Yadro modellari nima

Yadro modellari — bu atom yadrolarining xossalarini oldindan ma’lum xarakterli xususiyatlarga ega fizik obyekt sifatida tasavvur qilishga asoslangan tavsiflash usullaridir. Yadro bir-biriga juda yaqin joylashgan va o‘zaro kuchli ta’sirlashuvchi ko‘p sonli zarrachalardan (nuklonlardan) tashkil topgani, bu zarrachalarning o‘zi esa kvarklardan iborat bo‘lgani sababli bunday tizimni nazariy jihatdan tavsiflash juda murakkab vazifadir. Modellardan foydalanish atom yadrolari ishtirokida va ularning ichida kechadigan jarayonlarni taxminiy tushunish imkonini beradi. Yadroning turli modellari mavjud bo‘lib, ularning har biri yadro xossalarining faqat cheklangan majmuasini tavsiflay oladi. Ayrim modellar hatto bir-biriga ziddek ko‘rinadi.

Eng mashhur modellar

Tomchi modeli

Bu modelni Nils Bor 1936-yilda murakkab yadro nazariyasi doirasida taklif etgan. Ushbu nazariyaga ko‘ra, atom yadrosini maxsus yadro moddasidan tashkil topgan, sferik shakldagi bir tekis zaryadlangan tomchi sifatida tasavvur qilish mumkin. Bunday modda siqilmaslik, yadro kuchlarining to‘yinishi hamda nuklonlarning (neytronlar va protonlar) «bug‘lanishi» xususiyatlariga ega bo‘lib, suyuqlikka o‘xshaydi. Bu modelni Yakov Frenkel va keyinchalik Jon Uiler rivojlantirgan. Uning asosida Karl Vaytszekker yadro bog‘lanish energiyasini ifodalovchi atom yadrosiga oid yarimempirik Vaytszekker formulasini keltirib chiqargan. Tomchi modeli makroskopik nazariya bo‘lib, yadroning mikroskopik tuzilishini, masalan, yadro qobiqlarining taqsimotini hisobga olmaydi.

Model yadrolarning muhim xossalarini yaxshi tavsiflaydi: to‘yinish xossasi, ya’ni og‘ir yadrolarning bog‘lanish energiyasi massa soniga A = N+Z proporsional bo‘lishi; yadro radiusi R ning A ga bog‘liqligi: R∼A1/3, yadrolar bo‘linishining sabablari va mexanizmi, Borning murakkab yadrosi orqali kechadigan past energiyali yadro reaksiyalari. Biroq u yadro bog‘lanish energiyasi formulasidagi ayrim hadlarni, masalan, juftlashish energiyasini tavsiflay olmaydi, shuningdek, magik yadrolarning mavjudligi va alohida barqarorligini tushuntirmaydi.

1932-yilda Dmitriy Ivanenko va Yevgeniy Gapon tomonidan taklif etilgan; 1949-yilda Mariya Gyoppert-Mayer va Hans Yensen tomonidan to‘ldirilgan. Bu model atomning qobiq tuzilishi nazariyasiga o‘xshaydi. Mazkur nazariyada elektronlar elektron qobiqlarini to‘ldiradi va qobiq to‘lgach, keyingi elektronning bog‘lanish energiyasi sezilarli darajada kamayadi. Modelga ko‘ra, yadro boshqa nuklonlar ta’sirida yuzaga keladigan o‘rtachalashtirilgan maydonda bir-biridan mustaqil harakat qiluvchi nuklonlar tizimidir. Har bir nuklon muayyan individual kvant holatida bo‘ladi; bu holat energiya, impuls momenti j, uning koordinata o‘qlaridan biriga tushirilgan proyeksiyasi m hamda orbital impuls momenti l = j± 1/2 bilan tavsiflanadi. Sath energiyasi impuls momentining tashqi o‘qqa proyeksiyasiga bog‘liq emas. Shu sababli j, l momentlarga ega har bir energiya sathida (2j + 1) ta nuklon bo‘lib, ular (j, l) qobiqni hosil qilishi mumkin. Energiyasi bir-biriga yaqin sathlar majmuasi yadro qobig‘ini tashkil etadi. Protonlar yoki neytronlar soni navbatdagi qobiq to‘lishiga mos keladigan magik songa yetganda, yadroni tavsiflovchi ayrim kattaliklar (xususan, bog‘lanish energiyasi) sakrab o‘zgarishi mumkin. Bu davriylikning fizik sababi — Pauli prinsipi bo‘lib, u ikkita bir xil fermionning ayni bir kvant holatida bo‘lishini taqiqlaydi.

Qobiq modeli yadrolarning spinlari va magnit momentlarini, atom yadrolari barqarorligidagi farqlarni hamda ularning xossalari davriy o‘zgarishini tushuntirishga imkon berdi. Model yengil va o‘rtacha og‘irlikdagi yadrolarni, shuningdek, asosiy holatdagi yadrolarni tavsiflashda qo‘llanadi.

Model deformatsiyalangan yadrolarni tushuntira olmaydi.

Yadroning kollektiv modeli

1952-yilda Oge Bor va B. Mottelson tomonidan taklif etilgan. Tomchi modeli asosida paydo bo‘lgan. Yadroni to‘lgan qobiqlardagi nuklonlardan tashkil topgan o‘zak va shu o‘zak nuklonlari hosil qiladigan maydonda harakatlanuvchi tashqi nuklonlar tizimi sifatida qaraydi. Model yadroning past energiyali qo‘zg‘alishlari tabiatini tushuntirdi: ular yadro sirtining dinamik deformatsiyasi sifatida talqin qilinadi.

Yadroning umumlashtirilgan modeli

1952-yilda Oge Bor va B. Mottelson tomonidan taklif etilgan. Ayrim yadrolarning katta kvadrupol momentlarini bunday yadrolardagi tashqi nuklonlar o‘zakni deformatsiyalashi, natijada o‘zak cho‘zilgan yoki yassilangan shaklga kelishi bilan tushuntirdi.

Aylanish modeli

Tajriba ma’lumotlariga ko‘ra, massa sonlari 150 < A < 190 va А > 200 oralig‘ida yadrolarning kvadrupol momentlari nihoyatda katta bo‘lib, qobiq modeli bashorat qilgan qiymatlardan o‘nlab marta farq qiladi. A ning shu qiymatlari oralig‘ida yadroning quyi qo‘zg‘algan holatlari energiyasining yadro spiniga bog‘liqligi aylanuvchi pildiroq energiyasining uning impuls momentiga bog‘liqligiga o‘xshaydi. Modelga ko‘ra, yadro sferik shaklga ega emas.

Aylanish modelining muhim xususiyati — butun yadroning yaxlit holda aylanishini alohida nuklonlarning nosferik potensial maydondagi harakati bilan birgalikda hisobga olishdir. Bunda butun yadroning aylanishi nuklonlar harakatiga nisbatan ancha sekin kechadi, deb faraz qilinadi. Aylanish modeli katta guruhdagi yadrolarning bir qator muhim xossalarini tavsiflashga imkon beradi, ammo aylanish spektrining paydo bo‘lishi (butun yadroning yaxlit holda aylanishi) sababi izohlanmay qoladi.

Yadroning o‘ta oquvchanlik modeli

1958-yilda Oge Bor va J. Valatin tomonidan taklif etilgan. Bu modelga ko‘ra, metallarda elektronlarning juftlashishi o‘ta o‘tkazuvchanlikni keltirib chiqargani kabi, nuklonlarning juftlashishi ham yadro moddasining o‘ta oquvchanligiga olib keladi. Yadroda kvant sonlari (j, l) bir xil, nuklonning to‘liq impuls momenti proyeksiyalari esa bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan nuklonlar juftlashadi, deb hisoblanadi; bu proyeksiyalar —j, —j + 1,… j—1, j qiymatlarni oladi. Juftlashishning fizik sababi — individual orbitalarda harakatlanayotgan zarrachalarning o‘zaro ta’siridir.

Model inersiya momentlarining mutlaq qiymatlarini ham, ularning deformatsiya parametri Р ga bog‘liqligini ham qoniqarli tushuntiradi.

Klaster modeli (nuklonlar birlashmalari modeli)

30-yillarning ikkinchi yarmida paydo bo‘lgan. Uning mohiyati yadro α-zarrachali klasterlardan tashkil topgan degan farazdan iborat; model ayrim yengil yadrolarning xossalarini tushuntirish uchun ishlatiladi. Masalan, litiy yadrosi — 6Li — vaqtining katta qismini deytron va α-zarracha ko‘rinishida o‘tkazadi, bu zarrachalar yadroning massa markazi atrofida aylanadi, deb taxmin qilinadi.

Yadroning statistik modeli

1936-yilda Yakov Frenkel va 1937-yilda Lev Landau tomonidan taklif etilgan. Qo‘zg‘alish energiyasi yuqori bo‘lganda, o‘rta va og‘ir yadrolarda energiya sathlari soni ko‘p, ular orasidagi masofa esa kichik bo‘ladi. Energiya sathlari zichligining o‘zgarishi statistik fizika usullari bilan tavsiflanadi; bunda qo‘zg‘alish nuklonlardan iborat Fermi suyuqligining qizishi sifatida qaraladi. Model energiya sathlarining taqsimotini va yadroning yuqori qo‘zg‘algan holatlari orasidagi o‘tishlarda kvantlar nurlanishi ehtimolining taqsimotini tavsiflashga xizmat qiladi. Shuningdek, u yadro qobiqlari mavjudligi bilan bog‘liq tuzatmalarni hisobga olish imkonini beradi.

Yadroning optik modeli

Nuklonlarning yadrolarda elastik sochilishini va xarakterli yadro vaqtlari 10−22−10−23 s bo‘lgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yadro reaksiyalarini tavsiflash uchun qo‘llanadi. Yadro ma’lum sinish va yutilish koeffitsiyentlariga ega yarimshaffof sfera sifatida tasavvur qilinadi. Bunday sferaga tushgan zarracha yorug‘lik yarimshaffof optik muhitda tarqalgandagi barcha turdagi o‘zaro ta’sirlarga — qaytish, sinish va yutilishga — uchraydi.

Tebranish modeli

Sferik yadrolarning kollektiv qo‘zg‘alish spektrini yadro deb qaraladigan suyuq tomchi sirtining va kvadrupol tebranishlarining natijasi sifatida tushuntirish uchun qo‘llanadi.

Adabiyotlar

Havolalar