Qirilib ketish — biologiya va ekologiya sohalarida muayyan biologik tur yoki takson vakillarining barchasi yo‘q bo‘lib ketishi hodisasidir. Qirilib ketish tabiiy yoki antropogen (inson faoliyati bilan bog‘liq) sabablarga ega bo‘lishi mumkin. Qisqa vaqt ichida biologik turlarning ko‘plab qirilib ketishi ommaviy qirilib ketish deb ataladi.
Yer tarixidagi eng yirik qirilib ketish hodisalari
- 2,45 mlrd yil avval — kislorod falokati — deyarli barcha anaerob organizmlar yo‘qolgan;
- 440 mln yil avval — ordovik–silur davridagi qirilib ketish — dengizdagi 60 % dan ortiq umurtqasiz turlari qirilib ketgan;;
- 364 mln yil avval — devon davridagi qirilib ketish — dengiz organizmlari turlarining soni 50 % ga kamaygan;
- 251,4 mln yil avval — «buyuk» perm davridagi qirilib ketish, sanab o‘tilganlar ichida eng yirik qirilib ketish bo‘lib, barcha tirik mavjudotlar turlarining 95 % dan ortig‘i yo‘qolgan;
- 199,6 mln yil avval — trias davridagi qirilib ketish — natijada o‘sha davrda Yerda yashagan, hozir fanga ma’lum turlarning kamida yarmi qirilib ketgan;
- 66 mln yil avval — bo‘r–paleogen davridagi qirilib ketish — barcha turlarning oltidan bir qismini, jumladan, qushlarga mansub bo‘lmagan dinozavrlarni ham yo‘q qilgan ommaviy qirilib ketish;.
- 33,9 mln yil avval — eotsen–oligotsen davridagi qirilib ketish — ko‘lami jihatidan oldingi 5 ta ommaviy qirilib ketishdan kichikroq bo‘lgan, ammo dengiz va quruqlik florasi hamda faunasi tarkibi sezilarli darajada o‘zgargan
- 130 ming yil avval — hozirgi vaqtgacha: kech pleystotsen — golotsen davridagi qirilib ketish — ko‘p jihatdan inson faoliyati tufayli yuz bergan ommaviy qirilib ketish; undan eng ko‘p megafauna zarar ko‘rgan.
Qirilib ketish sabablari
Qirilib ketish yashash muhitining keskin o‘zgarishi yoki boshqa turlar yoxud yirtqichlar bilan raqobat tufayli sodir bo‘ladi. Paleontologiya ma’lumotlariga ko‘ra, tana kattaligi tur paydo bo‘lishi va yo‘qolib ketishi sur’atining yuqoriligi bilan bog‘liq emas. O‘tmishning istalgan davrida yirik hayvonlar o‘rtacha hisobda mayda hayvonlarga qaraganda ko‘proq qirilib ketmagan, ommaviy qirilib ketish hodisalarining aksariyati esa turli o‘lchamdagi hayvonlarga ta’sir ko‘rsatgan.
- Qirilib ketish sabablari
- falokatlar (asteroid va meteoritlarning qulashi, vulqonlarning otilishi);
- atrof-muhitning o‘zgarishi;
- inson omili;
- yirtqichlar;
- bir xil yashash hududida boshqa hayvon turlari bilan raqobat;
- epizootiyalar (hayvonlar orasida yuqumli kasalliklarning keng tarqalishi), parazitlarning hujumi;
- cheklangan tarqalish hududi (masalan, orollarda yashovchi turlarda genetik xilma-xillikning kamayishiga olib kelishi mumkin, bunga inbriding, ya’ni yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi ko‘payish sabab bo‘ladi)
Amerikalik olim Pol Martin butun dunyoda sodir bo‘lgan qirilib ketish hodisalariga umumiy tushuntirish taklif qilgan. Iqlimning asta-sekin o‘zgarishi tufayli yuz bergan ekologik o‘zgarishlar oqibatida turli hududlarda turlarning qirilib ketishini izohlovchi murakkab modellar ishlab chiqilgan. Biroq bunday sharoitda tarqalish hududi keng bo‘lgan turlar, masalan, yirik o‘txo‘r hayvonlarning butunlay yo‘qolib ketishi ehtimoldan yiroq. Chunki nazariy jihatdan ular yashash sharoiti qulayroq hududlarga ko‘chib o‘tishi mumkin edi. Demak, boshqa omillar ham ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi kerak. Martin ko‘rsatganidek, bunday omillardan biri inson populyatsiyasining ko‘payishi.
Adabiyotlar
- Ross Makfi, Piter Shauten. Megafaunaning yakuni. Mamontlar, qilichtishli yo‘lbarslar va ulkan yalqovlarning qiziqarli hayoti hamda sirli halokati = Ross Makfi, Piter Shauten. Megafaunaning yakuni: dunyodagi eng ulkan, eng vahshiy va eng g‘aroyib hayvonlarning taqdiri. — M.: Alpina non-fikshn, 2025. — B. 280. — ISBN 978-5-00139-515-7.
