

Uy hayvonlari — shunday hayvonlarki, ularni xonakilashtirgan aqlli inson boshpana va ozuqa bilan ta’minlab boqadi. Ular insonga moddiy mahsulot va xizmatlar manbai sifatida yoki hamroh hayvonlar sifatida foyda keltirib, uning bo‘sh vaqtini mazmunli o‘tkazishga yordam beradi. Ko‘plab uy hayvonlari oson ko‘payadi. Seleksiya orqali inson ularning ko‘payishini va nasliga o‘tadigan belgilarini boshqarishi mumkin.
Umumiy tavsif


Uy hayvonlarining bir qismi (qishloq xo‘jaligi hayvonlari) insonga bevosita moddiy foyda keltiradi. Masalan, ular oziq-ovqat (sut, go‘sht), xomashyo (jun, teri) manbai bo‘lib xizmat qiladi. Boshqa hayvonlar (ishchi chorva va xizmat hayvonlari) yuk tashish, qo‘riqlash va shu kabi ishlarni bajarib, insonga foyda keltiradi.
Ikkinchi yirik toifa — hamroh hayvonlar. Ular odamning bo‘sh vaqtini mazmunli qiladi, zavq bag‘ishlaydi va ular bilan muloqot qilish mumkin. Shaharliklar uchun «uy hayvonlari» tushunchasi ko‘proq shu ikkinchi toifani, ya’ni «xonadon sevimlilari»ni anglatadi. Uyida hayvon boqadigan ko‘plab oilalarning fikricha, jonivorlar xonadonga fayz kiritadi, odamni tinchlantiradi va stressni kamaytiradi.
Bir turga mansub hayvonlardan ko‘pincha turli maqsadlarda foydalanilishini ham hisobga olish kerak. Masalan, kimdir quyonlarni go‘shti va mo‘ynasi uchun ko‘paytiradi, boshqa birov esa quyonni uyda sevimli jonivor sifatida boqadi. Hamroh hayvonlarning ayrim hayot faoliyati mahsulotlaridan oz miqdorda xomashyo sifatida foydalanish mumkin. Masalan, uzun junli itdan, shuningdek, mushukdan yoki quyondan ma’lum miqdorda jun yig‘ib, undan o‘zi yoki oila a’zolari uchun issiq kiyimlar to‘qish mumkin. Uy parrandalarining patlari bezak buyumlari yasashda va tasviriy san’atda ishlatiladi.

Uy hayvonlari maxsus binolarda (molxona, otxona, it uyasi) saqlanishi yoki bevosita odamning uyida yashashi mumkin. Uy ichida yashaydigan hayvonlarning ayrimlari qafaslarda, akvariumlarda, terrariumlarda va boshqa maxsus joylarda saqlanadi, boshqalariga esa (masalan, mushuklarga, itlarga, quyonlarga) xona bo‘ylab erkin yurishga ruxsat beriladi.

Rivojlangan mamlakatlarda uy hayvonlari asosan maxsus tanlangan tarkibiy qismlardan sanoatda tayyorlangan ozuqalar bilan oziqlantiriladi. Bular omuxta yemlar — qishloq xo‘jaligi hayvonlari uchun, mushuklar yoki itlar uchun tayyorlangan ozuqalardir. Bunday ozuqalardan foydalanish qulay bo‘libgina qolmay, hayvonni barcha zarur oziq moddalar bilan ham ta’minlaydi. Biroq ayrim uy hayvonlari, xususan, aksariyat amfibiyalar va reptiliyalar uchun bunday ozuqalar mos kelmaydi. Uy sharoitida ularning oziqlanishi tabiiy ratsioniga imkon qadar yaqin bo‘lishi kerak. Uyda boqiladigan hayvonlardan tashqari, xonadonda istalmagan jonivorlar ham yashashi mumkin. Ular odamning uyiga yoki uning atrofiga o‘z-o‘zidan joylashadi, hech qanday foyda keltirmaydi va ba’zan katta zarar yetkazadi. Masalan, kalamushlar, sichqonlar, suvaraklar, chumolilar va yovvoyi mushuklar shular jumlasidandir. Bunday jonivorlar odamlar yashaydigan joylar yaqinida uchraydigan sinantrop hayvonlarning kengroq guruhiga kiradi.
Tutqunlikda ko‘payish

Uy hayvonlari aslida erkin yashaydigan yovvoyi hayvonlardan kelib chiqqan. Ko‘plab yovvoyi hayvonlarni, ayniqsa yoshligida, qo‘lga o‘rgatish va hatto uyda saqlash mumkin. Ba’zan yovvoyi hayvonlar oson qo‘lga o‘rgansa-da, tutqunlikda qiyin ko‘payadi. Qo‘lga o‘rgatilgan hayvon ko‘paygan taqdirda ham uning bolasini qaytadan o‘rgatish kerak bo‘ladi.
Yovvoyi, qo‘lga o‘rgatilgan yoki tutqunlikda saqlanayotgan hayvonlardan farqli o‘laroq, uy hayvonlari odatda oson ko‘payadi. Oson ko‘payish maqsadga muvofiq bo‘lsa, serpushtlik ijobiy xususiyat hisoblanadi. Uy hayvonlarining bolalarini qayta qo‘lga o‘rgatish shart emas: hayvonni uy hayvoniga aylantirgan o‘ziga xos belgilar uning genlarida mustahkamlangan va nasldan naslga o‘tadi. Bu genetik xususiyatlar majmuasi odamlar asrlar davomida olib borgan seleksiya jarayonida shakllangan.
Uy hayvonlari turlarining soni hayvonot olamidagi turlarning umumiy soniga nisbatan ancha kam. Masalan, dunyoda ikki mingdan ortiq sutemizuvchi turi mavjud bo‘lsa, uy hayvonlari turlari qariyb 40 ta. Agar uy hayvonlari ro‘yxatidan hasharotlar vakillarini (asalari, koshenil, ipak qurtining ikki—uch turi) va baliqlarning ikki xil zotini (oltin baliq va karp; batafsil akvariumchilik bo‘limida) chiqarib tashlasak, «haqiqiy» uy hayvonlari atigi 27 tur bo‘lib qoladi.
Biologik tasnif
Barcha uy hayvonlari yovvoyi qarindoshlari bilan birga umumiy biologik tasnifga kiradi:
- Uy chorvasi, odatda, quyidagi toifalarga mansub: sinf — sutemizuvchilar, turkum — juft tuyoqlilar va kenja turkum — kavsh qaytaruvchilar. To‘la ma’noda uy chorvasi deb hayoti insonga bevosita bog‘liq, inson uchun ham juda zarur bo‘lgan ko‘pi bilan 7-8 turdagi hayvonni atash mumkin. Bu turlar madaniyat taraqqiyotida muhim tarixiy o‘rin tutgan. Ularga sigir (yoki yirik shoxli qoramol), qo‘y, echki (mayda shoxli chorva), buyvol, bir o‘rkachli tuya (dromedar), ikki o‘rkachli tuya (baktrian), lama, alpaka va shimol bug‘usi kiradi. Osiyoda odatda ho‘kizning vazifasini banteng va gayal bajaradi, Tibetda — qo‘tos. Bundan tashqari, kavsh qaytarmaydigan juft tuyoqli uy chorvasi turiga quyidagi hayvon kiradi: cho‘chqa. Toq tuyoqli chorva turlariga quyidagilar kiradi: xonaki ot, poni, eshak va xachir.
- It, mushuk, xonaki sassiqko‘zan (fretka) — yirtqichlar (Carnivora).
- Quyon — tovushqonsimon (Lagomorpha).
- Dengiz cho‘chqachasi, sichqon, dekorativ kalamush — kemiruvchilar (Rodentia).
Uy parrandalari quyidagicha tasniflanadi:
- turkum — tovuqsimonlar (Galliformes) — tovuq, kurka, yapon bedanasi, sesarka, qirg‘ovul va tovus,
- turkum — g‘ozsimonlar (Anseriformes) — soqov oqqush, g‘oz, o‘rdak va mushk o‘rdagi,
- turkum — kabutarsimonlar (Columbiformes) — ko‘k kaptar va kuluvchi musicha,
- turkum — chumchuqsimonlar (Passeriformes) — kanareyka,
- turkum — to‘tiqushsimonlar (Psittaciformes) — to‘lqinsimon to‘tiqush.
To‘liq xonakilashtirilmagan turlar ham mavjud: shimol bug‘usi, ko‘plab to‘tiqushlar. XIX asrdan boshlab dastlab Afrikada, keyin esa Osiyoda, Yevropada va Shimoliy Amerikada xonakilashtirilgan tuyaqushlar yetishtirila boshlangan. Ular tuyaqushsimonlar (Struthioniformes) turkumiga kiradi. Xuddi shu davrda Amerikada go‘shti va terisi uchun timsohlarni ham ko‘paytira boshlashgan.

Qishloq xo‘jaligi hayvonlari
Bu yerda sanab o‘tilgan hayvonlarning barchasi bir xil darajada xonakilashtirilmagan. Eng yuqori darajada xonakilashtirilganlar — qishloq xo‘jaligi hayvonlaridir. Ular inson ko‘magida turli tashqi sharoitlarga moslashish qobiliyatiga ega. Masalan, qattiq sovuq va issiqqa chidaydi, nafaqat tabiatdagi, balki sun’iy tayyorlangan ozuqalarni ham iste’mol qila oladi. Sigir, qo‘y, ot va cho‘chqa ana shunday xususiyatlarga ega bo‘lgani uchun xo‘jalikda keng tarqalgan. Biroq buyvol, tuya, shimol bug‘usi, lama va alpaka (pako) kabi hayvonlar faqat muayyan hududlarda yashaydi: Osiyo va Afrikaning nihoyatda sovuq yoki issiq mintaqalarida, shuningdek, Peruning baland tog‘larida.
Uy hayvonlari insonga katta foyda keltiradi: ular oziq-ovqat (sut mahsulotlari, go‘sht, yog‘, tuxum), kiyim-kechak va poyabzal tayyorlash uchun xomashyo beradi, yuk tashiydi va dehqonchilik ishlariga yordam beradi. Shuningdek, qo‘riqlash, aloqa va boshqa vazifalarni ham bajaradi (itlar, mushuklar, ayrim qushlar). Hasharotlar yordamida foydali mahsulotlar, ya’ni asal, shuningdek, ipak ishlab chiqarish uchun xomashyo olinadi. Mikroorganizmlar (zamburug‘lar va o‘simliklar bilan birga) farmatsevtika sanoati uchun muhim resursdir.
Ba’zan hayvonlar shunchaki zavq va ko‘ngilochar maqsadlarda saqlanadi: hasharotlar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar shular jumlasidandir.
Hayvonlarning huquqlarini himoya qilish harakati tarafdorlari inson go‘sht va terilardan foydalanish uchun hayvonlarni o‘ldirmasligi kerak, deb hisoblaydi. Ayrim vegetarianlar (veganlar) nafaqat go‘shtni, balki quyidagi mahsulotlarni ham iste’mol qilmaydi: sut va tuxum.
Seleksiya
Uy hayvonlarining seleksiyachilar foydalanadigan eng muhim xususiyati — ularning belgilaridagi xilma-xillikdir. Shu xususiyat tufayli turli zotlar yaratiladi. So‘nggi ikki asrda olib borilgan mashaqqatli seleksiya ishlari natijasida ayrim dastlabki hayvonlar tanib bo‘lmas darajada o‘zgargan. Bunga kalta shoxli sigir, leyster va sautdaun zotli qo‘ylar, ingliz chopqir oti va og‘ir yuk tortuvchi ot, shuningdek, yorkshir va berkshir zotli cho‘chqalar misol bo‘ladi. Hayvon organizmidagi bunday o‘zgarishlar va kerakli irsiy belgilarni mustahkamlash seleksiyachilarning ko‘plab avlodlari uzoq vaqt davomida olib borgan mehnati natijasida amalga oshgan.

Dastlabki hayvonni undan seleksiya yo‘li bilan yaratilgan zot vakili yoniga qo‘yib ko‘rilsa, natijalar ko‘pincha hayratlanarli bo‘ladi. Ingliz buqasi 50—70 pudgacha og‘irlikka yetadi. Rossiyalik dehqonlarning qo‘yi 50—60 funt keladi, sautdaun zotli qo‘y esa 400—600 funtgacha semirtiriladi va bundan tashqari 10—15 funt yuqori sifatli uzun jun beradi. Ingliz cho‘chqalari bir yil ichida 10—12 pudga yetadi (taqqoslash uchun, rus cho‘chqasi bunday vaznga yetishi uchun 3—4 yil boqilishi kerak). Ingliz chopqir va og‘ir yuk tortuvchi otlari haqida esa gapirib o‘tirishning hojati yo‘q — ular anchadan beri butun dunyoga mashhur.
Inson ehtiyojlariga qarab uy hayvonlari xususiyatlarining o‘zgarishiga merinos qo‘yi qiziqarli misoldir. Uning jun qoplamasi ustidagi seleksiya turli jun navlariga bo‘lgan talabning o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lgan. So‘nggi o‘n yilliklarda qo‘ychilik bilan shug‘ullanuvchilar merinos junining uzunligi, ingichkaligi va boshqa belgilarini o‘zgartirishga intilgan.
Hozirgi seleksiyachilar bir nechta maqsad uchun foydali bo‘ladigan zotlarni yaratishga intilmoqda. Masalan, qoramolda sutdorlik bilan birga tez semirish xususiyatini, qo‘yda esa sifatli jun berish bilan birga go‘shtdorlikni uyg‘unlashtirishga harakat qilinmoqda.
Bekkvel va aka-uka Kollinzlarning ishlari seleksiya yordamida uy hayvonlarining belgilarini istalgan yo‘nalishda o‘zgartirish mumkinligini ko‘rsatgan. Bunday o‘zgarishlarning chegarasi bor-yo‘qligi esa hali noma’lum.
Darvin dunyoga mashhur «Turlarning kelib chiqishi» asarida chorvadorlarning yangi zotlar yaratish borasidagi yutuqlariga ko‘p marta murojaat qilgan. Kitobning birinchi bobi butunlay hayvonlar va o‘simliklarning madaniylashtirilish natijasida qanday o‘zgarishiga bag‘ishlangan.
Seleksiya va inbridingning qo‘shimcha oqibatlari qatoriga ayrim zotlarga xos irsiy kasalliklarga moyillik va yuzaga keladigan mutatsion belgilar kiradi. Ular hayvon hayotini qiyinlashtirishi va ba’zan qisqartirishi mumkin.
Xonakilashtirish tarixi
Hayvonlarni xonakilashtirish qanday va qachon boshlanganligi haqida juda kam ma’lumot bor. Bu borada afsona-rivoyatlar ham, tarixiy yilnomalar ham deyarli ma’lumot bermaydi. Taxminlarga ko‘ra, tosh davri odamlari asosiy uy hayvonlarining deyarli barchasini allaqachon boqishgan. Eng qadimgi madaniy yodgorliklarda, shu jumladan Bibliyada ham sigir, qo‘y, ot va boshqa hayvonlar xalqlarning chorvachilik va dehqonchilik faoliyatining oddiy tarkibiy qismi sifatida tilga olinadi. Inson hozirgi uy hayvonlarini qachon qo‘lga o‘rgatgani, shuningdek, ko‘pchilik xonaki sutemizuvchilarning kelib chiqishi hanuz noma’lum.
Shunga qaramay, har bir uy hayvonining yovvoyi ajdodi bo‘lgan, deb taxmin qilinadi. Buni qadimgi qoziq ustiga qurilgan inshootlar qoldiqlaridan topilgan suyaklar ustidagi tadqiqotlar tasdiqlaydi. Qazilma materiallarini o‘rganish orqali xonaki hayvonlar suyaklarini ularning yovvoyi qarindoshlarinikidan farqlash mumkin bo‘lgan. Shuning uchun tarixdan oldingi davrlarda bir xil hayvon turi ham yovvoyi, ham xonaki holda yashagan bo‘lishi mumkin, deb hisoblanadi. Hozir ayrim uy hayvonlari mansub bo‘lgan turlar tabiatda yovvoyi holda uchramaydi (sigir).
Ayrim uy hayvonlarining ajdodi qaysi tur bo‘lgani haqidagi masala hozirgacha bahsli. Masalan, ayrimlar rus xonaki qo‘yi muflondan kelib chiqqan, boshqalar arxardan, yana boshqalar esa Shimoliy Afrika yovvoyi qo‘yidan (Ovis tragelophus) kelib chiqqan deb hisoblaydi. Itning ajdodi deb ayrimlar bo‘rini, ayrimlar chiyabo‘rini, yana boshqalar esa har ikkala turni ko‘rsatadi (ba’zan ularga koyot ham qo‘shiladi). Hozirgi ilmiy qarashlarga ko‘ra, itlar to‘liq holda bo‘rilardan kelib chiqqan.
Ko‘plab uy hayvonlarining yovvoyi ajdodlari qirilib ketgan. Masalan, qoramollarning aksariyat zotlari ajdodi sifatida tur (Bos primigenius) ko‘rsatiladi. U yovvoyi buqa sifatida nafaqat tarixdan oldingi, balki nisbatan yaqin davrlargacha yashagan. Buni slavyan xalq og‘zaki ijodidagi rivoyatlar, qadimgi rus dostonlari, tur nomi uchraydigan joy nomlari va nihoyat, yilnomalar hamda qadimiy adabiy yodgorliklarning aniq ma’lumotlari tasdiqlaydi. Bu manbalarga qaraganda, qadimgi tur ajdodlarimizga yaxshi tanish bo‘lgan: u yirik gavdali, uzun shoxli, malla-to‘q tusli, nihoyatda kuchli va chaqqon hayvon bo‘lgan. Tur ozuqa ko‘p va xilvat joylar mavjud bo‘lgan botqoqli, o‘rmonzor hududlarni xush ko‘rgan. Dostonlarga ko‘ra, turning tarqalish hududi Dneprbo‘yi, Volin o‘lkasi va Litva o‘rmonlarini qamrab olgan. Biroq xalq tilidagi ma’lumotlar va tur nomi saqlangan joy nomlari bu hududni sharqda Donets daryosining yuqori oqimigacha, shimolda esa Ladogagacha (u yerda Tur sahrosi bor), shuningdek, Gryazovets va Galichgacha kengaytiradi. Tur haqidagi bevosita guvohliklar ichida XVI asrda Rossiyaga kelgan mashhur Gerbershteynning tasviri ayniqsa diqqatga sazovor. Turni hozirgacha yashab kelayotgan zubr bilan chalkashtirmaslik uchun Gerbershteyn o‘zining «Rerum Moscoviticarum commentarii» nomli qaydlariga ikkala hayvonning rasmlarini ham kiritgan.

Shunday qilib, ayrim uy hayvonlari osongina yovvoyilashib ketishi ma’lum bo‘lmaganida, xonaki buqaning kelib chiqishi haqidagi masala ancha ravshan bo‘lardi. Amerika qit’asi kashf etilishidan avval u yerda Eski Dunyoda boqiladigan uy hayvonlarining birortasi ham bo‘lmagan: ot, sigir, cho‘chqa, qo‘y yoki echki yo‘q edi. Bu qadimdan xonakilashtirilgan hayvonlarning barchasini Amerikaga yevropaliklar olib kelgan. Ular uchun qulay sharoit mavjud bo‘lgani sababli hayvonlar tezda haddan tashqari ko‘paygan. Ularning soni aholining ehtiyojidan ortib ketgan. Shunda ayrim hayvonlar qarovsiz qolib, podalardan ajralgan, o‘rmonlarda daydib yurgan va asta-sekin yovvoyilashgan. Shu tariqa Amerikada yovvoyilashgan buqa va otlarning butun boshli podalari paydo bo‘lgan. Natuzius o‘z kuzatuvlarida cho‘chqalarning yovvoyilashishi va yovvoyi to‘ng‘izlar bilan juftlashishi holatlari ham bo‘lganini aytgan.
Amerikadagi uy hayvonlari bilan sodir bo‘lgan holat, qisman Yevropada ham uchrab turadi va aholisi siyrak yashaydigan Avstraliya hududlarida ham takrorlanadi. U yerda yovvoyilashgan qoramol va otlar hatto odamlar uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Uy hayvonlarining oson yovvoyilashishini ayrimlar ularning yovvoyi turlardan kelib chiqqaniga dalil deb biladi. Bu fikrga ko‘ra, ba’zi uy hayvonlari yovvoyilashishga moyil, chunki tabiiy yovvoyi holat ularga inson yaratgan sun’iy xonaki sharoitdan ko‘ra mosroq bo‘lib, go‘yoki ular shu holatga qaytishga intiladi. Agar xonakilik ayrim hayvonlarga tug‘ma xususiyat bo‘lganida, ularga inson yordamisiz yashash qiyin bo‘lardi va o‘sha turdagi yovvoyi hayvonlarni xonakilashtirish ham unchalik qiyin bo‘lmas edi. Nima bo‘lganda ham, insonning eng yaqin yordamchilari va do‘stlari bo‘lgan uy hayvonlarining kelib chiqishi haqidagi masala ochiq qolmoqda. Natuzius to‘g‘ri ta’kidlaganidek, bu masala bevosita kuzatish va tajriba doirasidan tashqaridadir.
Inson bilan bir uyda yashaydigan sevimli hayvonlarga kelsak, bu vazifani eng avval itlar bajara boshlagan. Qadimgi Rimda va ilk o‘rta asrlar Yevropasida xonakilashtirilgan lasicha keng tarqalgan uy hayvoni bo‘lgan, chunki u uy atrofidagi kemiruvchilarni ovlagan. Biroq lasichaning qo‘lga qiyin o‘rganishi sababli, xonadon zararkunandalarini ovlash vazifasida uning o‘rnini dastlab genettalar (o‘rta asrlarda qisqa vaqtga), keyin esa mushuklar egallagan. Kemiruvchilarni yo‘q qilish zarurati ancha kamaygan hozirgi davrda ham mushuklar keng tarqalgan uy sevimlilari bo‘lib qolmoqda.
Boshpanasiz hayvonlar
Boshpanasiz hayvonlar alohida odam yoki oilaga nisbatan emas, balki butun insoniyat jamiyatiga nisbatan uy hayvonlari hisoblanadi. Bu atama «nazoratsiz hayvonlar» tushunchasiga yaqin bo‘lib, unga inson nazoratidan hatto vaqtincha chiqib ketgan barcha uy va qo‘lga o‘rgatilgan hayvonlar (jumladan, yo‘qolgan yoki erkin sayr qilayotgan hayvonlar) kiradi. Boshqa tomondan, boshpanasiz hayvonlar ham inson tomonidan to‘liq yoki qisman nazorat qilinishi mumkin (qarang: Boshpanasiz hayvonlar homiysi). Mushuk va itlarning yovvoyi turlari boshpanasiz hayvonlarga kiritilmaydi (masalan, dingo).
Boshpanasiz hayvonlar orasida eng ko‘p uchraydigan turlar itlar va mushuklardir.
Adabiyotlar
- Uy hayvonlari / S. N. Bogolyubskiy // Debitor — Evkalipt. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1972. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 8). (Murojaat qilingan sana: 30 mart 2015) Arxivlangan 30 mart 2015 yilda.
- Sovetov A. V. Uy hayvonlari // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Tsalkin V. I. Sharqiy Yevropaning eng qadimgi uy hayvonlari. — M.: Nauka, 1970. — 280 bet.