Yo‘q bo‘lib ketish

Qirilib ketish darajasi: dengiz faunasida butun fanerozoy davomida. Har bir vaqt oralig‘i uchun o‘sha davrda mavjud bo‘lgan urug‘larning necha foizi keyingi davrgacha saqlanib qolmagani ko‘rsatilgan (bunda barcha urug‘lar emas, faqat qazilma qoldiqlarida saqlanib qolganlari hisobga olingan). Havolalar orqali beshta eng yirik qirilib ketish hodisasi belgilangan

Qirilib ketish — biologiya va ekologiya sohalarida muayyan biologik tur yoki takson vakillarining barchasi yo‘q bo‘lib ketishi hodisasidir. Qirilib ketish tabiiy yoki antropogen (inson faoliyati bilan bog‘liq) sabablarga ega bo‘lishi mumkin. Qisqa vaqt ichida biologik turlarning ko‘plab qirilib ketishi ommaviy qirilib ketish deb ataladi.

Yer tarixidagi eng yirik qirilib ketish hodisalari

Qirilib ketish sabablari

Qirilib ketish yashash muhitining keskin o‘zgarishi yoki boshqa turlar yoxud yirtqichlar bilan raqobat tufayli sodir bo‘ladi. Paleontologiya ma’lumotlariga ko‘ra, tana kattaligi tur paydo bo‘lishi va yo‘qolib ketishi sur’atining yuqoriligi bilan bog‘liq emas. O‘tmishning istalgan davrida yirik hayvonlar o‘rtacha hisobda mayda hayvonlarga qaraganda ko‘proq qirilib ketmagan, ommaviy qirilib ketish hodisalarining aksariyati esa turli o‘lchamdagi hayvonlarga ta’sir ko‘rsatgan.

Qirilib ketish sabablari

Amerikalik olim Pol Martin butun dunyoda sodir bo‘lgan qirilib ketish hodisalariga umumiy tushuntirish taklif qilgan. Iqlimning asta-sekin o‘zgarishi tufayli yuz bergan ekologik o‘zgarishlar oqibatida turli hududlarda turlarning qirilib ketishini izohlovchi murakkab modellar ishlab chiqilgan. Biroq bunday sharoitda tarqalish hududi keng bo‘lgan turlar, masalan, yirik o‘txo‘r hayvonlarning butunlay yo‘qolib ketishi ehtimoldan yiroq. Chunki nazariy jihatdan ular yashash sharoiti qulayroq hududlarga ko‘chib o‘tishi mumkin edi. Demak, boshqa omillar ham ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi kerak. Martin ko‘rsatganidek, bunday omillardan biri inson populyatsiyasining ko‘payishi.

Adabiyotlar

  • Ross Makfi, Piter Shauten. Megafaunaning yakuni. Mamontlar, qilichtishli yo‘lbarslar va ulkan yalqovlarning qiziqarli hayoti hamda sirli halokati = Ross Makfi, Piter Shauten. Megafaunaning yakuni: dunyodagi eng ulkan, eng vahshiy va eng g‘aroyib hayvonlarning taqdiri. — M.: Alpina non-fikshn, 2025. — B. 280. — ISBN 978-5-00139-515-7.