Biz kuchning ta’rifini allaqachon bilamiz: kuch — bu bir jism boshqa jism bilan o‘zaro ta’sirlashganda paydo bo‘ladigan itarish yoki tortish bo‘lib, u jismning holatini, ya’ni tinch holatdan yoki tekis harakatdan o‘zgarishiga olib keladi. Kuch qo‘llanishi jismning shakli o‘zgarishiga ham sabab bo‘lishi mumkin. Kuch ikki turga bo‘linadi: kontakt kuch va kontaktsiz kuch.
Siz sakraganingizda doimo yana yerga qaytasiz. Nega? Sakrashga uringan paytingizda oyog‘ingizni ushlab turadigan nimadir bormi? To‘pni havoga baland otganingizda, u eng yuqori nuqtaga yetadi va keyin albatta yana uni otgan odam tomon, yerga qaytadi. Bu hodisalarni kontaktsiz kuch bilan tushuntirish mumkin.
Kontaktsiz kuch nima?
Kontaktsiz kuch — bu jismga u bilan bevosita kontaktda bo‘lmagan boshqa jism tomonidan ta’sir qilinadigan kuchdir. Kontaktsiz kuchlar jismlar o‘rtasida fizik aloqa bo‘lmaganda yoki hech qanday bevosita tegishsiz kuch ta’sir qilganda namoyon bo‘ladi. kontakt kuchlar turlari bilan solishtirganda, kontaktsiz kuchlar juda kam uchraydi.
Kontaktsiz kuchlarning turlari
Gravitatsion kuch
Gravitatsion kuch biz havoga otgan narsalarning yana yerga qaytishiga sabab bo‘ladi. Jism biror sirt ustida turganda, u o‘z og‘irligiga teng bo‘lgan pastga yo‘nalgan kuch bilan ta’sir qiladi va bu pastga yo‘nalgan kuch gravitatsion kuch deb ataladi.
Gravitatsiya — massaga ega barcha jismlar orasidagi tortishish kuchidir. Quyoshning gravitatsion kuchi Yer va Quyosh tizimidagi boshqa barcha sayyoralarni ma’lum orbitada ushlab turadi. Gravitatsion kuch o‘zining pastga yo‘nalgan ta’sirini ko‘rsatish uchun kontaktni talab qilmaydi.
Elektrostatik kuch
Elektrostatik kuch gravitatsion kuchga juda o‘xshaydi. Farqi shundaki, gravitatsion kuch massalar orasida ta’sir qiladi, elektrostatik kuch esa ikki zaryadlangan jism orasida ta’sir qiladi.
Agar taroqni kiyimingizga ishqalab, keyin uni mayda qog‘oz bo‘laklariga yaqinlashtirsangiz, qog‘oz bo‘laklari tik holatga kelib, taroqqa tortilayotganini ko‘rasiz. Biz musbat, manfiy va neytral mayda zarrachalardan tashkil topganmiz. Qarama-qarshi zaryadlar bir-birini tortadi, bir xil zaryadlar esa bir-birini itaradi. Bu elektrostatik kuchlarning natijasidir.
Magnit kuch
Siz hech magnit ishlatganmisiz? Bu go‘yo sehrdek tuyulmaydimi? Agar sizda ikkita magnit bo‘lsa, ularning uchlarini bir-biriga yaqinlashtirib ko‘ring. Bir holatda, uchlari bir-birini kuchli tortadi. Boshqa holatda esa, qanchalik urinmang, uchlari hech qachon bir-biriga tegmaydi.
Hatto uchlarini bir-biriga itarsangiz ham, qo‘yib yuborgan zahotingiz ular yana ajralib ketadi. Bu magnit kuch natijasidir. U, shuningdek, temirning magnit tomonidan tortilishiga ham sabab bo‘ladi. Magnit ta’sir qiladigan magnit kuch magnitdan bo‘lgan masofa ortishi bilan kamayadi. Kuch nima ekanini va kuchning boshqa turlari, masalan, kontakt kuch haqida ham o‘qing.
Kontaktsiz kuchga misollar
Kundalik hayotimizdagi turli kontaktsiz kuch misollari quyida keltirilgan.
- Daraxtdan olmaning pastga tushishi kontaktsiz kuchning eng yaxshi misollaridan biridir.
- Magnit tayoqcha mavjud bo‘lganda temir ignalarning hech qanday fizik kontaktsiz tortilishi.
- Yomg‘ir tomchilarining yerga tushishi ham kontaktsiz kuchga misol bo‘ladi.
- Sochning zaryadlanishi va qog‘oz bo‘laklarining unga tortilishi.
- Bir-biriga yaqin joylashtirilgan ikkita magnit ham kontaktsiz kuchga misoldir.
- To‘pning Yer tomon erkin tushishi gravitatsiya tufaylidir.
- Daraxtdan barglarning tushishi kontaktsiz kuchga misol bo‘ladi.
- Elektromagnetizm ham kontaktsiz kuchning yana bir misolidir.
- Elektrostatikada kichik jismlarning biror obyektga tortilishini ko‘rsatuvchi turli misollar mavjud.
- Temirdan elektr toki o‘tkazilib, u elektromagnitga aylantirilganda, u temir va zarrachalarni o‘ziga tortadi, shu bilan kontaktsiz kuch xossalarini namoyon qiladi.
Kontakt kuchlar va kontaktsiz kuchlar o‘rtasidagi farq
| Kontakt kuchlar | Kontaktsiz kuch |
| Kontakt kuch ikki xil obyektning o‘zaro tegishi tufayli yuzaga keladi. | Kontaktsiz kuch ikki obyekt orasida tegish bo‘lmagan holda, ularning bir-birini tortishi yoki itarishi natijasida yuzaga keladi. |
| Kontakt kuch bilan bog‘liq maydon mavjud emas. | Kontaktsiz kuch bilan doimo maydon bog‘liq bo‘ladi. |
| Ishqalanish kuchi kontakt kuchga misol bo‘ladi. | Gravitatsion kuch kontaktsiz kuchga misol bo‘ladi. |
Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Kontaktsiz kuch nima?
Kontaktsiz kuch — bu jismga u bilan bevosita kontaktda bo‘lmagan boshqa jism tomonidan ta’sir qilinadigan kuchdir. Kontaktsiz kuchlar jismlar o‘rtasida fizik aloqa bo‘lmaganda yoki hech qanday bevosita tegishsiz kuch ta’sir qilganda namoyon bo‘ladi.
Q2
Gravitatsion kuchni ta’riflang.
Gravitatsion kuch biz havoga otgan narsalarning yana yerga qaytishiga sabab bo‘ladi. Jism biror sirt ustida turganda, u o‘z og‘irligiga teng bo‘lgan pastga yo‘nalgan kuch bilan ta’sir qiladi va bu pastga yo‘nalgan kuch gravitatsion kuch deb ataladi.
Q3
Kontaktsiz kuchlarga ayrim misollar keltiring.
- Daraxtdan olmaning pastga tushishi kontaktsiz kuchning eng yaxshi misollaridan biridir.
- Magnit tayoqcha mavjud bo‘lganda temir ignalarning hech qanday fizik kontaktsiz tortilishi.
- Yomg‘ir tomchilarining yerga tushishi ham kontaktsiz kuchga misol bo‘ladi.
Q4
Kontakt kuchlarni ta’riflang.
Kontakt kuchlar — bu ikki xil obyektning o‘zaro tegishi natijasida yuzaga keladigan kuchlardir.
Q5
Normal kuchni ta’riflang.
Normal kuch tayanch kuchi deb ham ataladi. Normal kuch — bu boshqa bir mahkam yoki barqaror obyekt bilan kontaktda bo‘lgan jismga ta’sir qiladigan tayanch kuchidir.
