Kvant Xoll effekti nima

1-rasm. Zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi o‘zgarmas bo‘lganda Hall qarshiligi va solishtirma qarshilikning magnit maydonga bog‘liqligi. Hall qarshiligi grafigida «plato»lar kuzatiladi.

Kvant Hall effekti (KHE) — kvantlanish hodisasi bo‘lib, Hall qarshiligi yoki o‘tkazuvchanlik ikki o‘lchamli elektron gazida kuchli magnit maydon va past haroratda diskret qiymatlar olganda yuz beradi. Butun sonli kvant Hall effektini ilk bor Klaus fon Klitsing (hamkasblari Gerhard Dorda va Maykl Pepperbilan birgalikda) 1980-yilda kashf etgan va shu kashfiyoti uchun 1985-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.

U kvant-mexanik jihatdan klassik Hall effektiningbir ko‘rinishi bo‘lib, ikki o‘lchamli elektron tizimlaridayetarlicha past haroratlar va kuchli magnit maydonlarsharoitida kuzatiladi. Bunda Hall qarshiligining qiymati Rxy pog‘onasimon bog‘liqlikni namoyon qiladi va platolarda quyidagi aniq kvantlangan qiymatlarni oladi:

Rxy=VХоллIк=he2ν,

bu yerda VХолл — Hall kuchlanishi,, Iк — tok — kanaldagi tok, e — elementar zaryad,va h — Plank doimiysi. Umumiy holda ν ko‘paytuvchi butun sonlarni (ν=1,2,3,…) ham, kasr qiymatlarni (ν=13,25,37,23,35,15,29,313,52,125,…) ham qabul qilishi mumkin. Butun sonli kvant Hall effektining muhim xususiyati — elektronlar zichligi o‘zgarganda ham kvantlanishning (ya’ni Hall platosining) saqlanishidir.

Kasrli kvant Hall effekti ancha murakkab bo‘lib, uni o‘rganish hanuz dolzarb ilmiy muammo hisoblanadi. Uning mavjudligi, asosan, elektronlarning o‘zaro ta’siriga bog‘liq. 1988-yilda Landau sathlarisizham kvant Hall effekti mavjud bo‘lishi mumkinligi taxmin qilingan. Bu hodisa kvant anomal Hall effektideb ataladi. 2000-yillarning o‘rtalarida kvant spin Hall effektitushunchasi paydo bo‘ldi. Bu kvant Hall effektining o‘xshashi bo‘lib, unda zaryad toklari o‘rniga spin toklari oqadi.

Tarixi

Magnit maydon induksiyasi B o‘zgarganda Landau sathlarining to‘lishi va Hall koeffitsiyentining magnit maydonga bog‘liqlik grafigidagi tegishli holatni ko‘rsatuvchi animatsion grafik. Magnit maydon kuchayishi bilan sathlar bir-biridan uzoqlashadi. Fermi energiyasi EFsathlar orasida joylashganda kvant Hall effekti kuzatiladi. DOS — holatlar zichligi.

1957-yilda Bell laboratoriyalarida Karl Frosh[ingl.] va Linkoln Derik kremniy dioksidi asosidagi ilk maydonli tranzistorlarni, shuningdek, stok va istok sirt bo‘ylab yonma-yon joylashgan ilk tranzistorlarni yaratdilar. Keyinchalik, 1960-yilda Bell Labs tadqiqotchilari ishlaydigan MOS-tranzistorninamoyish etdilar. Bu fiziklarning deyarli ideal ikki o‘lchamli elektron gazidagielektronlar xatti-harakatini o‘rganishiga imkon berdi. MOS-tranzistorda o‘tkazuvchanlik elektronlari sirtga yaqin yupqa qatlamda harakatlanadi, «zatvor» kuchlanishi esa shu qatlamdagi zaryad tashuvchilar sonini boshqaradi. Natijada tadqiqotchilar yuqori tozalikdagi MOS-tranzistorlarda kvant effektlarini o‘rganishi, xususan, suyuq geliy.

haroratlarida tadqiqotlar o‘tkazishi mumkin bo‘ldi. Butun sonli kvantlanish Hall o‘tkazuvchanligining dastlab Tokio universiteti tadqiqotchilari Tsuneya Ando, Yukio Matsumoto va Yasutada Uemura tomonidan 1975-yilda taxminiy hisob-kitob asosida bashorat qilingan; ular o‘zlari ham bu hisobni ishonchli deb hisoblamagan. 1978-yilda esa Gakusyuin universiteti tadqiqotchilari Jun’iti Vakabayasi va Sindzi Kavadzi MOS-tranzistorlarning inversiya qatlamida o‘tkazilgan tajribalarda bu effektni kuzatdilar.

1980-yilda Klaus fon KlitsingGrenobldagi kuchli magnit maydonlar laboratoriyasida Maykl Pepper va Gerhard Dorda ishlab chiqqan kremniyasosidagi MOS-tranzistor namunalarini o‘rganib, kutilmagan kashfiyot qildi: u Hall qarshiligi juda aniq kvantlanishini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, mazkur platolarda bo‘ylama qarshilik nolga teng bo‘lib, namuna chetlarida dissipatsiyasiz tok mavjudligini bildirardi. Ushbu kashfiyoti uchun fon Klitsing fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga 1985-yilda sazovor bo‘ldi. Aniq kvantlanish va kalibrlash invariantligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni keyinchalik Robert Laflintaklif qildi. U kvantlangan o‘tkazuvchanlikni Laflinning zaryad nasosi. 1982-yilda D. Tauless va uning hamkasblari kvant Hall effektini elektron tuzilmasi zonalarining topologik invariantlari bilan bog‘lashni taklif qildilar. Ularning ishida butun sonli topologik indeks — — Chern sonijoriy etildi. U Berri egriligini to‘lgan Brillyuen zonasibo‘ylab integrallash natijasida olinib, Hall platolarida kuzatiladigan butun ν soniga mos kelardi. Shunday qilib, kvantlangan o‘tkazuvchanlik σxy=νe2/h tizimning tartibsizliklarga chidamli, topologik himoyalangan xususiyati sifatida talqin qilindi. Shu bilan bir vaqtda B. Galperin namuna chegaralarida albatta bir yo‘nalishda tarqaluvchi, dissipatsiyasiz chekka holatlar mavjudligini ko‘rsatdi. Ular σxx=0 sharoitida tok tashiydi va butun sonli kvantlanishni bo‘ylama qarshilikning bir vaqtning o‘zida nolga tushishi bilan bog‘laydi. Laflin va Taulessning dalillarida, jumladan, natijalarning ayrim chegara shartlariga bog‘liqligi tufayli kamchiliklar mavjud edi. Shu sababli ular kvant Hall effektining to‘liq izohi deb qabul qilinmadi va keyinchalik bir necha bor aniqlashtirildi. Kvant Hall effektining matematik jihatdan qat’iy tavsifi 2015-yilda paydo bo‘ldi. 2016-yilda D. Tauless moddaning topologik faza o‘tishlari va topologik fazalariga oid nazariy kashfiyotlari uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofotini oldi.

1982-yilda Daniel Tsuy va Horst Shtyormer ilk bor kuzatgan hodisa — kasrli kvant Hall effekti. Ular yuqori harakatchanlikka ega GaAs/AlGaAs geteroo‘tishida pastki Landau sathining uchdan bir qismi to‘lganda Hall qarshiligi ham aniq kvantlanishini kuzatdilar, Rxy=h/(1/3e2)=3h/e2biroq bu holatda ν butun son emas, balki ratsional kasr bo‘lib chiqdi. Bu hodisa elektron tizimining yangi barqaror holati mavjudligini ko‘rsatuvchi bo‘ylama qarshilik minimumi bilan birga kuzatildi. 1983-yilda Robert Laflin kasrli kvant Hall effektini (KKHE) kuchli magnit maydondagi elektronlar tufayli yuzaga keladigan kvant suyuqligining yangi kvant holati sifatida nazariy izohladi. Laflin to‘lish koeffitsiyenti ν=1/3bo‘lganda asosiy holatning variatsion to‘lqin funksiyasini tuzdi. Bu funksiya 2D elektron gazining siqilmaydigan kvant suyuqligiga kondensatsiyalanishini tavsiflaydi. Undagi kollektiv qo‘zg‘alishlar kasrli elektr zaryadi e/3 va fermion hamda bozonlarnikidan farq qiluvchi statistikaga ega. Bundan tashqari, D. Xoldeyn va B. Galperin KKHEning iyerarxik modelini ishlab chiqdilar. U boshqa kasrli platolar (masalan, ν=2/5,3/7 va boshqalar) paydo bo‘lishini Laflin qo‘zg‘alishlarining yangi kasrli holatlarga ketma-ket kondensatsiyalanishi bilan tushuntiradi. 1980-yillarning oxiriga kelib tajribalar turli ratsional to‘lish qiymatlariga mos keladigan butun bir kasrli Hall platolari oilasini tasdiqladi: ν=p/q bu yerda qtoq son bo‘ladi. Bu nazariy bashoratlarga mos keldi.

2D topologik izolyatorlar mavjudligini Charlz Keyn va Yujin Mele 2005-yilda grafen uchun bashorat qildilar, ammo grafenda spin-orbital o‘zaro ta’sirzaif. Ular ilgari Dankan Xoldeyntashqi magnit maydonsiz butun sonli kvant Hall effekti modelini yaratgan edi. 2006-yilda Andrey Bernevig va Shoucheng Chjan yangi turdagi material — kvant spin Hall izolyatorini taklif qildilar. Keyinchalik Bernevig, Teylor L. Hyuz va Shoucheng Chjan bir o‘lchamli spiral chekka holatlarga ega 2D topologik izolyator simob telluridikvant quduqlarida, ya’ni kadmiy telluridiqatlamlari orasida joylashgan tuzilmada hosil bo‘lishini nazariy bashorat qildilar. 2007-yilda bir o‘lchamli spiral chekka holatlar bilan bog‘liq zaryad tashilishi Molenkamp guruhi tomonidan Vyursburg universitetida.

Hozirgi kunda butun sonli kvant Hall effektiga oid tajribalarning aksariyati geterotuzilmalarda, xususan, galliy arsenidiasosida olib boriladi, ammo boshqa ko‘plab yarimo‘tkazgichlardan ham foydalanish mumkin. 2007-yilda butun sonli kvant Hall effekti grafenda xona haroratiga yaqin haroratlarda, shuningdek, oksidlarida magniy va rux ZnO−MgAxZnA1−xO.

Kvant Hall effektlari
Effekt turi Kashf etilgan yil Tashqi magnit maydon Materiallar Kvazizarralar Statistika Vaqtni teskari aylantirish simmetriyasi buzilgan
Butun sonli KHE 1980 Ha Si, GaAs/AlGaAs Elektronlar Fermi Ha
Kasrli KHE (ν=1/3) 1982 Ha GaAs/AlGaAs Laflin anyonlari, kompozit fermionlar Anyonlar Ha
Kasrli KHE (ν=5/2) 1987 Ha GaAs/AlGaAs Noabel anyonlar Noabel anyonlar Ha
Relyativistik KHE 2005 Ha Grafen Dirak fermionlari Fermi Ha
Kvant spin Hall effekti 2007 Yo‘q HgTe/CdTe Elektronlar / spiral chekka modalar Fermi Yo‘q
Kvant anomal Hall effekti 2013 Yo‘q (Bi,Sb)2Te3 Cr bilan legirlangan Elektronlar / xiral chekka modalar Fermi Ha
Kasrli kvant anomal Hall effekti 2023 Yo‘q Ikki qatlamli MoTe2 Ha

Tavsif

Hall effekti

Kvant Hall effektini o‘lchash geometriyasi. RH=V35/I12 RL=V34/I12

1879-yilda Hall kashf etgan hodisa shundan iboratki, o‘tkazgich orqali tok o‘tayotgan va unga tok yo‘nalishiga perpendikulyar magnit maydon ta’sir qilayotgan bo‘lsa, tok hamda magnit maydon yo‘nalishlariga perpendikulyar yo‘nalishda elektr maydon hosil bo‘ladi. Lorens kuchi FL=eBv elektronlarni ularning tezligi yo‘nalishiga perpendikulyar tomonga og‘diradi v. Natijada o‘tkazgich chetlarida qarama-qarshi ishorali zaryadlar to‘planadi va namunaning yon tomonlari orasida potensiallar farqi paydo bo‘ladi VH, uning ichida esa EHelektr maydon vujudga keladi. Bu maydon Hall maydoni deb ataladi va Lorens kuchini muvozanatlaydi.

Namuna orqali o‘tuvchi tok quyidagiga teng: I=nevSbu yerda n — elektronlar konsentratsiyasi, S — o‘tkazgichning ko‘ndalang kesim yuzasi: S=bdbu yerda b — uning eni, d — qalinligi. Lorens kuchi bilan Hall maydoni yuzaga keltirgan kuchning tenglik sharti quyidagicha: eEH=eVh/b=evB. Bundan VH=bvB=IvB/nevd=IB/end=IRHkelib chiqadi, bu yerda RH Hall qarshiligi deb ataladi. Ikki o‘lchamli tizimlarda RH=B/ens, bu yerda ns — sirt konsentratsiyasi elektronlarga tegishli.

RH — hosil bo‘luvchi ko‘ndalang potensiallar farqining bo‘ylama tokka nisbati, RH=Rxy=Vy/Ix. Ayni paytda bo‘ylama qarshilik RL=Rxx=Vx/Ixmagnit maydon induksiyasiga kuchsiz bog‘liq bo‘lib, kattaligi jihatidan maydon bo‘lmagandagi qiymatiga yaqin qoladi, ya’ni B=0.

O‘tkazuvchanlik qiymatiga yaqin qoladi. ikki o‘lchamli elektron gazi ga perpendikulyar magnit maydon B ta’sir qilganda klassik Drude — Lorens formulalari:

σxx=σyy=e2nτ/me1+ωc2τ2,σxy=−σyx=ωcτσxx,

bilan tavsiflanadi, bu yerda ωc=|e|B/me — siklotron chastotasi,, e — elektron zaryadi, me — elektronning effektiv massasi, τ — sochilish vaqti, n — elektronlar konsentratsiyasi. Bu formulalar kuchsiz magnit maydon (ωcτ≪1) shartida qo‘llanadi, bunda τ energiyaga bog‘liq bo‘lmaydi, energiya spektri esa izotrop bo‘ladi.

Ikki o‘lchamli elektron gazi

Klassik zaryadlangan zarralar magnit maydondaharakatlanganda ularga Lorens kuchita’sir qiladi. Bu kuch zarrani aylana bo‘ylab burchak tezligi ωc=eB/mcbilan harakatlantiradi. Bu kattalik siklotron chastotasi deb ataladi ( SGS birliklar tizimi). Kvant nazariyasiga ko‘ra, davriy harakat qiluvchi zarralarning energiyasi faqat diskret qiymatlar oladi. Shuning uchun magnit maydondagi zaryadlangan zarralarda Landau sathlarideb ataladigan energiya sathlari paydo bo‘ladi. Agar impulsning pz tarkibiy qismi va zarraning spini hisobga olinmasa, k-sath energiyasi quyidagicha aniqlanadi:

Ek=(k+12)ℏωc.

Eni −W/2≤x≤W/2 va uzunligi −L/2≤y≤L/2 bo‘lgan ikki o‘lchamli elektron gazi B magnit maydonida, z o‘qi bo‘ylab hamda E bo‘ylab yo‘nalgan elektr maydonda x chegaralar o‘rtasida V=EW kuchlanishni sezadi. Bu hatto to‘qnashuvsiz chegara holatida ham Hall o‘tkazuvchanligiga ta’sir qiladi: 1/τ→0. Elektronning gamiltoniani:

H=12me(𝐩−ec𝐀)2−eEx,

bu yerda 𝐩=−iℏ∇ — impuls operatori, 𝐀=(0,Bx,0) — Landau kalibrlanishidagi vektor potensial. Agar W,L→∞ bo‘lsa, ossillyatorning to‘lqin funksiyalari:

ψn,k(x,y)=1Leikyϕn(x−xk),

bu yerda xk=klH2−eElH2/ℏωc, lH=ℏc/eB — magnit uzunlik, ωc=eB/mec — siklotron chastotasi, ϕn(x) — Ermit polinomi. Energiya spektri:

En,k=ℏωc(n+12)+eElH2k−e2E2lH22ℏωc.

Chekli en W bo‘lganda, chegaralar x=±W/2sharoitida potensial devorlar sifatida modellashtiriladi. Bu energiya spektrini o‘zgartirib, quyidagi to‘lqin funksiyalariga ega chekka holatlarni yuzaga keltiradi:

ψs,k(x,y)=As,keiky[Ds(x−xklH/2)Ds(−W/2+xklH/2)−Ds(−x−xklH/2)Ds(W/2+xklH/2)],

ularning energiyasi:

Es,k=ℏωc(s+12)+eElH2k−e2E2lH22ℏωc.

Agar W≫lH bo‘lsa, s qiymatlari markazda deyarli butun sonlarga teng, chetlarda esa o‘zgaradi. Bu yerda chegaralar bo‘ylab tokni tashuvchi chekka holatlar hosil bo‘ladi.

Hall o‘tkazuvchanligi barcha band holatlar uchun tok zichligini x bo‘yicha integrallash orqali hisoblanadi:

Iy=−eℏL∑n,k∂En,k∂knF(En,k−μ),

bu yerda Fermi funksiyasi nF(En,k−μ) to‘lgan holatlarni tanlaydi.

Ikki o‘lchamli elektron gazining energiya spektri diskret bo‘lib, har bir energiya sathi quyidagi karralikka ega (ya’ni Landau sathiga tegishli bo‘lishi mumkin bo‘lgan orbitalar soni):

NH=S2s0=SeBℏc=S2πlB2=BSΦ0,

bu yerda Φ0 — magnit oqimi kvanti. Bu ikki o‘lchamli qatlamda siklotron orbitalarining zich joylashishiga o‘xshaydi. Xuddi shu kattalikni ikki o‘lchamli elektron gazining energiya oralig‘ida joylashgan barcha zarralaridan ℏωc (ya’ni ikki o‘lchamli holatlar zichligi D0=mπℏ2 ning ℏωcenergiyaga ko‘paytmasidan) alohida Landau sathi hosil bo‘ladi, deb tasavvur qilish orqali olish mumkin. Magnit maydondagi ikki o‘lchamli elektron gazining elektronlar konsentratsiyasi quyidagi formula bilan aniqlanadi: ns=NNHagar Fermi sathi Landau sathlari orasidagi taqiqlangan oraliqqa to‘g‘ri kelsa. Umuman, Landau sathlaridan birining qisman to‘lishi to‘lish koeffitsiyenti ν=nsNH=nsheB deb ataladigan kattalik bilan ifodalanadi. U ikki o‘lchamli elektron gazi konsentratsiyasining Landau sathlari karraligiga nisbatidir va butun hamda kasr qiymatlarni olishi mumkin.

Chekli en W uchun Landau sathidagi holatlar soni ∑k=LW2πlH2ga teng, Hall o‘tkazuvchanligi esa:

σyx=−e2hν,

bu yerda ν — to‘lgan Landau sathlari sonini ifodalovchi to‘lish koeffitsiyenti.

Robert Laflin kvantlangan o‘tkazuvchanlikni kalibrlash invariantligibilan bog‘laydi. Kalibrlash almashtirishi vaqtida Ay→Ay+2πϕ/L, bu yerda ϕ — magnit oqimi, to‘lqin vektori k ga siljiydi: k→k−(2πe/cℏ)ϕ/L. Agar ϕ=ϕ0=cℏ/|e| bo‘lsa, energiya spektri o‘zgarmaydi, biroq holatlar 2π/Lga siljiydi. Natijada umumiy tok:

Iyϕ0=−eϕ0h∑n(En,kn+1−En,−kn),

bu yerda yig‘indi Fermi sathini kesib o‘tadigan Landau sathlari bilan cheklangan. Chegaraviy holatda L→∞, En,kn+1−En,−kn=eVbo‘lib, bu Hall o‘tkazuvchanligi formulasiga olib keladi. Ushbu natija Hall o‘tkazuvchanligining kvantlanishi kalibrlash invariantligi bilan bog‘liqligini, chekka holatlar esa magnit oqimi o‘zgarganda ham kvantlanishni saqlashini ko‘rsatadi.

Butun sonli kvant Hall effekti

Kvant Hall effekti sharoitida ikkita kontaktga ega namunadagi ekvipotensial chiziqlar.

Shuningdek, Hall qarshiligi quyidagicha ifodalanadi:

ρxy=he2⋅1ν,

bu yerda ν=2πlH2n — to‘lish koeffitsiyenti, lH=ℏ/(|e|B) — magnit uzunlik. Ushbu formula kuchli magnit maydonlarda ham (ωcτ≫1) va tizimdagi tartibsizliklarga bog‘liq emas. Nol haroratda to‘lish koeffitsiyenti ν pog‘onasimon funksiyaga aylanadi:

ν=∑n=0∞Θ(μ−ℏωc(N+12)),

bu yerda μ — kimyoviy potensial, Θ(x) — Xevisayd funksiyasi. Bunday pog‘onasimon xatti-harakat Hall qarshiligi grafiklarida kvantlangan platolar paydo bo‘lishiga olib keladi; bunda ρxy ga proporsional diskret qiymatlarni qabul qiladi, 1/νbu esa butun sonli kvant Hall effektini tavsiflaydi.

Butun sonli kvant Hall effekti birinchi marta tajribada Klaus fon Klitsingtomonidan namoyish etilgan. Uning tajribasida kremniy asosidagi maydonli MOS-tranzistorda hosil qilingan ikki o‘lchamli elektron gazidan foydalanilgan. O‘lchovlar 1,5 K haroratda va 18 T magnit maydonda o‘tkazilib, elektronlar konsentratsiyasi zatvordagikuchlanish bilan o‘zgartirilgan. Hall qarshiligi ρxy butun sonli kqiymatlarga mos kvantlangan platolarni ko‘rsatdi, ya’ni:

ρxy=he2k,

shu bilan birga bo‘ylama qarshilik ρxx bu platolarda nolga tushdi. Bu dissipativ zaryad tashilishi yo‘qligini ko‘rsatardi.

Kvant Hall effekti bo‘yicha ilk ishning o‘zi — «Hall qarshiligining kvantlanishi orqali nozik tuzilma doimiysini yuqori aniqlikda aniqlashning yangi usuli» — hodisadan etalon qarshiliksifatida foydalanish mumkinligini ko‘rsatdi. Keyinchalik Tsuy va Gossard 4,2 K haroratda hamda 10 T gacha bo‘lgan magnit maydonlarda GaAs/AlGaAs geterotuzilmalarida o‘tkazgan tajribalari bu natijalarni tasdiqladi. Qarshilik kvantlanishining aniqligi taxminan 10−5darajasiga, keyinchalik esa — 10−8darajasiga yetdi. Kvant Hall effekti grafenda xona haroratida ham kuzatilgan. Bunga Landau sathlari orasidagi taxminan 103 K ga teng katta energiya oralig‘i sabab bo‘ladi. Hozir ma’lumki, kvantlangan Hall qarshiligi namunaning sifati va materialiga bog‘liq emas. Shu sababli 1990-yildanboshlab qarshilikni kalibrlash KHEga va quyidagi belgilangan qiymatga asoslangan: RK-90 = 25 812,807 Ω. Ammo qayta ta’riflash 2019-yilda asosiy fizik doimiylarga tatbiq qilingach, elektr qarshilik kvanti ning qiymati quyidagiga teng: RK = h/e2 = 25 812,80745 Ω.

Ikki o‘lchamli elektron gazi turli tuzilmalarda shakllanishi mumkin. Kremniy MOS-tranzistorlarida zatvordagi musbat kuchlanish elektronlarni kremniy va kremniy dioksidichegarasiga tortib, ikki o‘lchamli elektron gazini (2DEG) hosil qiladi. Elektronlar faqat o‘tkazuvchanlik zonasiningquyi ostki zonasini egallaydi. Bu kvant Hall effektini kuzatish uchun zarur bo‘lgan ikki o‘lchamli o‘tkazuvchanlikni ta’minlaydi. GaAs/AlGaAs geterotuzilmalarida taqiqlangan zona kengligining farqi elektronlarning chegara sirtida to‘planishiga sabab bo‘ladi; bu yerda elektronlar potensial quduq bilan cheklanadi va faqat quyi ostki zonani egallaydi.

2-rasm. Hall qarshiligining magnit maydonga bog‘liqligi. Grafikda ayrim «plato»larning to‘lish koeffitsiyentlari ko‘rsatilgan.

Butun sonli kvant Hall effektining sifat jihatdan talqini

Elektronlar o‘zgarmas energiya chiziqlari bo‘ylab dreyflanib, lokalizatsiyalangan va chekka tok holatlarini hosil qiladi.

Butun sonli kvant Hall effektini chekka holatlar modeli yordamida sodda tushuntirish mumkin. Odatda, ikki o‘lchamli elektron gaziga ega tajriba namunasi litografik chegara yoki zatvor ostidagi soha chegarasi bilan belgilanadi. Chegara yaqinida shu tomonga yo‘nalgan kamayish (depletion) elektr maydoni hosil bo‘ladi (gap manfiy zaryadli elektronlar haqida ketmoqda). Bu maydon Landau sathlarining boshlang‘ich energiyasi koordinataga bog‘liq bo‘lishiga olib keladi. Shu bois Landau sathlari chekkaga yaqinlashganda yuqoriga «egiladi». Ma’lumki, o‘zaro perpendikulyar magnit va elektr maydonlarda zaryadlangan zarra doimiy energiya chizig‘i — ekvipotensial bo‘ylab dreyflanadi. Elektronlar Fermi — Dirak statistikasi bo‘yicha ma’lum bir Fermi sathigachaholatlarni to‘ldiradi. To‘lish koeffitsiyenti νbutun songa yaqin bo‘lganda, namuna chetlaridan uzoqda o‘tkazuvchanlikda qatnashmaydigan lokalizatsiyalangan holatlar, chetlarga yaqin esa tok tashuvchi chekka holatlar hosil bo‘ladi. Ikki o‘lchamli elektron gazining qarama-qarshi tomonlarida tok yo‘nalishlari qarama-qarshi bo‘lib, aylanish yo‘nalishi kvantlovchi magnit maydon ishorasi bilan aniq belgilanadi. Har bir chekka holat tashiydigan tok kvantlangan va e2hμga teng, bu yerda μ — elektrokimyoviy potensial qiymati. Chekka kanallar soni butun son bo‘lib, u νto‘lish koeffitsiyenti bilan belgilanadi. Bunda Fermi sathidagi lokalizatsiyalangan va harakatchan holatlar fazoda ajralgan, teskari sochilish esa bostirilgan bo‘lsa, kvant Hall effekti rejimi yuzaga keladi.

Bir jinsli bo‘lmagan sohalarning ta’siri

Kristalldagi nuqsonlar, aralashmalar va boshqa bir jinsli bo‘lmagan sohalar ayrim elektronlarni «tuzoqlarda» tutib, lokalizatsiyalaydi. Aynan shular Hall qarshiligi grafiklarida keng platolar, omik qarshilik grafiklarida esa keng minimumlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Kristall sirtidagi nuqson va aralashmalar energiyaning «vodiylari» va «tepaliklari»ni hosil qiladi. Landau sathi to‘lganda ayrim elektronlar shu tuzoqlarga tushib, ajralib qoladi va kristall orqali elektr o‘tkazishda boshqa qatnashmaydi. Magnit maydon o‘zgarganda lokalizatsiyalangan elektronlar Landau sathlarini birinchi bo‘lib to‘ldiradi va ulardan birinchi bo‘lib chiqadi; shu tariqa ular kristallning energiya jihatidan silliq sohasida Landau sathlarining magnit maydon qiymatlarining keng oralig‘ida aniq to‘lib turishini ta’minlaydi. Bu jarayonda namunaning Hall qarshiligi va magnit qarshiligi o‘zgarmaydi. Kristall nuqsonlari tufayli lokalizatsiyalangan elektronlar kristallning energiya jihatidan silliq qismidagi Landau sathlarini magnit maydon kuchlanganligining ma’lum oralig‘ida aniq to‘ldirish uchun kerak bo‘ladigan zaryad tashuvchilar zaxirasini tashkil etadi. Butun sonli kvant Hall effektining mavjudligi kristalldagi nuqsonlarga bog‘liq. Kristall butunlay bir jinsli, «mutlaqo toza» bo‘lsa, tizimda kvantlanishsiz chiziqli Hall effekti kuzatilgan bo‘lardi.

Dielektrik qatlamlar bilan o‘ralgan va aralashma atomlariga ega ikki o‘lchamli elektron gazi magnit maydonda ushbu atomlar hosil qiladigan tasodifiy ikki o‘lchamli potensialda sochiladi. Natijada qarshilikning ρxxchekli qiymati yuzaga keladi. Aralashmalar elektronlarning Landau sathlarini o‘zgartirish orqali energiya spektrini buzadigan, belgilangan nuqtalarda joylashgan bir xil δ-markazlar sifatida modellashtiriladi. Aralashmalar siyrak bo‘lsa, ularning soni Landau sathidagi mavjud holatlar sonidan kam bo‘ladi; shu bois ayrim holatlar sathda qoladi, boshqalari esa undan ajralib, aralashmalarga bog‘langan diskret holatlarni hosil qiladi. Ajralgan holatlarning energiyasi aralashma ta’siri kuchiga va 2DEG qatlamigacha bo‘lgan masofaga bog‘liq; uni Grin funksiyalari yordamida taxminiy hisoblash mumkin. Kuchsiz aralashmalarda ajralgan holatlar Landau sathlariga yaqin, dastlabki qiymatlardan biroz yuqorida joylashadi va aralashma potensiali parametrlariga hamda magnit uzunlikka bog‘liq bo‘ladi. Aralashma o‘zaro ta’sirining radiusi chekli bo‘lsa, qo‘shimcha ajralgan holatlar paydo bo‘ladi. Ularning zichligini magnit uzunlik va aralashmalar konsentratsiyasiga bog‘liqlikdan kelib chiqib baholash mumkin. Aralashmalar tufayli tok tashuvchi holatlar soni kamayishiga qaramay, qolgan holatlarning hissasi ortib, kamayishni qoplagani uchun Hall o‘tkazuvchanligi o‘zgarmaydi. Aralashmalarda sochilish vaqtida Hall o‘tkazuvchanligining saqlanishi, holatlar zichligi aralashmalar ta’sirida o‘zgarsa ham, tizimning transport xususiyatlarida muvozanat saqlanishini ko‘rsatadi.

Magnit maydon ta’siridagi ikki o‘lchamli tizimning tasodifiy potensialini uch tarkibiy qismga ajratish mumkin: korrelyatsiya radiusi katta bo‘lgan potensial Vw, kichik ta’sir radiusiga ega tarqoq potensial Vscat va sekin o‘zgaruvchi silliq potensial Vs. Silliq potensial elektron orbitasi markazining ekvipotensial chiziqlar bo‘ylab klassik vd=|∇Vs|/meωctezlik bilan dreyflanishiga sabab bo‘ladi; magnit maydon tufayli bu dreyf qat’iy bir yo‘nalishda sodir bo‘ladi. Taxminan har bir Landau sathi holati 2πlH2yuzani egallaydi; holatlar zichligi esa potensialning tasodifiy fluktuatsiyalarini hisobga olib aniqlanadi. Tasodifiy silliq potensial kiritilganda turli energiyalarga mos ekvipotensial chiziqlar bilan chegaralangan bo‘yalgan sohalar hosil bo‘ladi. Chiziqlar yopiq yoki ochiq ekaniga qarab, holatlar lokalizatsiyalangan yoxud delokalizatsiyalangan bo‘lishi mumkin. Delokalizatsiyalangan holatlar faqat muayyan εcenergiyada mavjud bo‘ladi; bu perkolyatsiya modeli bilan tavsiflanadi. Energiya ε→εc bo‘lganda korrelyatsiya uzunligi ξcl≈|ε−εc|−νcl, bu yerda indeks νcl=4/3bog‘langan sohalarning o‘lchamini ifodalaydi. Ekvipotensial chiziqlar bir-biriga taxminan lHmasofagacha yaqinlashganda ular orasidagi tunnellanish sezilarli bo‘ladi. Bunday holatlarda o‘tish va qaytish ehtimollarini tavsiflovchi transfer-matritsadan foydalaniladi. Kvant tunnellanishini hisobga olish korrelyatsiya uzunligini ξ≈|V0−ε|−νq gacha oshiradi, kritik ko‘rsatkich esa νq=7/3.

Kasrli kvant Hall effekti

1982-yilda Daniel Tsuy va Horst Shtyormer Hall qarshiligidagi «plato»lar nafaqat nning butun qiymatlarida, balki yanada kuchli magnit maydonlarda n=1/3bo‘lganda ham kuzatilishini payqadilar. Keyinchalik elektr qarshiligi platolari nning boshqa kasr qiymatlarida, masalan, n=2/5,3/7,….

Bu hodisaning, ya’ni kasrli kvant Hall effektining tabiatini Robert Laflin ilk bor 1983-yildatushuntirdi. 1998-yilda Tsuy, Shtyormer va Laflin ushbu hodisani kashf etish va tushuntirish uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofotini oldilar.

Kasrli kvant Hall effektining sifat jihatdan izohi

Hodisaning mohiyati shundan iboratki, elektronlar guruhi «birlashib», zaryadi elektron zaryadidan kichik bo‘lgan yangi «zarra»ni hosil qiladi. Kasrli kvant Hall effektini magnit maydonda alohida elektronlarning harakati asosida tushuntirib bo‘lmaydi. Buning sababi elektronlarning o‘zaro ta’siridir. Magnit maydon har bir magnit oqimi kvantiga bittadan «uyurma» hosil qiladi. Pauli prinsipi har bir elektron bitta «uyurma» bilan o‘ralgan bo‘lishini talab qiladi. Magnit maydon i=1 bo‘lgan butun sonli kvant Hall effektiga mos qiymatdan oshsa, uyurmalar soni elektronlar sonidan ko‘payadi. Pauli prinsipi elektron atrofida bir nechta uyurma joylashganda ham bajariladi. Bunday joylashuv elektronlar orasidagi Kulon itarishini kamaytiradi. Elektron magnit oqimi kvantini «tutib oladi» va «kompozit zarra»ga aylanadi. Nazariy jihatdan bunday «kompozit zarralar»ni tasvirlash «erkin» elektronlarga qaraganda ancha oson. Tutib olingan oqim kvanti zarraning tabiatini o‘zgartirib, uni fermionlarni esa bozonlargaaylantiradi. Elektron juft sondagi magnit oqimi kvantini tutib olsa, fermionga, toq sondagisini tutib olsa, bozonga aylanadi. 1/3 qismga to‘lgan quyi Landau sathida har bir elektron uchta magnit oqimi kvantini qabul qiladi. Natijada kompozit bozonhosil bo‘ladi. U magnit maydon nolga teng bo‘lgan sharoitda (maydon allaqachon yangi zarra tarkibiga kiritilgan) va yangi energetik holatdagi Boze kondensatsiyasi holatida bo‘ladi. Hall qarshiligining kvantlanishi va odatdagi qarshilikning nolga tushishi uchun zarur energiya tirqishini tajribalar yordamida aniqlash mumkin. Magnit maydon uyurmalarining bir qismi tutib olinmasa, har bir shunday uyurmada kasrli zaryad yetishmovchiligi paydo bo‘ladi. Elektron bilan solishtirilganda bu musbat kasrli zaryad hisoblanadi. Kvazizarralar erkin harakatlanib, elektr tokini o‘tkazishi mumkin. Grafiklarda platolar butun sonli kvant Hall effektidagi kabi kristall nuqsonlari sabab yuzaga keladigan potensial fluktuatsiyalari natijasida hosil bo‘ladi. Farqi shundaki, elektr toki tashuvchilari elektronlar emas, balki kasrli zaryadga ega zarralardir. Kasrli kvant Hall effekti har bir elektron magnit oqimining toq sondagi uyurmalarini tutib olishi bilan izohlanadi.

Tadqiqotlarning hozirgi holati

Kasrli kvant Hall effekti aniq kvantlanishningbir qismi hisoblanadi. Aniq kvantlanish hodisasi eng umumiy ko‘rinishda hali to‘liq o‘rganilmagan. Uni kalibrlash invariantligi prinsipi bilan boshqa bir simmetriyaning birgalikdagi ta’sirining nihoyatda nozik namoyoni sifatida tushuntirish mumkin (qarang: Anomaliyalar). Bundan farqli ravishda, butun sonli kvant Hall effekti ilmiy jihatdan hal etilgan muammo hisoblanadi va TKNN formulasi bilan Chern — Saymons lagranjianlari.

Kasrli kvant Hall effekti hanuz ochiq ilmiy muammo hisoblanadi. Uni elektronlarning emas, balki kompozit fermionlardeb ataluvchi zaryad-oqim komplekslarining butun sonli kvant Hall effekti sifatida ham tushunish mumkin. Kasrli kvant Hall effektini izohlovchi boshqa modellar ham mavjud. Hozir bu masala ochiq ilmiy muammo sanaladi, chunki kasrli kvant sonlarining yagona tasdiqlangan va o‘zaro mos ro‘yxati hamda ularning barchasini tushuntiruvchi yagona umumiy model mavjud emas. Garchi kompozit fermionlar va noabel Chern — Saymons lagranjianlari.

Topologik tasnif

Xofshtadter kapalagi

Hall effektida uchraydigan butun sonlar topologik kvant sonlariga misol bo‘ladi. Matematikada ular birinchi Chern sonlari deb ataladi va Berri fazasibilan chambarchas bog‘liq. Shu nuqtayi nazardan katta qiziqish uyg‘otadigan model — Azbel — Xarper — Xofshtadter modelidir. Uning kvant faza diagrammasi Xofshtadter kapalagi ko‘rinishida bo‘lib, rasmda tasvirlangan. Vertikal o‘qda magnit maydonkuchlanganligi, gorizontal o‘qda esa elektronlar zichligini belgilovchi kimyoviy potensialko‘rsatilgan. Ranglar butun sonli Hall o‘tkazuvchanligini bildiradi: iliq ranglar musbat, sovuq ranglar esa manfiy butun sonlarga mos keladi. Biroq kvantlangan Hall o‘tkazuvchanligining ushbu sohalarida holatlar zichligi nolga teng; shuning uchun ular tajribada kuzatiladigan platolarni hosil qila olmaydi. Faza diagrammasi fraktal bo‘lib, barcha masshtablarda tuzilishga ega. Rasmda aniq o‘ziga o‘xshashlikko‘rinadi. Tajribalardagi platolar manbai bo‘lgan tartibsizlik mavjud bo‘lsa, bu diagramma sezilarli darajada o‘zgaradi va fraktal tuzilma asosan xiralashadi. Bundan tashqari, tajribalarda Fermi energiyasi emas, to‘lish koeffitsiyenti boshqariladi. Diagramma to‘lish koeffitsiyentiga bog‘liq holda chizilsa, barcha xususiyatlar butunlay xiralashib, haqiqiy Hall fizikasiga juda kam o‘xshaydi.

Fizik mexanizmlar nuqtayi nazaridan aralashmalar va/yoki maxsus holatlar (masalan, chekka toklar) «butun sonli» hamda «kasrli» effektlarda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, kasrli kvant Hall effektida Kulon o‘zaro ta’siri ham juda muhim. Butun sonli va kasrli kvant Hall effektlari orasidagi kuchli o‘xshashlik elektronlarning juft sondagi magnit oqimi kvantlari bilan bog‘langan holatlar hosil qilishga moyilligi bilan izohlanadi. Ular kompozit fermionlar deb ataladi..

Qo‘llanilishi

Hall o‘tkazuvchanligining kvantlanishi (Gxy=1/Rxy) juda yuqori aniqlikka ega. Hall o‘tkazuvchanligining amaliy o‘lchovlari e2h ning butun yoki kasr karralari bo‘lib, aniqlik milliarddan bir ulushdan ham yuqori ekani aniqlangan. Bu qarshilik kvanti asosida yangi amaliy standart birlikni belgilashga imkon berdi. U elektr qarshilikuchun qo‘llanadi va fon Klitsing doimiysi RKbilan ifodalanadi. Kvant Hall effekti, shuningdek, nozik tuzilma doimiysinijuda aniq va mustaqil aniqlash imkonini beradi. Bu kattalik kvant elektrodinamikasida.

fundamental ahamiyatga ega. 1990-yilda belgilangan shartli RK−90qiymat 25 812,807 Ωga teng deb qabul qilindi va butun dunyoda qarshilikni kalibrlash uchun qo‘llanila boshlandi. 16-noyabr 2018-yilda O‘lchovlar va tarozilar bo‘yicha bosh konferensiyaning 26-yig‘ilishi h (Plank doimiysi) va e (elementar zaryad) ning aniq qiymatlarini belgilashga qaror qildi. Shunga mos ravishda, quyidagi qiymat hosil bo‘ladi: RK = h/e2 = 25 812,80745 Ω.

Foton kvant Hall effekti

Kvant Hall effekti faqat ikki o‘lchamli elektron tizimlaridaemas, fotonlarda ham kuzatilishi mumkin. Fotonlar xususiy elektr zaryadigaega emas, biroq diskret optik rezonatorlar va bog‘lanish fazalari yoki joydagi fazalarni boshqarish orqali sun’iy magnit maydon hosil qilish mumkin. Bu jarayonni bir nechta ko‘zgu orasida qayta-qayta aks etuvchi fotonlar bilan qiyoslash mumkin. Yorug‘lik bir necha ko‘zgudan o‘tganda fotonlar muayyan yo‘nalish bo‘ylab harakatlanadi va o‘zlarining burchak momentigaproporsional qo‘shimcha faza oladi. Natijada ular go‘yoki magnit maydonda.

Adabiyotlar

  • Burmistrov I. S. Butun sonli kvant Hall effekti nazariyasiga kirish. — Chernogolovka: Rossiya Fanlar akademiyasi Kimyoviy fizika muammolari instituti tahririyat-nashriyot bo‘limi, 2015. — 96 bet. — ISBN 978-5-9906159-1-5.
  • Kibis O. V. Kvant Hall effekti // SOJ. — 1999. — 9-jild. — 89—93-betlar.
  • Laflin, R. B. (1981). Ikki o‘lchamli tizimda kvantlangan Hall o‘tkazuvchanligi. Physical Review B. 23: 5632—5633. doi:10.1103/PhysRevB.23.5632.{{cite journal}}: Vikipediya: CS1 xizmat ko‘rsatish (mualliflar ro‘yxatida bir nechta ism) (havola)
  • Galperin, B. I. (1982). Kvantlangan Hall o‘tkazuvchanligi, tok tashuvchi chekka holatlar va tartibsiz ikki o‘lchamli potensialda kengaygan holatlarning mavjudligi. Physical Review B. 25: 2185—2190. doi:10.1103/PhysRevB.25.2185.{{cite journal}}: Vikipediya: CS1 xizmat ko‘rsatish (mualliflar ro‘yxatida bir nechta ism) (havola)
  • Kvant Hall effekti xona haroratida kuzatildi, Magnet Lab matbuot xabari (ingl.)

Havolalar