| Kosatka | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kosatkalar Alyaska sohillarida | ||||||||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||||||||
|
Domen: Olam: Kenja olam: Rangsiz guruh: Rangsiz guruh: Tip: Kenja tip: Infratip: Katta sinf: Klada: Klada: Sinf: Kenja sinf: Klada: Infrasinf: Magnaturkum: Katta turkum: Klada: Klada: Grandturkum: Turkum: Klada: Kenja turkum: Klada: Infraturkum: Klada: Parvaturkum: Klada: Katta oila: Oila: Urug‘: Tur: Kosatka |
||||||||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||||||||
| Orcinus orca (Linnaeus, 1758) | ||||||||||||
| Sinonimlar | ||||||||||||
|
||||||||||||
| Tarqalish hududi | ||||||||||||
|
Kosatkaning yashash joylari |
||||||||||||
| Muhofaza holati | ||||||||||||
| ||||||||||||
Kosatka (lot. Orcinus orca) — kitsimonlar turkumiga mansub, delfinsimonlar (delfinlar) oilasining tishli kitlar parvaturkumidagi turidir. Kosatkalar urug‘ining hozirgi davrda yashayotgan yagona vakili hisoblanadi. O‘z oilasidagi eng yirik vakil sifatida tan olingan va hozirgi kitsimonlar orasida issiqqonli hayvonlarni faol ovlaydigan yagona haqiqiy yirtqich hisoblanadi.
Qazilma qoldiqlar ikkinchi turga —
Orcinus citoniensis, ya’ni Orcinus urug‘iga mansub turga tegishli bo‘lib, Italiya (Toskana) hududidagi pliotsen yotqiziqlaridan topilgan.
Nomlanishi
Lotincha orca so‘zi, taxminlarga ko‘ra, yunoncha ὄρυξ so‘zidan kelib chiqqan. Katta Pliniy bu so‘z bilan kosatka yoki kashalot bo‘lishi mumkin bo‘lgan qandaydir yirtqichni atagan. Kosatkaning inglizcha killer whale («qotil kit») nomi XVIII asrda ispancha nomning noto‘g‘ri tarjimasi oqibatida paydo bo‘lgan: isp. asesina ballenas («kitlar qotili»).
«kosatka» nomi bilan bir qatorda, eski lug‘atlarda «kasatka» yozilish shakli ham teng huquqli variant sifatida qayd etilgan. Vaholanki, «kasatka» deb odatda qaldirg‘ochlarning bir turini, shuningdek, Bagridae oilasiga mansub laqqasimon baliqlarni (Bagridae) atashadi.
Urug‘ning ilmiy nomi hozirgi barqaror Orcinus orca shakliga kelguniga qadar bir necha bor o‘zgartirilgan. Eng ko‘p uchraydigan eskirgan nom — Orca Gray, 1846. Bu nom keyingi omonim sifatida rad etilgan, chunki Orca Wagler, 1830 nomi ilgari boshqa delfinlar urug‘i (hozirgi Hyperoodon Lacépède, 1804) uchun taklif qilingan edi. Uning o‘rniga eng qadimgi mos sinonim qo‘llanilgan: Orcinus Fitzinger, 1860.

Tashqi ko‘rinishi
Kosatkalar — eng yirik go‘shtxo‘r delfinsimonlar; ular boshqa delfinsimonlardan keskin farqlanadigan qora-oq rangi bilan ajralib turadi. Erkak kosatkalarning uzunligi 10 m gacha, vazni 8 t gacha, urg‘ochilarining uzunligi esa 8,7 m gacha yetadi. Erkaklarining orqa suzgichi baland (1,5 m gacha) va deyarli tik, urg‘ochilariniki taxminan ikki baravar past va egilgan bo‘ladi. Aksariyat delfinlardan farqli ravishda, kosatkalarning ko‘krak suzgichlari uchli va o‘roqsimon emas, balki keng va oval shaklidadir. Boshi kalta, yuqoridan yassi va tumshuq chiqintisiz; tishlari yirik, uzunligi 13 sm gacha bo‘lib, katta o‘ljani parchalashga moslashgan.


Kosatkaning orqasi va yon tomonlari qora, tomog‘i oq, qornida esa uzunasiga cho‘zilgan oq yo‘l bor. Antarktika kosatkalarining ayrim shakllarida orqa qismi yon tomonlariga qaraganda to‘qroq bo‘ladi. Orqa suzgich ortida kulrang, egar shaklidagi dog‘ mavjud. Har bir ko‘zining ustida bittadan oq dog‘ joylashgan.
Oq dog‘lar Arktika va Antarktika suvlarida ularni qoplovchi diatom suvo‘tlar qatlami tufayli sarg‘ish-yashil yoki qo‘ng‘ir tus olishi mumkin. Dog‘larning shakli har bir kosatkada shu qadar o‘ziga xoski, ayrim individlarni bir-biridan ajratish imkonini beradi. Bundan tashqari, Tinch okeanining shimoliy qismida butunlay qora (melanistlar) va oq (albinoslar) individlar ham uchraydi.

Sezgi organlari
1972-yilda kosatkaning eshitish chastotasi yuqori chegarasi 31 kGs ekanligi aniqlangan; bu afalinalarnikidan ancha past. Eshitishning eng yuqori sezgirligi 5 dan 30 kGs gacha bo‘lgan oraliqda qayd etilgan. 1999-yildagi tadqiqotga ko‘ra, kosatkaning eshitish sezgirligi 20 kGs chastotada eng yuqori bo‘ladi, biroq tekshirilgan ikki kosatkaning har ikkisida 100 kGs chastotadagi tovushlarga ham javob reaksiyasi aniqlangan.
Tarqalishi
Kosatka deyarli butun Jahon okeanida tarqalgan bo‘lib, qirg‘oq yaqinida ham, ochiq suvlarda ham uchraydi, biroq asosan qirg‘oqdan 800 km gacha bo‘lgan mintaqada yashaydi. Uning tarqalish hududiga Qora dengiz, Azov dengizi, Sharqiy Sibir dengizi va Laptevlar dengizi kirmaydi. Tropik mintaqalarda sovuq va mo‘tadil suvlarga qaraganda kamroq uchraydi. Rossiyada esa ko‘pincha Kuril orollari tizmasi, Komandor orollari hamda umuman Kamchatka yaqinida (ayniqsa Avacha qo‘ltig‘i va Zelyoniy burni atrofida) uchraydi.
Hayot tarzi va oziqlanishi
Kosatka — yirtqich bo‘lib, turli xil ozuqalar bilan oziqlanadi, lekin har bir alohida populyatsiya ma’lum turdagi o‘ljaga ancha tor ixtisoslashgan. Masalan, Norvegiya dengizining ayrim populyatsiyalari seld balig‘iga ixtisoslashgan va har kuzda uning ortidan Norvegiya sohillariga ko‘chib boradi; ayni hududdagi boshqa populyatsiyalar esa asosan kurakoyoqlilarni ovlaydi. Oziq tanlashdagi afzalliklar populyatsiyalarning ijtimoiy-biologik xususiyatlarini belgilaydi. Kosatkalarda o‘z turi vakillariga nisbatan zo‘ravonlik darajasi deyarli nolga teng, bu esa ularni ko‘plab boshqa sutemizuvchilardan ajratib turadi.
Xillari
Kanadadagi kosatkalarni o‘rganish jarayonida tashqi ko‘rinishi, ijtimoiy-biologik va genetik xususiyatlari bilan bir-biridan farqlanuvchi quyidagi xillar ajratilgan:
| Baliqxo‘r (rezident yoki R tipidagi kosatkalar) (resident), o‘troq |
Bu Tinch okeanining shimoli-sharqiy qismi qirg‘oq suvlarida uchraydigan uch populyatsiya orasida eng keng tarqalganidir. Ular asosan baliqlar, ba’zan esa boshoyoqli mollyuskalar bilan oziqlanadi. Murakkab munosabatlar tizimiga ega ahil oilaviy guruhlarda yashaydi. Orqa suzgich atrofidagi kulrang yoki oq hududdan iborat egar shaklidagi dog‘da ko‘pincha qora qismlar bo‘ladi. Urg‘ochilarining orqa suzgich uchlari yumaloq bo‘lib, eng uchki qismi o‘tkirlashgan. Ular bir xil hududlarga muntazam qaytib kelgani sababli shunday nomlangan. Barcha dengiz sutemizuvchilari ichida eng batafsil o‘rganilganlaridan biri — Britaniya Kolumbiyasi va Vashington shtati yaqinidagi kosatka populyatsiyalaridir. Tadqiqotchilar 300 dan ortiq rezident kosatkaga so‘nggi 30 yil ichida alohida laqab bergan. |
| Sutemizuvchilar bilan oziqlanuvchi (tranzit yoki T tipidagi kosatkalar) (transient), ko‘chib yuruvchi qirg‘oq kosatkalari |
Ular deyarli faqat dengiz sutemizuvchilari, asosan kurakoyoqlilar bilan oziqlanadi. Odatda ikki nafardan olti nafargacha bo‘lgan kichik guruhlarda yuradi va rezidentlarga qaraganda oilaviy aloqalari uncha barqaror emas. Ular muloqotda rezidentlarnikiga nisbatan soddaroq dialektlardan foydalanadi. Tovush signallari xilma-xilligi ham kamroq. Tranzit kosatkalarning egar shaklidagi dog‘lari yaxlit va bir tekis kulrang bo‘ladi. Urg‘ochilarining orqa suzgichlari uchburchaksimonroq va uchliroq. Ularning ko‘chish hududlari qirg‘oq bo‘ylab cho‘ziladi; AQSHning Tinch okeani sohillarida ular Alyaskaning janubidan Kaliforniyagacha kuzatilgan. Tranzit kosatkalar «Bigg kosatkalari» deb ham ataladi. Bu nom ketolog Maykl Bigg sharafiga berilgan(ingl.). |
| Ochiq dengiz kosatkalari (offshore), ko‘chib yuruvchi chuqur suv kosatkalari |
Tinch okeanining shimoli-sharqiy qismidagi uchinchi kosatka populyatsiyasi 1988-yilda aniqlangan: o‘sha paytda bukri kitlarni o‘rganuvchi tadqiqotchi ularni ochiq dengizda kuzatgan. Nomidan ko‘rinib turibdiki, ular qirg‘oqdan uzoqda suzadi va asosan baliq bilan oziqlanadi. Biroq ularning sutemizuvchilarni ovlaydigan tranzit kosatkalarnikiga o‘xshash, chandiq va o‘yiqlari bor yirik orqa suzgichlari ularning sutemizuvchilar va akulalar bilan ham oziqlanishi mumkinligini istisno etmaydi. Ular asosan Vankuver orolining g‘arbiy qirg‘og‘i va Hayda-Guay arxipelagi yaqinida uchragan. Odatda 20-75 ta individdan iborat guruhlarda yashaydi, ba’zan 200 tagacha individli guruhlar ham qayd etilgan. Ularning turmush tarzi kam o‘rganilgan, ammo genetik jihatdan rezident va tranzit kosatkalarning har ikkisidan farq qiladi. Ular eng kichik gavdali kosatkalar bo‘lib, urg‘ochilarining orqa suzgichi uchi tekis yumaloqlangan bo‘ladi. |
Tinch okeanining shimoliy qismidagi kosatkalarning ekotiplari
Hozirgi vaqtda Xalqaro Qizil kit tomonidan yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar bo‘yicha qabul qilingan qarashga ko‘ra, kosatka deyarli butun dunyoda tarqalgan yagona tur hisoblanadi. Shu rasmiy manba ayrim hududlarda kosatkalar alohida shakllarga bo‘linishini tan oladi. Masalan, Tinch okeanining shimoliy qismida oziqlanishga moyilligi, ijtimoiy tuzilishi va morfologik belgilari bilan farqlanuvchi «rezident» va «tranzit» kosatkalar mavjud. Tabiatda «rezident» va «tranzit» kosatkalar bir-biri bilan muloqot qilmaydi va juftlashmaydi, garchi ko‘pincha bir hududda uchrashsa ham. Genomlarining tahlili ushbu «rezident» va «tranzit» shakllar orasida kamida so‘nggi 100 ming yil davomida o‘zaro chatishtirish sodir bo‘lmaganini ko‘rsatdi.
Ov qilish usullari

Kosatka dengiz ekotizimida oziq zanjirining eng yuqori pog‘onasida turadigan, deyarli tabiiy raqibi bo‘lmagan yirtqichdir. Shunga qaramay, kosatkalar yuksak rivojlangan dengiz sutemizuvchilari sifatida oziq topish uchun to‘da bo‘lib bajariladigan murakkab taktik va hatto strategik ov usullaridan foydalanadi.
Masalan, baliq qidirayotganda kosatkalar to‘dasi odatda bir qator bo‘lib yoyiladi va taxminan 5 km/soat tezlikda suzadi. Bunda exolokatsiya signallari har bir hayvonga boshqalarga nisbatan o‘z o‘rnini aniqlash, ular bilan aloqani uzmaslik va guruhning umumiy harakatida qatnashish imkonini beradi. Topilgan baliqlar to‘dasini kosatkalar qirg‘oq tomon siqib boradi yoki suv yuzasi yaqinida zich to‘p holiga keltiradi. So‘ng navbatma-navbat to‘daning o‘rtasiga sho‘ng‘ib, dum zarbalari bilan baliqlarni karaxt qiladi (karusel usuli). Guruh bo‘lib o‘ljani qurshab ovlash uchun ko‘p ovchi kerak bo‘lganligi sababli kosatka to‘dalari o‘rtacha 5 dan 15 tagacha individdan iborat bo‘ladi.

O‘rta va yirik sutemizuvchilarni, xususan kurakoyoqlilarni ovlashga ancha kam qatnashchi — bittadan beshtagacha kosatka kerak bo‘ladi. Eng tomoshabop ov usuli — kosatkalarning dengiz sherlari yotadigan joylarda qirg‘oqqa otilib chiqishidir. Bu hodisa Patagoniya sohillarida muntazam kuzatiladi. Tyulenlarni kosatkalar ularning yotish joyi yaqinidagi dengiz tubi relyefidan foydalanib pistirmada kutadi; odatda faqat bitta erkak ov qiladi, boshqalari esa uzoqroqda kutib turadi. Mayda delfinlarni kosatkalar yakka-yakka ta’qib qiladi yoki bir necha guruh bo‘lib delfinlar to‘dasini o‘rab oladi.

Muz parchasi ustida ketayotgan tyulenlar yoki pingvinlarni ovlaganda kosatkalar muzning ostidan suzib o‘tib unga zarba beradi yoki bir qatorga tizilib, kuchli dum suzgichlarini bir maromda harakatlantirish orqali o‘ljani dengizga yuvib tushiradigan yo‘naltirilgan baland to‘lqin hosil qiladi. Kosatkalar turli ov ko‘nikmalarini bolaligidan onalaridan o‘rganadi va to‘dadan tashqarida ham mustaqil harakat qila oladi. Buning uchun ular qirg‘oq hududidagi suv yuzasi ustida sodir bo‘layotgan vaziyatni ko‘rish va eshitish orqali o‘rganadi: boshini suvdan chiqarib qirg‘oqdagi ehtimoliy o‘ljani kuzatadi va uning tanish tovushlariga quloq tutadi. Bolasiga qirg‘oqdagi o‘ljani bemalol tutishni o‘rgatish uchun ona kosatka uni kuch bilan sayoz suvga yoki hatto quruqlikka itarib chiqaradi va suvdan turib kuzatadi. Agar bolasi vahimaga tushib, mustaqil suvga qaytolmasa, ona suvdan chiqib uni o‘zi bilan tortib ketadi. So‘ng bolasi qirg‘oqda o‘zini ishonchli his qilmaguncha mashqni takrorlaydi.
Tug‘ma ovchi bo‘lgan kosatkalar dengizdagi o‘ljani exolokatsiya yordamida topish qobiliyatidan tashqari, ayrim yirtqich dengiz qushlari, xususan qoraqosh albatroslar bilan ov qilishda simbioz hosil qiladi. Ular qushlar to‘dasining xatti-harakatiga qarab muayyan suv hududida baliq ko‘pligini aniqlaydi. Suv ostida suzayotgan baliq to‘dalarini yuqoridan yaxshi ko‘ra oladigan qushlar bu hamkorlikda havodan razvedka vazifasini bajaradi. Vaqti-vaqti bilan suv yuzasiga chiqqan kosatkalar qushlarning ovozi va albatroslarning suv ustidagi faolligiga qarab ov hududi o‘ljaga boy ekanini bilib oladi. Albatroslar ham kosatkalarning kelishidan manfaatdor, chunki ular baliqlarni suv yuzasiga yaqinroq haydaydi va qushlarga ularni tutish osonlashadi.
Tadqiqotda dronlar va bioregistratorlar yordamida shimoliy rezident kosatkalar (Orcinus orca) bilan Tinch okeanining oq yonli delfinlari (Lagenorhynchus obliquidens) o‘rtasida chinuk lososini (Oncorhynchus tshawytscha) ovlashda vaziyatga qarab hamkorlik qilish holatlari aniqlangan. Kosatkalar muvofiqlashtirilgan harakatlar bilan delfinlar ortidan chuqurlikka sho‘ng‘igan va o‘zlarining exolokatsiya faolligini kamaytirgan. Taxminlarga ko‘ra, ular yirik o‘ljani topishda delfinlarning akustik signallariga tayanadi. Kosatkalar tutilgan baliqni to‘da a’zolari bilan bo‘lishgan, delfinlar esa qolgan ozuqa qoldiqlarini iste’mol qilgan; bu turlar orasida tajovuzkor harakatlar kuzatilmagan.
Yirik kitlarga hujumda asosan erkak kosatkalar qatnashadi. Ular bir vaqtda o‘ljaga tashlanib, suv yuzasiga chiqishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun tomog‘i va suzgichlarini tishlaydi. Biroq urg‘ochi kashalotlarga hujum qilganda, aksincha, o‘ljaning chuqurga sho‘ng‘ib ketishiga to‘sqinlik qilishga urinadi (erkak kashalotlardan esa kosatkalar qochadi, chunki ular nihoyatda kuchli va jag‘lari bilan o‘limga olib keladigan jarohat yetkaza oladi).

Odatda kosatkalar bir kitni to‘dadan ajratishga yoki bolasini onasidan ayirishga urinadi. Bu har doim ham uddalanmaydi, chunki kitlar o‘zini va avlodini samarali himoya qila oladi. Masalan, Antarktidada kit ovlanadigan hududlar ustidan sekin uchib o‘tgan nazoratchilar yirik yo‘l-yo‘l kitlar kit bolalariga yaqinlashayotgan kosatkalarni muvaffaqiyatli haydaganini kuzatgan. Kosatkalar ko‘pincha kitni butunlay yemay, faqat tili, lablari va tomog‘ini iste’mol qiladi. Kitlardan tashqari, ular yirik oq akulalarni ham ovlaydi. Kosatkalar oq akulalarni bir tomondan oziq uchun raqobatchi deb bilsa, ikkinchi tomondan ularning oziqlantiruvchi fermentlarga boy jigarini juda qadrlaydi. Urg‘ochi kosatka ov usullaridan foydalanib, o‘zidan uncha kichik bo‘lmagan yirik oq akulani ham yakka o‘zi yenga oladi.

Yosh kosatkalarga ov usullarini o‘rgatish ularning hayotida muhim o‘rin tutadi. Har bir to‘daning avloddan avlodga o‘tadigan o‘z ov an’analari bor.
Bir nazariyaga ko‘ra, «tranzit» kosatkalar kamroq tovush chiqaradi, chunki dengiz sutemizuvchilari ularni eshitib qolishi mumkin. Shunga yaqin boshqa nazariyaga ko‘ra, «rezident» kosatkalar makonda mo‘ljal olish va o‘ljani kuzatishda faol exolokatsiyadan foydalansa, «tranzit» kosatkalar okean shovqinlarini passiv tinglash orqali yo‘l topadi.
Kosatkaning bir sutkalik oziq ehtiyoji 50-150 kg ni tashkil etadi.
Ijtimoiy tuzilishi
| |||||||||||||

Kosatkalarda murakkab ijtimoiy tuzilish mavjud bo‘lib, ichki va tashqi ijtimoiy aloqalarining murakkabligi jihatidan ular faqat fillar va yuksak primatlarning ijtimoiy tuzilishidan keyin turadi. Bu tuzilishning asosini matriarxal guruh (oila) tashkil etadi. Odatda oila urg‘ochi kosatka, turli yoshdagi bolalari va voyaga yetgan o‘g‘illaridan iborat bo‘ladi. Qarindosh urg‘ochilar (qizlari, opa-singillari yoki amakivachcha-tog‘avachchalari, juda kam hollarda aka-ukalari) boshchiligidagi bir necha oila birlashib, guruh yoki to‘da hosil qiladi. Bunday birlashmada o‘rtacha 18 ta individ bo‘ladi va uning a’zolari bir-biriga qattiq bog‘langan. Rezident kosatkalarning erkaklari deyarli doimo butun umrini onasi bilan o‘tkazadi. Tranzit kosatkalarning erkaklari esa ba’zan ona to‘dasini tark etib, ko‘payish yoshidagi yolg‘iz urg‘ochilari bor boshqa to‘daga qo‘shiladi. Shunga qaramay, kosatkalarning har ikkala xilidagi erkaklar juftlariga qaraganda onalariga ko‘proq bog‘langan. Ona mavqeyi va obro‘si kosatkalar orasida shubhasiz yuqori hisoblanadi. Oila nikoh munosabatlariga emas, onaga sadoqatga asoslanadi. O‘g‘illarning onaga bog‘liqligi kabi, onalar ham o‘g‘illarini shiddat bilan himoya qiladi.
Har bir guruhning o‘ziga xos tovushli dialekti mavjud. Bu dialekt faqat shu guruhga xos tovushlar bilan birga barcha kosatkalar ishlatadigan umumiy tovushlarni ham o‘z ichiga oladi. Guruh juda barqaror bo‘lsa-da, ayniqsa ozuqa qidirish vaqtida bir necha qismga ajralishi mumkin. Kosatkalarning bir nechta guruhi birgalikda ovlash yoki turli ijtimoiy aloqalar uchun birlashishi mumkin. Bitta guruh a’zolarining barchasi qarindosh bo‘lgani sababli, kosatkalar bir necha guruh qo‘shilgan paytlarda juftlashadi, deb taxmin qilinadi.
Bir to‘dadagi kosatkalar o‘rtasidagi munosabatlar juda do‘stona va tajovuzsizdir. Eng keskin holatda ham jahli chiqqan individ dum yoki ko‘krak suzgichi bilan suv yuzasiga urishi mumkin. Sog‘lom kosatkalar keksa, kasal yoki jarohatlangan turdoshlariga g‘amxo‘rlik qiladi.
Ko‘payishi

Jinsiy yetilish taxminan 12—14 yoshda sodir bo‘ladi. O‘rtacha umr davomiyligi insonnikiga yaqin: erkaklar o‘rtacha 50 yil, urg‘ochilar esa 75—100 yil yashaydi, deb hisoblanadi. Biroq tutqunlikda bu ko‘rsatkichlar ikki-uch baravar qisqaradi.
Ko‘payish jarayoni kam o‘rganilgan. Taxminlarga ko‘ra, kosatkalar yoz oylarida va erta kuzda juftlashadi. Bo‘g‘ozlik davomiyligi aniq belgilanmagan, ammo uning 16—17 oy davom etishi taxmin qilinadi. Yangi tug‘ilgan bolalarning tana uzunligi 2,5—2,7 m bo‘ladi. Ikki bola tug‘ilishi orasidagi eng qisqa muddat 2 yil, biroq urg‘ochilar odatda bundan ham kamroq, taxminan 5 yilda bir marta tug‘adi. Boshqa ko‘plab yirtqichlar singari, yosh onada qayta urug‘lanishga qiziqish uyg‘otish va uning reproduktiv siklini tiklash uchun unga juft bo‘lishga intilgan erkak bolasini o‘ldirishga urinishi mumkin. Biroq kuzatuvlar yosh ona o‘z bolasining o‘ldirilishini befarq kuzatmasligini ko‘rsatadi. Ehtimol, onalik instinkti ta’sirida u erkakka shiddat bilan tashlanadi. Urg‘ochi umr davomida 6 tagacha bola tug‘adi va taxminan qirq yoshida ko‘payishni to‘xtatadi.
Kosatkalar va grindalar urg‘ochilari menopauzani boshdan kechirib, homilador bo‘lish qobiliyatini yo‘qotganidan keyin ham o‘nlab yillar yashaydigan sanoqli sutemizuvchi turlar qatoriga kiradi (inson ham shular jumlasidan).
Inson bilan munosabatlari
1982-yilda moratoriy joriy etilishi bilan ularni tijorat maqsadida ovlash taqiqlangan. Biroq bu taqiq tubjoy xalqlarning kit oviga hamda ilmiy-ma’rifiy maqsadlarda kosatkalarni tutishga tatbiq etilmaydi.
Aholi sonining o‘sishi, shu bilan birga baliqchilik va dengiz hayvonlarini ovlash hajmining ortishi ovchilarning kosatkani o‘z biznesi uchun xavfli raqobatchi sifatida qabul qilishiga sabab bo‘lgan.
Tabiiy yashash muhitida kosatkalar insondan qo‘rqmaydi, ammo yovvoyi tabiatda kosatka hujumi oqibatida inson halok bo‘lgani haqida ishonchli ma’lumotlar yo‘q. Bu inson ular uchun ozuqa sifatida qiziq emasligidan dalolat beradi.

Kosatkalarni yirik va do‘stona delfinlar deb tasavvur qilishga qaramay, tutqunlikda ular vaqti-vaqti bilan tajovuzkorlik ko‘rsatadi. Biroq odatda bir havzada saqlanadigan delfin va tyulenlarga nisbatan bunday qilmaydi. Kosatkalar hujumi oqibatida murabbiylar halok bo‘lgan ayrim holatlar ma’lum.

Shunga qaramay, kosatkalarning odamlarga hujumi bo‘yicha hujjatlashtirilgan barcha holatlarda (jumladan, o‘lim bilan yakunlanganlarida ham) ovqatlanish maqsadi kuzatilmagan. Okeanarium xodimlari tajovuz sabablarini aniqlash uchun o‘tkazgan tekshiruvlar shuni ko‘rsatganki, odamlarga, jumladan ilgari do‘stona munosabat o‘rnatgan kishilarga ham hujumlar bir necha sabab tufayli yuz bergan: okeanarium rahbariyati qarori bilan kosatkalarni jufti yoki bolasidan ajratish, yolg‘izlik va juftlashish mavsumida jinsiy sherikning yo‘qligi tufayli iztirob chekish yoki tutqunlikdagi stress omillari. Ayrim holatlarda hujumning aniq sababini aniqlashning imkoni bo‘lmagan va ular sababsiz tajovuz namoyon bo‘lishi sifatida qayd etilgan. Insonlarga hujumlarning barchasida kosatkalar odatiy ov taktikasini qo‘llagan: jabrlanuvchini suv ostiga tortib, suv yuzasiga ko‘tarilishiga yo‘l qo‘ymagan. Bir necha kosatka hujum qilgan holatlarda bitta tashabbuskor individ bo‘lgan, boshqalari esa to‘da instinkti ta’sirida beixtiyor qo‘shilgan; ular bevosita jarohat yetkazmay, faqat jabrlanuvchining cho‘kishiga ko‘maklashgan. Halok bo‘lganlarning jasadini yorib tekshirish natijalariga ko‘ra, o‘lim bilan yakunlangan holatlarning 100 % ida o‘lim sababi suvga cho‘kish bo‘lgan; ba’zan tishlash va tezlik bilan urilib zarba berish oqibatida ko‘plab ezilgan hamda yirtilgan jarohatlar ham aniqlangan. Hujumdan keyin yarim soat yoki bir necha soat ichida tajovuz susayadi, ma’lum vaqt o‘tgach esa hujum qilgan kosatka odamlarni marhumning jasadini olib chiqish uchun havzaga kiritadi va asta-sekin ular bilan yana aloqa o‘rnata boshlaydi. O‘lim bilan yakunlangan barcha holatlarda jasadlar bo‘laklarga bo‘linmagan, balki butun holda olingan. Kosatkalar jabrlanuvchini butunlay yeyishga, uning qo‘l-oyog‘ini uzib olishga yoki tanasini kuchli jag‘lari bilan chaynab parchalashga urinmagan. Shu bois ularning odamni o‘ldirgan holatlarini jabrlanuvchiga nisbatan eng kam darajada shafqatsizlik va jarohat yetkazish bilan amalga oshirilgan deb tavsiflash mumkin. Bu kosatkalar psixikasi yuksak rivojlangan hayvonlar ekanini va tajovuz sabablarini shunchaki oziq qidirish, hududni himoyalash yoki boshqa sodda omillar bilangina izohlab bo‘lmasligini ko‘rsatadi.
Kosatkalar faqat ko‘payish davridagina jizzaki va tajovuzkor bo‘lib qolmaydi. Bunday xatti-harakatlarga genetik omillar, zerikish, yopiq joyda saqlanish stressi, rivojlangan ijtimoiy hayvonning tabiiy yashash muhitidan ajratilishi hamda o‘rgatishda ijobiy mustahkamlash usuli sifatida qo‘llanadigan ozuqadan mahrum qilish sabab bo‘lishi mumkin.
Biroq kosatkalar tug‘ma ovchilar ekanini unutmaslik kerak. Ov instinktlari ularga tug‘ilishidan xos bo‘lib, o‘yin bilan ov bir-biriga qo‘shilib ketishi mumkin. Bunga quyidagi hodisa misol bo‘ladi: 2011-yilda BBC telekanali buyurtmasi bilan «Muzlagan sayyora» hujjatli filmini suratga olayotgan tadqiqotchilar guruhi 5 metrlik puflama rezina qayiqdan kosatkalarni tasvirga olayotganda, ularning pingvin va tyulenlarni muz bo‘laklaridan suvga yuvib tushirish usuliga duch keldi. Kosatkalar hosil qilgan to‘lqinlar qayiqni qayta-qayta chayqatib, suvga to‘ldirdi; qayiqqa chiqqan suvni shoshilinch ravishda chiqarib tashlashdan boshqa iloj qolmadi. Ikki haftalik tasvirga olish jarayonida tadqiqotchilar muz parchalarida yaqin atrofdan o‘tib ketayotgan tyulenlarga kosatkalar yigirmadan ortiq marta ov qilganini qayd etdi. Bunday «yuvib tushirish»ga duch kelgan tadqiqotchilar kosatkalar ularga nisbatan nihoyatda do‘stona munosabatda bo‘lganini ta’kidladi. Hayvonlar kichik qayiqni kuchli tanasi bilan urib ag‘darishga yoki dum zarbasi bilan odamlarni suvga tushirishga urinmagan, ularga xayrixohlik va qiziqish bilan qaragan. Biroq tug‘ma instinktlar kosatkalarning rezina qayiqni pingvinlar turgan muz parchasi deb qabul qilishiga va shunga muvofiq harakat qilishiga sabab bo‘lgan.
Kosatkalar yovuz emas, biroq boshidan kechirganlari va zarar ko‘rgan turdoshlari uchun qasos olishi mumkin. Kit ovlash oqibatida zarar ko‘rgan to‘dalarning a’zolari alamini saqlab qolishi va keyinchalik o‘zlari eslab qolgan, kichik tonnajli kit ovlovchi kemalar bilan o‘lchami o‘xshash suzish vositalariga hujum qilishi mumkin. Chet ellik tadqiqotchilarning hujjatlashtirilgan hujumlarni o‘rganish tajribasi kosatkalar o‘zidan ham katta suzish vositalariga hujum qilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bunda kosatkalar kit ovchilarining o‘zini ular suzayotgan kema bilan bog‘lamaydi. Bu esa ular kemalarni inson yasagan vosita emas, balki mustaqil mavjudot deb qabul qilishi va qasos nishoni sifatida odamlarni emas, aynan kemalarni tanlashidan dalolat beradi. Kemadagi odamlarga esa odatda betaraf munosabatda bo‘ladi. Masalan, 15-iyun kuni, 1972-yilda kosatkalar to‘dasi Robertsonlar oilasi bo‘lgan 13 metrlik shxunaga — «Lyusett» kemasiga hujum qilib, uni urgan. Yog‘och korpusda zarba oqibatida paydo bo‘lgan teshikdan suv kirishi kemaning qirg‘oqdan 320 km uzoqlikda tez orada cho‘kishiga olib kelgan. Robertsonlar kichik puflama qutqaruv qayig‘iga va keyinchalik qo‘lbola shatakka aylantirilgan, o‘zlari yasagan yelkan bilan harakatlanuvchi yog‘och qayiqqa o‘tgan. Dushman deb bilgan kemani cho‘ktirganidan keyin kosatkalar hududni tark etgan. Ular ichida odamlar bo‘lgan qutqaruv va yog‘och qayiqlarga hujum qilishga urinmagan va Robertsonlarga qirg‘oqqa to‘siqsiz yetib olish imkonini bergan.
Tutqunlikda saqlash yuzasidan bahslar
Kosatkalarni tutqunlikda saqlashning o‘zi bahsli masala. Chunki so‘nggi vaqtlarda tutib olingan kosatkalar «SeaWorld», «Marineland» kabi dengiz parklaridagi turli shoularning asosiy yulduzlari sifatida ishlatilmoqda. Marineland parkida tomosha ko‘rsatadigan 4 ta kosatka shu bog‘ning o‘zida tug‘ilgan.

Hozirda AQSHda kosatkalarni tutqunlikda saqlashni taqiqlash uchun faol kurash olib borilmoqda: Kaliforniya shtatida ulardan sirk hayvonlari sifatida foydalanishni taqiqlovchi qonun loyihasi ko‘rib chiqilmoqda; Nyu-York shtatida esa bu tur vakillarini akvariumlar va dengiz parklarida saqlash taqiqlangan.
Rossiyada yaqin vaqtgacha kosatkalar tutilmagan. Faqat 2012 va 2013-yillarda Uzoq Sharqda madaniy-ma’rifiy maqsadlarda foydalanish uchun dastlabki kosatkalar tutilgan.
Narniya va Nord deb nomlangan ulardan ikkitasi 5-avgust kuni, 2015-yilda Xalq xo‘jaligi yutuqlari ko‘rgazmasi (VDNX) hududida ochilgan Moskva okeanografiya va dengiz biologiyasi markazi — «Moskvarium»ga olib kelingan. Keyinroq ularga Vladivostokdan maxsus reys bilan yetkazilgan uchinchi kosatka qo‘shilgan. Unga sahnada Jyulyetta deb nom berilgan.
2018-yil oxiri — 2019-yil boshida beluxalar va kosatkalarning Srednyaya ko‘rfazidagi Dengiz sutemizuvchilarini moslashtirish markazida saqlanish sharoitlari yuzasidan mojaro kelib chiqqan. Vaziyat barcha kosatkalarni Oxota dengiziga qo‘yib yuborish bilan to‘liq hal etilgan. Beluxalarning bir qismi ham Oxota dengiziga, qolgan qismi esa Yapon dengiziga qo‘yib yuborilgan. Bunday murakkab qaror tayfundan so‘ng Amur daryosi toshgani va Oxota dengizida kuzgi bo‘ronlar boshlangani sababli hayvonlarni Xabarovsk o‘lkasidagi qo‘yib yuborish joyiga yetkazish imkonsiz bo‘lgani uchun qabul qilingan.
Populyatsiya holati va muhofazasi

Umumiy soni haqidagi aniq ma’lumotlar yo‘q. Umumiy sonning eng kam bahosi 50 ming kosatkani tashkil etadi. Mahalliy populyatsiyalar soni taxminan quyidagicha baholanadi: 25 ming — Antarktidada, 8,5 ming — Tinch okeanining tropik kengliklarida, 2,5 ming — Tinch okeanining shimoli-sharqida, 500 dan 1,5 minggacha — Norvegiya qirg‘oqlarida va 2 minggacha — Yaponiya qirg‘oqlarida.
Madaniyatda
- ««Hukmdorning quvilishi» — G. Adamovning 1946-yildagi ilmiy-fantastik romani.
- ««Delfinlar oroli» (ingl. Dolphin Island) — Artur Klarkning 1963-yildagi ilmiy-fantastik romani.
- «Namu: qotil kit» (ingl. Namu, the Killer Whale) — kosatka Namu haqidagi oilaviy film, rejissyor Laslo Benedek, 1966-yil.
- «Abadiy shamol» — ilmiy-fantastik qissa, muallifi Sergey Jemaytis, 1970-yil.
- ««Aysberglar orasidagi o‘lim» (ingl. Orca) — rejissyor Maykl Andersonning dramatik qo‘rqinchli filmi, 1976-yil.
- ««Villini ozod qiling» — Villi laqabli kosatka va uning do‘sti, Jessi ismli bola haqidagi oilaviy film. Trilogiya (1993—1997).
- «To‘da» (nem. Der Schwarm) — nemis yozuvchisi Frank Shetsingning ilmiy-fantastik romani (2003-yil).
- ««Zang va suyak» (fr. De rouille et d’os) — kosatka murabbiyasi Stefani haqidagi Jak Odiar dramasi, 2012-yil.
- ««Villsiakni ozod qiling» — «Janubiy Park» serialining 913-qismi (№ 138), 2005-yil.
- ««Qora suzgich» — Gabriela Kaupertueytning 2013-yildagi hujjatli filmi.
- ««Qotil kit»» — qo‘rqinchli film, rejissyor Jo-Enn Brechin, 2026-yil
Adabiyotlar
- Vud, Forrest Glenn. Dengiz sutemizuvchilari va inson = Marine Mammals and Man / Ingliz tilidan A. A. Sherbakov tarjimasi. A. S. Sokolov tahriri va so‘zboshisi bilan. — L.: Gidrometeoizdat, 1979. — 200 000 nusxa
- Wilson D. E. & Reeder D. M. (eds). Dunyo sutemizuvchilari turlari. — 3-nashr. — Jons Hopkins universiteti nashriyoti, 2005. — Jild. 1. — B. 743. — ISBN 0-8018-8221-4. OCLC 62265494.
- Baird R. W. Kosatka: ozuqa topishga ixtisoslashuv va guruh bo‘lib ovlash / Kitsimonlar jamiyatlari (J. Mann, R. C. Connor, P. L. Tyack va H. Whitehead tahriri ostida). — 2000. — B. 127—153.
Havolalar
- Rossiya umurtqali hayvonlari: Kosatka
- Orcinus orca (ingl.). Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar Qizil ro‘yxati.
- ingl. Rossiya kosatkalari sahifasi
- Kosatka fotosuratlari Foto va video (ingl.)
