tuzdi. Bu funksiya 2D elektron gazining siqilmaydigan kvant suyuqligiga kondensatsiyalanishini tavsiflaydi. Undagi kollektiv qo‘zg‘alishlar kasrli elektr zaryadi e/3 va fermion hamda bozonlarnikidan farq qiluvchi statistikaga ega. Bundan tashqari, D. Xoldeyn va B. Galperin KKHEning iyerarxik modelini ishlab chiqdilar. U boshqa kasrli platolar (masalan, ν=2/5,3/7 va boshqalar) paydo bo‘lishini Laflin qo‘zg‘alishlarining yangi kasrli holatlarga ketma-ket kondensatsiyalanishi bilan tushuntiradi. 1980-yillarning oxiriga kelib tajribalar turli ratsional to‘lish qiymatlariga mos keladigan butun bir kasrli Hall platolari oilasini tasdiqladi: ν=p/q bu yerda qtoq son bo‘ladi. Bu nazariy bashoratlarga mos keldi.
2D topologik izolyatorlar mavjudligini Charlz Keyn va Yujin Mele 2005-yilda grafen uchun bashorat qildilar, ammo grafenda spin-orbital o‘zaro ta’sirzaif. Ular ilgari Dankan Xoldeyntashqi magnit maydonsiz butun sonli kvant Hall effekti modelini yaratgan edi. 2006-yilda Andrey Bernevig va Shoucheng Chjan yangi turdagi material — kvant spin Hall izolyatorini taklif qildilar. Keyinchalik Bernevig, Teylor L. Hyuz va Shoucheng Chjan bir o‘lchamli spiral chekka holatlarga ega 2D topologik izolyator simob telluridikvant quduqlarida, ya’ni kadmiy telluridiqatlamlari orasida joylashgan tuzilmada hosil bo‘lishini nazariy bashorat qildilar. 2007-yilda bir o‘lchamli spiral chekka holatlar bilan bog‘liq zaryad tashilishi Molenkamp guruhi tomonidan Vyursburg universitetida.
Hozirgi kunda butun sonli kvant Hall effektiga oid tajribalarning aksariyati geterotuzilmalarda, xususan, galliy arsenidiasosida olib boriladi, ammo boshqa ko‘plab yarimo‘tkazgichlardan ham foydalanish mumkin. 2007-yilda butun sonli kvant Hall effekti grafenda xona haroratiga yaqin haroratlarda, shuningdek, oksidlarida magniy va rux .
| Effekt turi | Kashf etilgan yil | Tashqi magnit maydon | Materiallar | Kvazizarralar | Statistika | Vaqtni teskari aylantirish simmetriyasi buzilgan |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Butun sonli KHE | 1980 | Ha | Si, GaAs/AlGaAs | Elektronlar | Fermi | Ha |
| Kasrli KHE (ν=1/3) | 1982 | Ha | GaAs/AlGaAs | Laflin anyonlari, kompozit fermionlar | Anyonlar | Ha |
| Kasrli KHE (ν=5/2) | 1987 | Ha | GaAs/AlGaAs | Noabel anyonlar | Noabel anyonlar | Ha |
| Relyativistik KHE | 2005 | Ha | Grafen | Dirak fermionlari | Fermi | Ha |
| Kvant spin Hall effekti | 2007 | Yo‘q | HgTe/CdTe | Elektronlar / spiral chekka modalar | Fermi | Yo‘q |
| Kvant anomal Hall effekti | 2013 | Yo‘q | (Bi,Sb)2Te3 Cr bilan legirlangan | Elektronlar / xiral chekka modalar | Fermi | Ha |
| Kasrli kvant anomal Hall effekti | 2023 | Yo‘q | Ikki qatlamli MoTe2 | Ha |
Tavsif
Hall effekti

1879-yilda Hall kashf etgan hodisa shundan iboratki, o‘tkazgich orqali tok o‘tayotgan va unga tok yo‘nalishiga perpendikulyar magnit maydon ta’sir qilayotgan bo‘lsa, tok hamda magnit maydon yo‘nalishlariga perpendikulyar yo‘nalishda elektr maydon hosil bo‘ladi. Lorens kuchi elektronlarni ularning tezligi yo‘nalishiga perpendikulyar tomonga og‘diradi . Natijada o‘tkazgich chetlarida qarama-qarshi ishorali zaryadlar to‘planadi va namunaning yon tomonlari orasida potensiallar farqi paydo bo‘ladi , uning ichida esa EHelektr maydon vujudga keladi. Bu maydon Hall maydoni deb ataladi va Lorens kuchini muvozanatlaydi.
Namuna orqali o‘tuvchi tok quyidagiga teng: bu yerda — elektronlar konsentratsiyasi, — o‘tkazgichning ko‘ndalang kesim yuzasi: bu yerda — uning eni, — qalinligi. Lorens kuchi bilan Hall maydoni yuzaga keltirgan kuchning tenglik sharti quyidagicha: . Bundan kelib chiqadi, bu yerda Hall qarshiligi deb ataladi. Ikki o‘lchamli tizimlarda , bu yerda — sirt konsentratsiyasi elektronlarga tegishli.
— hosil bo‘luvchi ko‘ndalang potensiallar farqining bo‘ylama tokka nisbati, . Ayni paytda bo‘ylama qarshilik magnit maydon induksiyasiga kuchsiz bog‘liq bo‘lib, kattaligi jihatidan maydon bo‘lmagandagi qiymatiga yaqin qoladi, ya’ni .
O‘tkazuvchanlik qiymatiga yaqin qoladi. ikki o‘lchamli elektron gazi ga perpendikulyar magnit maydon ta’sir qilganda klassik Drude — Lorens formulalari:
- ,
bilan tavsiflanadi, bu yerda — siklotron chastotasi,, — elektron zaryadi, — elektronning effektiv massasi, — sochilish vaqti, — elektronlar konsentratsiyasi. Bu formulalar kuchsiz magnit maydon () shartida qo‘llanadi, bunda energiyaga bog‘liq bo‘lmaydi, energiya spektri esa izotrop bo‘ladi.
Ikki o‘lchamli elektron gazi
Klassik zaryadlangan zarralar magnit maydondaharakatlanganda ularga Lorens kuchita’sir qiladi. Bu kuch zarrani aylana bo‘ylab burchak tezligi bilan harakatlantiradi. Bu kattalik siklotron chastotasi deb ataladi ( SGS birliklar tizimi). Kvant nazariyasiga ko‘ra, davriy harakat qiluvchi zarralarning energiyasi faqat diskret qiymatlar oladi. Shuning uchun magnit maydondagi zaryadlangan zarralarda Landau sathlarideb ataladigan energiya sathlari paydo bo‘ladi. Agar impulsning tarkibiy qismi va zarraning spini hisobga olinmasa, k-sath energiyasi quyidagicha aniqlanadi:
- .
Eni va uzunligi bo‘lgan ikki o‘lchamli elektron gazi magnit maydonida, o‘qi bo‘ylab hamda bo‘ylab yo‘nalgan elektr maydonda chegaralar o‘rtasida kuchlanishni sezadi. Bu hatto to‘qnashuvsiz chegara holatida ham Hall o‘tkazuvchanligiga ta’sir qiladi: . Elektronning gamiltoniani:
- ,
bu yerda — impuls operatori, — Landau kalibrlanishidagi vektor potensial. Agar bo‘lsa, ossillyatorning to‘lqin funksiyalari:
- ,
bu yerda , — magnit uzunlik, — siklotron chastotasi, — Ermit polinomi. Energiya spektri:
- .
Chekli en bo‘lganda, chegaralar sharoitida potensial devorlar sifatida modellashtiriladi. Bu energiya spektrini o‘zgartirib, quyidagi to‘lqin funksiyalariga ega chekka holatlarni yuzaga keltiradi:
- ,
ularning energiyasi:
- .
Agar bo‘lsa, qiymatlari markazda deyarli butun sonlarga teng, chetlarda esa o‘zgaradi. Bu yerda chegaralar bo‘ylab tokni tashuvchi chekka holatlar hosil bo‘ladi.
Hall o‘tkazuvchanligi barcha band holatlar uchun tok zichligini bo‘yicha integrallash orqali hisoblanadi:
- ,
bu yerda Fermi funksiyasi to‘lgan holatlarni tanlaydi.
Ikki o‘lchamli elektron gazining energiya spektri diskret bo‘lib, har bir energiya sathi quyidagi karralikka ega (ya’ni Landau sathiga tegishli bo‘lishi mumkin bo‘lgan orbitalar soni):
- ,
bu yerda — magnit oqimi kvanti. Bu ikki o‘lchamli qatlamda siklotron orbitalarining zich joylashishiga o‘xshaydi. Xuddi shu kattalikni ikki o‘lchamli elektron gazining energiya oralig‘ida joylashgan barcha zarralaridan (ya’ni ikki o‘lchamli holatlar zichligi ning energiyaga ko‘paytmasidan) alohida Landau sathi hosil bo‘ladi, deb tasavvur qilish orqali olish mumkin. Magnit maydondagi ikki o‘lchamli elektron gazining elektronlar konsentratsiyasi quyidagi formula bilan aniqlanadi: agar Fermi sathi Landau sathlari orasidagi taqiqlangan oraliqqa to‘g‘ri kelsa. Umuman, Landau sathlaridan birining qisman to‘lishi to‘lish koeffitsiyenti deb ataladigan kattalik bilan ifodalanadi. U ikki o‘lchamli elektron gazi konsentratsiyasining Landau sathlari karraligiga nisbatidir va butun hamda kasr qiymatlarni olishi mumkin.
Chekli en uchun Landau sathidagi holatlar soni ga teng, Hall o‘tkazuvchanligi esa:
- ,
bu yerda — to‘lgan Landau sathlari sonini ifodalovchi to‘lish koeffitsiyenti.
Robert Laflin kvantlangan o‘tkazuvchanlikni kalibrlash invariantligibilan bog‘laydi. Kalibrlash almashtirishi vaqtida , bu yerda — magnit oqimi, to‘lqin vektori ga siljiydi: . Agar bo‘lsa, energiya spektri o‘zgarmaydi, biroq holatlar ga siljiydi. Natijada umumiy tok:
- ,
bu yerda yig‘indi Fermi sathini kesib o‘tadigan Landau sathlari bilan cheklangan. Chegaraviy holatda , bo‘lib, bu Hall o‘tkazuvchanligi formulasiga olib keladi. Ushbu natija Hall o‘tkazuvchanligining kvantlanishi kalibrlash invariantligi bilan bog‘liqligini, chekka holatlar esa magnit oqimi o‘zgarganda ham kvantlanishni saqlashini ko‘rsatadi.
Butun sonli kvant Hall effekti

Shuningdek, Hall qarshiligi quyidagicha ifodalanadi:
- ,
bu yerda — to‘lish koeffitsiyenti, — magnit uzunlik. Ushbu formula kuchli magnit maydonlarda ham () va tizimdagi tartibsizliklarga bog‘liq emas. Nol haroratda to‘lish koeffitsiyenti pog‘onasimon funksiyaga aylanadi:
- ,
bu yerda — kimyoviy potensial, — Xevisayd funksiyasi. Bunday pog‘onasimon xatti-harakat Hall qarshiligi grafiklarida kvantlangan platolar paydo bo‘lishiga olib keladi; bunda ga proporsional diskret qiymatlarni qabul qiladi, bu esa butun sonli kvant Hall effektini tavsiflaydi.
Butun sonli kvant Hall effekti birinchi marta tajribada Klaus fon Klitsingtomonidan namoyish etilgan. Uning tajribasida kremniy asosidagi maydonli MOS-tranzistorda hosil qilingan ikki o‘lchamli elektron gazidan foydalanilgan. O‘lchovlar 1,5 K haroratda va 18 T magnit maydonda o‘tkazilib, elektronlar konsentratsiyasi zatvordagikuchlanish bilan o‘zgartirilgan. Hall qarshiligi butun sonli qiymatlarga mos kvantlangan platolarni ko‘rsatdi, ya’ni:
- ,
shu bilan birga bo‘ylama qarshilik bu platolarda nolga tushdi. Bu dissipativ zaryad tashilishi yo‘qligini ko‘rsatardi.
Kvant Hall effekti bo‘yicha ilk ishning o‘zi — «Hall qarshiligining kvantlanishi orqali nozik tuzilma doimiysini yuqori aniqlikda aniqlashning yangi usuli» — hodisadan etalon qarshiliksifatida foydalanish mumkinligini ko‘rsatdi. Keyinchalik Tsuy va Gossard 4,2 K haroratda hamda 10 T gacha bo‘lgan magnit maydonlarda GaAs/AlGaAs geterotuzilmalarida o‘tkazgan tajribalari bu natijalarni tasdiqladi. Qarshilik kvantlanishining aniqligi taxminan darajasiga, keyinchalik esa — darajasiga yetdi. Kvant Hall effekti grafenda xona haroratida ham kuzatilgan. Bunga Landau sathlari orasidagi taxminan K ga teng katta energiya oralig‘i sabab bo‘ladi. Hozir ma’lumki, kvantlangan Hall qarshiligi namunaning sifati va materialiga bog‘liq emas. Shu sababli 1990-yildanboshlab qarshilikni kalibrlash KHEga va quyidagi belgilangan qiymatga asoslangan: RK-90 = 25 812,807 Ω. Ammo qayta ta’riflash 2019-yilda asosiy fizik doimiylarga tatbiq qilingach, elektr qarshilik kvanti ning qiymati quyidagiga teng: RK = h/e2 = 25 812,80745 Ω.
Ikki o‘lchamli elektron gazi turli tuzilmalarda shakllanishi mumkin. Kremniy MOS-tranzistorlarida zatvordagi musbat kuchlanish elektronlarni kremniy va kremniy dioksidichegarasiga tortib, ikki o‘lchamli elektron gazini (2DEG) hosil qiladi. Elektronlar faqat o‘tkazuvchanlik zonasiningquyi ostki zonasini egallaydi. Bu kvant Hall effektini kuzatish uchun zarur bo‘lgan ikki o‘lchamli o‘tkazuvchanlikni ta’minlaydi. GaAs/AlGaAs geterotuzilmalarida taqiqlangan zona kengligining farqi elektronlarning chegara sirtida to‘planishiga sabab bo‘ladi; bu yerda elektronlar potensial quduq bilan cheklanadi va faqat quyi ostki zonani egallaydi.

Butun sonli kvant Hall effektining sifat jihatdan talqini

Butun sonli kvant Hall effektini chekka holatlar modeli yordamida sodda tushuntirish mumkin. Odatda, ikki o‘lchamli elektron gaziga ega tajriba namunasi litografik chegara yoki zatvor ostidagi soha chegarasi bilan belgilanadi. Chegara yaqinida shu tomonga yo‘nalgan kamayish (depletion) elektr maydoni hosil bo‘ladi (gap manfiy zaryadli elektronlar haqida ketmoqda). Bu maydon Landau sathlarining boshlang‘ich energiyasi koordinataga bog‘liq bo‘lishiga olib keladi. Shu bois Landau sathlari chekkaga yaqinlashganda yuqoriga «egiladi». Ma’lumki, o‘zaro perpendikulyar magnit va elektr maydonlarda zaryadlangan zarra doimiy energiya chizig‘i — ekvipotensial bo‘ylab dreyflanadi. Elektronlar Fermi — Dirak statistikasi bo‘yicha ma’lum bir Fermi sathigachaholatlarni to‘ldiradi. To‘lish koeffitsiyenti butun songa yaqin bo‘lganda, namuna chetlaridan uzoqda o‘tkazuvchanlikda qatnashmaydigan lokalizatsiyalangan holatlar, chetlarga yaqin esa tok tashuvchi chekka holatlar hosil bo‘ladi. Ikki o‘lchamli elektron gazining qarama-qarshi tomonlarida tok yo‘nalishlari qarama-qarshi bo‘lib, aylanish yo‘nalishi kvantlovchi magnit maydon ishorasi bilan aniq belgilanadi. Har bir chekka holat tashiydigan tok kvantlangan va ga teng, bu yerda — elektrokimyoviy potensial qiymati. Chekka kanallar soni butun son bo‘lib, u to‘lish koeffitsiyenti bilan belgilanadi. Bunda Fermi sathidagi lokalizatsiyalangan va harakatchan holatlar fazoda ajralgan, teskari sochilish esa bostirilgan bo‘lsa, kvant Hall effekti rejimi yuzaga keladi.
Bir jinsli bo‘lmagan sohalarning ta’siri
Kristalldagi nuqsonlar, aralashmalar va boshqa bir jinsli bo‘lmagan sohalar ayrim elektronlarni «tuzoqlarda» tutib, lokalizatsiyalaydi. Aynan shular Hall qarshiligi grafiklarida keng platolar, omik qarshilik grafiklarida esa keng minimumlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Kristall sirtidagi nuqson va aralashmalar energiyaning «vodiylari» va «tepaliklari»ni hosil qiladi. Landau sathi to‘lganda ayrim elektronlar shu tuzoqlarga tushib, ajralib qoladi va kristall orqali elektr o‘tkazishda boshqa qatnashmaydi. Magnit maydon o‘zgarganda lokalizatsiyalangan elektronlar Landau sathlarini birinchi bo‘lib to‘ldiradi va ulardan birinchi bo‘lib chiqadi; shu tariqa ular kristallning energiya jihatidan silliq sohasida Landau sathlarining magnit maydon qiymatlarining keng oralig‘ida aniq to‘lib turishini ta’minlaydi. Bu jarayonda namunaning Hall qarshiligi va magnit qarshiligi o‘zgarmaydi. Kristall nuqsonlari tufayli lokalizatsiyalangan elektronlar kristallning energiya jihatidan silliq qismidagi Landau sathlarini magnit maydon kuchlanganligining ma’lum oralig‘ida aniq to‘ldirish uchun kerak bo‘ladigan zaryad tashuvchilar zaxirasini tashkil etadi. Butun sonli kvant Hall effektining mavjudligi kristalldagi nuqsonlarga bog‘liq. Kristall butunlay bir jinsli, «mutlaqo toza» bo‘lsa, tizimda kvantlanishsiz chiziqli Hall effekti kuzatilgan bo‘lardi.
Dielektrik qatlamlar bilan o‘ralgan va aralashma atomlariga ega ikki o‘lchamli elektron gazi magnit maydonda ushbu atomlar hosil qiladigan tasodifiy ikki o‘lchamli potensialda sochiladi. Natijada qarshilikning chekli qiymati yuzaga keladi. Aralashmalar elektronlarning Landau sathlarini o‘zgartirish orqali energiya spektrini buzadigan, belgilangan nuqtalarda joylashgan bir xil δ-markazlar sifatida modellashtiriladi. Aralashmalar siyrak bo‘lsa, ularning soni Landau sathidagi mavjud holatlar sonidan kam bo‘ladi; shu bois ayrim holatlar sathda qoladi, boshqalari esa undan ajralib, aralashmalarga bog‘langan diskret holatlarni hosil qiladi. Ajralgan holatlarning energiyasi aralashma ta’siri kuchiga va 2DEG qatlamigacha bo‘lgan masofaga bog‘liq; uni Grin funksiyalari yordamida taxminiy hisoblash mumkin. Kuchsiz aralashmalarda ajralgan holatlar Landau sathlariga yaqin, dastlabki qiymatlardan biroz yuqorida joylashadi va aralashma potensiali parametrlariga hamda magnit uzunlikka bog‘liq bo‘ladi. Aralashma o‘zaro ta’sirining radiusi chekli bo‘lsa, qo‘shimcha ajralgan holatlar paydo bo‘ladi. Ularning zichligini magnit uzunlik va aralashmalar konsentratsiyasiga bog‘liqlikdan kelib chiqib baholash mumkin. Aralashmalar tufayli tok tashuvchi holatlar soni kamayishiga qaramay, qolgan holatlarning hissasi ortib, kamayishni qoplagani uchun Hall o‘tkazuvchanligi o‘zgarmaydi. Aralashmalarda sochilish vaqtida Hall o‘tkazuvchanligining saqlanishi, holatlar zichligi aralashmalar ta’sirida o‘zgarsa ham, tizimning transport xususiyatlarida muvozanat saqlanishini ko‘rsatadi.
Magnit maydon ta’siridagi ikki o‘lchamli tizimning tasodifiy potensialini uch tarkibiy qismga ajratish mumkin: korrelyatsiya radiusi katta bo‘lgan potensial , kichik ta’sir radiusiga ega tarqoq potensial va sekin o‘zgaruvchi silliq potensial . Silliq potensial elektron orbitasi markazining ekvipotensial chiziqlar bo‘ylab klassik tezlik bilan dreyflanishiga sabab bo‘ladi; magnit maydon tufayli bu dreyf qat’iy bir yo‘nalishda sodir bo‘ladi. Taxminan har bir Landau sathi holati yuzani egallaydi; holatlar zichligi esa potensialning tasodifiy fluktuatsiyalarini hisobga olib aniqlanadi. Tasodifiy silliq potensial kiritilganda turli energiyalarga mos ekvipotensial chiziqlar bilan chegaralangan bo‘yalgan sohalar hosil bo‘ladi. Chiziqlar yopiq yoki ochiq ekaniga qarab, holatlar lokalizatsiyalangan yoxud delokalizatsiyalangan bo‘lishi mumkin. Delokalizatsiyalangan holatlar faqat muayyan energiyada mavjud bo‘ladi; bu perkolyatsiya modeli bilan tavsiflanadi. Energiya bo‘lganda korrelyatsiya uzunligi , bu yerda indeks bog‘langan sohalarning o‘lchamini ifodalaydi. Ekvipotensial chiziqlar bir-biriga taxminan masofagacha yaqinlashganda ular orasidagi tunnellanish sezilarli bo‘ladi. Bunday holatlarda o‘tish va qaytish ehtimollarini tavsiflovchi transfer-matritsadan foydalaniladi. Kvant tunnellanishini hisobga olish korrelyatsiya uzunligini gacha oshiradi, kritik ko‘rsatkich esa .
Kasrli kvant Hall effekti
1982-yilda Daniel Tsuy va Horst Shtyormer Hall qarshiligidagi «plato»lar nafaqat ning butun qiymatlarida, balki yanada kuchli magnit maydonlarda bo‘lganda ham kuzatilishini payqadilar. Keyinchalik elektr qarshiligi platolari ning boshqa kasr qiymatlarida, masalan, .
Bu hodisaning, ya’ni kasrli kvant Hall effektining tabiatini Robert Laflin ilk bor 1983-yildatushuntirdi. 1998-yilda Tsuy, Shtyormer va Laflin ushbu hodisani kashf etish va tushuntirish uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofotini oldilar.
Kasrli kvant Hall effektining sifat jihatdan izohi
Hodisaning mohiyati shundan iboratki, elektronlar guruhi «birlashib», zaryadi elektron zaryadidan kichik bo‘lgan yangi «zarra»ni hosil qiladi. Kasrli kvant Hall effektini magnit maydonda alohida elektronlarning harakati asosida tushuntirib bo‘lmaydi. Buning sababi elektronlarning o‘zaro ta’siridir. Magnit maydon har bir magnit oqimi kvantiga bittadan «uyurma» hosil qiladi. Pauli prinsipi har bir elektron bitta «uyurma» bilan o‘ralgan bo‘lishini talab qiladi. Magnit maydon i=1 bo‘lgan butun sonli kvant Hall effektiga mos qiymatdan oshsa, uyurmalar soni elektronlar sonidan ko‘payadi. Pauli prinsipi elektron atrofida bir nechta uyurma joylashganda ham bajariladi. Bunday joylashuv elektronlar orasidagi Kulon itarishini kamaytiradi. Elektron magnit oqimi kvantini «tutib oladi» va «kompozit zarra»ga aylanadi. Nazariy jihatdan bunday «kompozit zarralar»ni tasvirlash «erkin» elektronlarga qaraganda ancha oson. Tutib olingan oqim kvanti zarraning tabiatini o‘zgartirib, uni fermionlarni esa bozonlargaaylantiradi. Elektron juft sondagi magnit oqimi kvantini tutib olsa, fermionga, toq sondagisini tutib olsa, bozonga aylanadi. 1/3 qismga to‘lgan quyi Landau sathida har bir elektron uchta magnit oqimi kvantini qabul qiladi. Natijada kompozit bozonhosil bo‘ladi. U magnit maydon nolga teng bo‘lgan sharoitda (maydon allaqachon yangi zarra tarkibiga kiritilgan) va yangi energetik holatdagi Boze kondensatsiyasi holatida bo‘ladi. Hall qarshiligining kvantlanishi va odatdagi qarshilikning nolga tushishi uchun zarur energiya tirqishini tajribalar yordamida aniqlash mumkin. Magnit maydon uyurmalarining bir qismi tutib olinmasa, har bir shunday uyurmada kasrli zaryad yetishmovchiligi paydo bo‘ladi. Elektron bilan solishtirilganda bu musbat kasrli zaryad hisoblanadi. Kvazizarralar erkin harakatlanib, elektr tokini o‘tkazishi mumkin. Grafiklarda platolar butun sonli kvant Hall effektidagi kabi kristall nuqsonlari sabab yuzaga keladigan potensial fluktuatsiyalari natijasida hosil bo‘ladi. Farqi shundaki, elektr toki tashuvchilari elektronlar emas, balki kasrli zaryadga ega zarralardir. Kasrli kvant Hall effekti har bir elektron magnit oqimining toq sondagi uyurmalarini tutib olishi bilan izohlanadi.
Tadqiqotlarning hozirgi holati
Kasrli kvant Hall effekti aniq kvantlanishningbir qismi hisoblanadi. Aniq kvantlanish hodisasi eng umumiy ko‘rinishda hali to‘liq o‘rganilmagan. Uni kalibrlash invariantligi prinsipi bilan boshqa bir simmetriyaning birgalikdagi ta’sirining nihoyatda nozik namoyoni sifatida tushuntirish mumkin (qarang: Anomaliyalar). Bundan farqli ravishda, butun sonli kvant Hall effekti ilmiy jihatdan hal etilgan muammo hisoblanadi va TKNN formulasi bilan Chern — Saymons lagranjianlari.
Kasrli kvant Hall effekti hanuz ochiq ilmiy muammo hisoblanadi. Uni elektronlarning emas, balki kompozit fermionlardeb ataluvchi zaryad-oqim komplekslarining butun sonli kvant Hall effekti sifatida ham tushunish mumkin. Kasrli kvant Hall effektini izohlovchi boshqa modellar ham mavjud. Hozir bu masala ochiq ilmiy muammo sanaladi, chunki kasrli kvant sonlarining yagona tasdiqlangan va o‘zaro mos ro‘yxati hamda ularning barchasini tushuntiruvchi yagona umumiy model mavjud emas. Garchi kompozit fermionlar va noabel Chern — Saymons lagranjianlari.
Topologik tasnif

Hall effektida uchraydigan butun sonlar topologik kvant sonlariga misol bo‘ladi. Matematikada ular birinchi Chern sonlari deb ataladi va Berri fazasibilan chambarchas bog‘liq. Shu nuqtayi nazardan katta qiziqish uyg‘otadigan model — Azbel — Xarper — Xofshtadter modelidir. Uning kvant faza diagrammasi Xofshtadter kapalagi ko‘rinishida bo‘lib, rasmda tasvirlangan. Vertikal o‘qda magnit maydonkuchlanganligi, gorizontal o‘qda esa elektronlar zichligini belgilovchi kimyoviy potensialko‘rsatilgan. Ranglar butun sonli Hall o‘tkazuvchanligini bildiradi: iliq ranglar musbat, sovuq ranglar esa manfiy butun sonlarga mos keladi. Biroq kvantlangan Hall o‘tkazuvchanligining ushbu sohalarida holatlar zichligi nolga teng; shuning uchun ular tajribada kuzatiladigan platolarni hosil qila olmaydi. Faza diagrammasi fraktal bo‘lib, barcha masshtablarda tuzilishga ega. Rasmda aniq o‘ziga o‘xshashlikko‘rinadi. Tajribalardagi platolar manbai bo‘lgan tartibsizlik mavjud bo‘lsa, bu diagramma sezilarli darajada o‘zgaradi va fraktal tuzilma asosan xiralashadi. Bundan tashqari, tajribalarda Fermi energiyasi emas, to‘lish koeffitsiyenti boshqariladi. Diagramma to‘lish koeffitsiyentiga bog‘liq holda chizilsa, barcha xususiyatlar butunlay xiralashib, haqiqiy Hall fizikasiga juda kam o‘xshaydi.
Fizik mexanizmlar nuqtayi nazaridan aralashmalar va/yoki maxsus holatlar (masalan, chekka toklar) «butun sonli» hamda «kasrli» effektlarda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, kasrli kvant Hall effektida Kulon o‘zaro ta’siri ham juda muhim. Butun sonli va kasrli kvant Hall effektlari orasidagi kuchli o‘xshashlik elektronlarning juft sondagi magnit oqimi kvantlari bilan bog‘langan holatlar hosil qilishga moyilligi bilan izohlanadi. Ular kompozit fermionlar deb ataladi..
Qo‘llanilishi
Hall o‘tkazuvchanligining kvantlanishi () juda yuqori aniqlikka ega. Hall o‘tkazuvchanligining amaliy o‘lchovlari ning butun yoki kasr karralari bo‘lib, aniqlik milliarddan bir ulushdan ham yuqori ekani aniqlangan. Bu qarshilik kvanti asosida yangi amaliy standart birlikni belgilashga imkon berdi. U elektr qarshilikuchun qo‘llanadi va fon Klitsing doimiysi bilan ifodalanadi. Kvant Hall effekti, shuningdek, nozik tuzilma doimiysinijuda aniq va mustaqil aniqlash imkonini beradi. Bu kattalik kvant elektrodinamikasida.
fundamental ahamiyatga ega. 1990-yilda belgilangan shartli qiymat 25 812,807 Ωga teng deb qabul qilindi va butun dunyoda qarshilikni kalibrlash uchun qo‘llanila boshlandi. 16-noyabr 2018-yilda O‘lchovlar va tarozilar bo‘yicha bosh konferensiyaning 26-yig‘ilishi (Plank doimiysi) va (elementar zaryad) ning aniq qiymatlarini belgilashga qaror qildi. Shunga mos ravishda, quyidagi qiymat hosil bo‘ladi: RK = h/e2 = 25 812,80745 Ω.
Foton kvant Hall effekti
Kvant Hall effekti faqat ikki o‘lchamli elektron tizimlaridaemas, fotonlarda ham kuzatilishi mumkin. Fotonlar xususiy elektr zaryadigaega emas, biroq diskret optik rezonatorlar va bog‘lanish fazalari yoki joydagi fazalarni boshqarish orqali sun’iy magnit maydon hosil qilish mumkin. Bu jarayonni bir nechta ko‘zgu orasida qayta-qayta aks etuvchi fotonlar bilan qiyoslash mumkin. Yorug‘lik bir necha ko‘zgudan o‘tganda fotonlar muayyan yo‘nalish bo‘ylab harakatlanadi va o‘zlarining burchak momentigaproporsional qo‘shimcha faza oladi. Natijada ular go‘yoki magnit maydonda.
Adabiyotlar
- Burmistrov I. S. Butun sonli kvant Hall effekti nazariyasiga kirish. — Chernogolovka: Rossiya Fanlar akademiyasi Kimyoviy fizika muammolari instituti tahririyat-nashriyot bo‘limi, 2015. — 96 bet. — ISBN 978-5-9906159-1-5.
- Kibis O. V. Kvant Hall effekti // SOJ. — 1999. — 9-jild. — 89—93-betlar.
- Laflin, R. B. (1981). Ikki o‘lchamli tizimda kvantlangan Hall o‘tkazuvchanligi. Physical Review B. 23: 5632—5633. doi:10.1103/PhysRevB.23.5632.
{{cite journal}}: Vikipediya: CS1 xizmat ko‘rsatish (mualliflar ro‘yxatida bir nechta ism) (havola) - Galperin, B. I. (1982). Kvantlangan Hall o‘tkazuvchanligi, tok tashuvchi chekka holatlar va tartibsiz ikki o‘lchamli potensialda kengaygan holatlarning mavjudligi. Physical Review B. 25: 2185—2190. doi:10.1103/PhysRevB.25.2185.
{{cite journal}}: Vikipediya: CS1 xizmat ko‘rsatish (mualliflar ro‘yxatida bir nechta ism) (havola) - Kvant Hall effekti xona haroratida kuzatildi, Magnet Lab matbuot xabari (ingl.)
Havolalar
- Ikki o‘lchamli tizimlarda kvant Hall effekti Arxiv nusxasi 31-avgust 2004-yildagi nusxasi: Wayback Machine — MIF elektron jurnalidagi ilmiy-ommabop maqola, № 2 (1998—1999).
- Qattiq jismlardagi g‘aroyib xususiyatli kvazizarralar Arxiv nusxasi 7-may 2013-yildagi nusxasi: Wayback Machine — ilmiy-ommabop ma’ruza, manba: Elementy.ru
- Tong, D. (2016), Kvant Hall effekti bo‘yicha ma’ruzalar, arXiv, murojaat sanasi: 3-may 2025-yil
- Gyorbig, M. O. (2009), Kvant Hall effektlari, arXiv, murojaat sanasi: 3-may 2025-yil