Neytron nurlanishi nima

Neytron nurlanishi yadro reaksiyalari jarayonida (yadro reaktorlarida, sanoat va laboratoriya qurilmalarida, yadro portlashlari paytida) yuzaga keladi. Erkin neytron — elektr zaryadiga ega bo‘lmagan, beqaror zarracha bo‘lib, uning yashash davomiyligi taxminan 15 minutni (880,1 ± 1,1 soniya) tashkil etadi.

Noelastik o‘zaro ta’sirlar vaqtida ikkilamchi nurlanish hosil bo‘ladi. Bu nurlanish zaryadlangan zarrachalar bilan bir qatorda gamma-kvantlardan ham iborat bo‘lishi mumkin.

Elastik o‘zaro ta’sirlarda moddaning odatiy ionlanishi yuz berishi mumkin. Neytronlar elektr zaryadiga ega bo‘lmagani va shu sababli modda bilan kuchsiz o‘zaro ta’sirlashgani uchun ularning kirib borish qobiliyati juda yuqori. Neytronlarning kirib borish qobiliyati ularning energiyasiga va ular o‘zaro ta’sirlashadigan moddani tashkil etuvchi atomlarning tarkibiga bog‘liq. Yengil materiallarda neytron nurlanishini ikki baravar susaytiradigan qatlam qalinligi og‘ir materiallardagiga qaraganda bir necha baravar kichik. Og‘ir materiallar, masalan, metallar, neytron nurlanishini gamma-nurlanishga nisbatan yomonroq susaytiradi. Neytronlar kinetik energiyasiga ko‘ra shartli ravishda tez (10 MeV gacha), o‘ta tez, oraliq, sekin va issiqlik neytronlariga bo‘linadi. Sekin va issiqlik neytronlari yadro reaksiyalariga kirishadi, natijada barqaror yoki radioaktiv izotoplar hosil bo‘lishi mumkin.

Himoyalanish

Tez neytronlar har qanday atom yadrosi tomonidan sust yutiladi. Shu sababli neytron nurlanishidan himoyalanish uchun sekinlashtirgich — yutgich birikmasidan foydalaniladi. Eng yaxshi sekinlashtirgichlar — vodorod saqlovchi materiallardir. Odatda suv, parafin, polietilen. Shuningdek, sekinlashtirgich sifatida berilliy va grafit ham qo‘llaniladi. Sekinlashgan neytronlarni quyidagi elementlarning yadrolari yaxshi yutadi: bor, kadmiy.

Neytron nurlanishining yutilishi gamma-nurlanish bilan kechgani sababli turli materiallardan tayyorlangan ko‘p qatlamli himoya ekranlarini qo‘llash zarur: qo‘rg‘oshin (yoki volfram) — polietilen, po‘lat — suv va hokazo. Ayrim hollarda neytron va gamma-nurlanishni bir vaqtda yutish uchun og‘ir metallarning, masalan, temirning Fe(OH)3.

Radioaktiv nurlanish nurlantirilayotgan muhit bilan o‘zaro ta’sirlashib, ionlarni hosil qiladi. Bu ionlar turli ishorali zaryadga ega bo‘ladi. Mazkur jarayon ionlanish deb ataladi. U nurlantirilayotgan muhitga geliy atomlari yadrolari (α-zarrachalar), elektronlar va pozitronlar (β-zarrachalar), shuningdek, zaryadsiz zarrachalar (korpuskulyar va neytron nurlanishi), elektromagnit/foton nurlanishi (rentgen [xarakteristik va tormozlanish] hamda γ-nurlanish) va boshqa turdagi nurlanishlarning ta’siri natijasida yuz beradi. Radioaktiv nurlanishning ushbu turlaridan hech birini inson sezgi a’zolari bevosita sezmaydi.

Neytron nurlanishi elektr jihatdan neytral yadro zarrachalari oqimidir. Neytron biror atom yadrosi yoki elektron bilan to‘qnashganda paydo bo‘ladigan ikkilamchi nurlanish kuchli ionlashtiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Neytron nurlanishi yengil elementlarning, ayniqsa, vodorodning yadrolarida, shuningdek, bunday yadrolarni saqlovchi materiallarda — suv, parafin, polietilen va boshqalarda samarali susayadi.

Himoya materiali sifatida ko‘pincha parafin qo‘llaniladi. Po—Be va Po—B neytron manbalaridan himoyalanishda parafin qatlamining qalinligi suvli himoya qalinligidan taxminan 1,2 baravar kichik bo‘ladi. Shuni ta’kidlash kerakki, radioizotop manbalarining neytron nurlanishi ko‘pincha γ-nurlanish bilan birga keladi. Shuning uchun neytronlardan himoya vositasi γ-nurlanishdan ham himoyalashini tekshirish lozim. Agar bunday himoyani ta’minlamasa, himoya tarkibiga atom raqami katta bo‘lgan elementlarni (temir, qo‘rg‘oshin) kiritish kerak.

Tashqi nurlanishda gamma- va neytron nurlanishi asosiy rol o‘ynaydi. Alfa- va beta-zarrachalar yadro portlashi natijasida bo‘linish mahsulotlari, parchalanadigan material qoldiqlari va ikkilamchi faollashgan moddalar hosil qiladigan radioaktiv bulutlarning asosiy zararlovchi omilidir. Biroq bu zarrachalar kiyim va terining yuza qatlamlarida oson yutiladi. Sekin neytronlar ta’sirida organizmda induksiyalangan radioaktivlik paydo bo‘ladi. Bu hodisa nurlanish kasalligidan vafot etgan ko‘plab odamlarning suyaklari va boshqa to‘qimalarida, jumladan Yaponiyada aniqlangan.

Neytron bombasi

Neytron bombasi «klassik» yadro qurollari — atom va vodorod bombalaridan, avvalo, quvvati bilan farq qiladi. Uning quvvati taxminan 1 kt TNTga teng. Bu Xirosimaga tashlangan bombaning quvvatidan 20 baravar va yirik (megatonnali) vodorod bombalarining quvvatidan taxminan 1000 baravar kam. Neytron bombasi portlaganda yuzaga keladigan zarba to‘lqini va issiqlik nurlanishi «Xirosima» turidagi atom bombasining havodagi portlashidagiga nisbatan 10 baravar kuchsiz. Masalan, neytron bombasi yer yuzasidan 100 m balandlikda portlasa, faqat 200—300 m radiusda vayronagarchilik keltirib chiqaradi. Barcha tirik mavjudotlarga halokatli ta’sir ko‘rsatadigan tez neytronlar oqimining zichligi neytron bombasi portlashida «klassik» yadro bombalari portlashidagidan 14 baravar yuqori. Neytronlar 2,5 km radiusdagi barcha tirik mavjudotlarni nobud qiladi. Neytron nurlanishi qisqa yashovchi radioizotoplarni hosil qilgani sababli, uni yaratuvchilarning ta’kidlashicha, neytron bombasi portlashi epitsentriga 12 soatdan keyinoq «xavfsiz» yaqinlashish mumkin. Taqqoslash uchun, vodorod bombasi taxminan 7 km radiusdagi hududni uzoq muddatga radioaktiv moddalar bilan ifloslantiradi.

Adabiyotlar

  • Amirov Ya. S. Hayot faoliyati xavfsizligi. 2-kitob. 2-qism, 1998, 270 bet.
  • Atamanyuk V. G. Fuqaro muhofazasi, 1987, 288 bet.
  • Belov S. V. Hayot faoliyati xavfsizligi 2000, 2000, 345 bet.
  • Kushelev V. P. Neftni qayta ishlash va neft-kimyo sanoatida mehnatni muhofaza qilish (87-88, 157—158-betlar yo‘q), 1983, 472 bet.
  • Panov G. Ye. Neft va gaz konlarini o‘zlashtirishda mehnatni muhofaza qilish, 1982, 248 bet.
  • Yeryomin V. G. Mashinasozlikda mehnat xavfsizligini ta’minlash usullari va vositalari, 2000, 328 bet.
  • Karpov B. D. Mehnat gigiyenasi bo‘yicha ma’lumotnoma, 1976, 536 bet.
  • Kokorev N. P. Ishlab chiqarishda mehnat gigiyenasi. 2-nashr, 1973, 160 bet.
  • Patolin O. F. Sanoat defektoskopiyasida radiatsiyaviy xavfsizlik, 1977, 136 bet.
  • Tyoldeshi Yu.N. Radiatsiya — tahdid va umid, 1979, 416 bet.
  • Belov S. V. Mashinasozlikda himoya vositalari. Hisoblash va loyihalash. Ma’lumotnoma, 1989, 366 bet.
  • Shraga M. X. Toksikologiya asoslari (muhandislik mutaxassisliklari uchun), 2003, 211 bet.
  • Grinin A. S. Hayot faoliyati xavfsizligi, 2002, 288 bet.
  • Ushakov K. Z. Hayot faoliyati xavfsizligi — oliy ta’lim muassasalari uchun darslik, 2000, 427 bet.
  • Pochinok A. P. Mehnat xavfsizligi va gigiyenasi ensiklopediyasi. 2-jild, 2001, 926 bet.
  • Kushelev V. P. Neftni qayta ishlash va neft-kimyo sanoatida mehnatni muhofaza qilish, 1983, 472 bet.
  • Makarov G. V. Kimyo sanoatida mehnatni muhofaza qilish,, 568 bet.