Chorvachilik haqida

Qo‘ylar podasi — Aydaho, AQSH

Chorvachilik — qishloq xo‘jaligining chorva mahsulotlari olish uchun qishloq xo‘jaligi hayvonlarini ko‘paytirish va boqish bilan shug‘ullanuvchi tarmog‘idir. Chorvachilikning ilmiy asosi — zootexniya.

Tarixiy ma’lumotlar

Chorvachilik — insoniyatning ovchilik, terimchilik va baliqchilikdan keyin, o‘simlikshunoslik (dehqonchilik) bilan birga neolit davrida, ya’ni neolit inqilobi davrida shakllangan eng qadimgi mashg‘ulotlaridan biridir. Chorvachilikning paydo bo‘lishidan oldin ayrim yovvoyi hayvon turlarini xonakilashtirish jarayoni kechgan. Bu hayvonlar inson bilan yonma-yon yashab, unga muayyan foyda keltira olgan: oziq-ovqat manbai sifatida (go‘sht, sut, qushlarning tuxumi), kiyim tayyorlash yoki boshpana qurish uchun xomashyo manbai sifatida (masalan, teri), ish hayvonlari sifatida (masalan, omoch tortishda), ulov sifatida yoki mol-mulkni qo‘riqlash maqsadida (it, mushuk).

Dehqonchilik singari chorvachilik ham oziq-ovqatni yanada barqaror va oldindan rejalashtiriladigan tarzda ta’minlashga imkon bergan. Natijada ovchilik va terimchilik bilan kun kechiradigan jamiyatlarga qaraganda oziq izlashga kamroq vaqt sarflangan. Bundan tashqari, ayrim hayvonlarni ko‘paytirish yuklarni uzoq masofalarga tashish imkonini yaratib, keng tarmoqli savdo-sotiq rivojlanishiga asos solgan. Ko‘plab olimlarning fikricha, bu omillar madaniyat, turmushda qo‘llaniladigan yangi ixtirolar, shuningdek, umumiy o‘zlikni anglash asosida birlashgan yirik jamiyatlar va xalqlarning rivojlanishiga kuchli turtki bergan.

Xonakilashtirish va chorvachilik mahsulotlarini olish uchun quyidagi hayvonlar mos kelgan: sigirlar, echkilar, qo‘ylar, cho‘chqalar, tuyalar, bug‘ular va boshqa ayrim hayvonlar. Bu turlarning aksariyati tabiiy tarqalgan hududlari Hosildor yarim oy deb ataluvchi Yaqin Sharq mintaqasida kesishgani aniqlangan. Bu holat shu hududdagi xalqlarning taraqqiyotini tezlashtirib, dastlabki sivilizatsiyalar paydo bo‘lishiga turtki bergan. Ularni yaratgan xalqlar orasida quyidagilar bo‘lgan: shumerlar, bobilliklar, misrliklar, ossuriyaliklar va finikiyaliklar.

XXI asr boshlarida chorva boqish uchun qishloq xo‘jaligi yerlarining qariyb 70 % i (butun quruqlikning 30 % i) talab etilgan.

Chorvachilik tarmoqlari

Chorvachilik quyidagi tarmoqlarga bo‘linadi:

Rossiyada chorvachilik tarmog‘ining tavsifi

2022-yil holatiga ko‘ra, Rossiyada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 60 % dan ortig‘i chorvachilik hissasiga to‘g‘ri keladi. Uning asosiy tarmoqlari qoramolchilik, qo‘ychilik, cho‘chqachilik va parrandachilikdir. Ular o‘z navbatida quyidagi yo‘nalishlarga bo‘linadi:

  • sut, go‘sht va go‘sht-sut yo‘nalishidagi qoramolchilik;
  • bekon, go‘sht, yog‘ va yarim yog‘ yo‘nalishidagi cho‘chqachilik;
  • dag‘al junli, yarim dag‘al junli, mayin junli, yarim mayin junli, dumbali, go‘sht-jun, shuningdek, po‘stinbop teri yo‘nalishidagi qo‘ychilik;
  • tuxum, go‘sht va umumiy yo‘nalishdagi parrandachilik.

Xalq xo‘jaligida muhim o‘rin tutuvchi chorvachilik tarmog‘i mamlakatni asosan quyidagilar bilan ta’minlaydi:

  • Oziq-ovqat mahsulotlari.
  • Oziq-ovqat sanoati uchun xomashyo.
  • Suyak uni.
  • Dori vositalari.
  • Yem-xashak.
  • Mo‘yna, teri, jun va par.
  • Tortish kuchi.
  • Go‘ng.

Atrof-muhit va iqlimga ta’siri

Resurslar iste’moli

Dunyoda foydalaniladigan suv resurslarining 26 % i chorvachilik hissasiga to‘g‘ri keladi. Go‘sht va sut mahsulotlari yetishtirish uchun barcha qishloq xo‘jaligi yerlarining 83 % idan foydalaniladi. Barcha haydaladigan yerlarning 40 % i chorva uchun yem yetishtirishga ajratilgan. Dunyo bo‘yicha o‘simlikchilik mahsulotlarining ⅓ qismidan ko‘prog‘i qishloq xo‘jaligi hayvonlariga yem bo‘ladi. Dunyoda yetishtiriladigan soyaning qariyb 90 % i chorvachilikda yem sifatida ishlatiladi.

Yashash muhitining buzilishi va biologik xilma-xillikning kamayishi

2001–2015-yillarda mol go‘shti va soya ishlab chiqarishni kengaytirish oqibatida insoniyat 533 ming km² maydondagi o‘rmonlarni yo‘qotgan. Braziliyadan Yevropa Ittifoqiga eksport qilinadigan soyaning 20 % i va mol go‘shtining 17 % i noqonuniy kesilgan o‘rmonlar o‘rnida yetishtirish bilan bog‘liq, jumladan, Amazoniyada va Serraduda. WWF chorvachilikni biologik xilma-xillik kamayishining asosiy sababi deb hisoblaydi. 1970–2014-yillarda dunyo bo‘yicha sutemizuvchilar, sudralib yuruvchilar, amfibiyalar, baliqlar va qushlar populyatsiyasi 60 % ga qisqargan. Yovvoyi hayvonlar sonining kamayishi yashash joylari yo‘qolishi yoki buzilishi bilan bog‘liq. Bunga o‘rmonlar, o‘tloqlar va botqoqliklarni yaylovlarga aylantirish, yem yetishtirish hamda baliqchilik xo‘jaliklari uchun o‘zlashtirish sabab bo‘lmoqda.

Atrof-muhitning ifloslanishi

Chorvachilik havoning PM 2.5 mikroskopik zarrachalari bilan ifloslanishiga hissa qo‘shadi. AQSHda hisoblab chiqilishicha, ushbu mamlakatning o‘zida buning oqibatida yiliga 12,7 ming kishi vafot etadi. Chorvachilik fermalari ammiak chiqindilarining eng yirik manbai hisoblanadi. Ammiak ta’sirchan ekotizimlarga zarar yetkazadi, tuproqni kislotalantiradi, suv havzalarida evtrofikatsiyani (suvning «gullashi»ni) kuchaytiradi va shaharlarda smog hosil bo‘lishida ishtirok etadi. Juda katta hajmda yem yetishtirish ko‘p miqdorda pestitsid va o‘g‘itlarning atrof-muhitga chiqarilishi bilan kechadi. Chorvachilik daryo va ko‘llarni ham ifloslantiradi: daryolardagi azot va fosfor bilan ifloslanishning, shuningdek, daryo suvining kriptosporidiyalar bilan zararlanishining 88 % igacha bo‘lgan qismi qoramol, cho‘chqa va tovuq yetishtiradigan fermalar bilan bog‘liq.

Iqlim o‘zgarishi

FAOning 2006-yildagi bahosiga ko‘ra, chorvachilik inson faoliyatidan kelib chiqadigan jami gaz chiqindilarining 18 % iga teng miqdorda issiqxona gazlari chiqaradi: ularning 9 % i karbonat angidrid (CO2), 35-40 % — metan (CH4), 64 % — azot(I) oksidi (N2O) va ayrim boshqa gazlar. Ko‘proq omillarni hisobga oladigan boshqa hisob-kitoblarga ko‘ra, chorvachilikning global isishga qo‘shgan hissasi 51 % ni tashkil etadi. Yana bir baholashda 10 yillik davr uchun global isish salohiyati hisoblab chiqilgan. Bunda hisobga olingan barcha CO2 chiqindilari haqiqatda atmosferaga yetib bormasligi e’tiborga olinganda, chorvachilik inson faoliyatidan kelib chiqadigan barcha issiqxona gazlarining 87 % ini atmosferaga chiqaradi.

Go‘sht va sut mahsulotlari ishlab chiqaruvchi beshta korporatsiyaning (JBS, Tyson, Cargill, Dairy Farmers of America va Fonterra) bir yillik jami issiqxona gazi chiqindilari Exxon, Shell yoki BP kabi neft gigantlarining har biri chiqargan gazlardan ko‘proqdir. Chorvachilik sohasidagi eng yirik 20 ta kompaniyaning umumiy issiqxona gazi chiqindilari Germaniya, Buyuk Britaniya va Fransiyaning jami chiqindilaridan ham ortiq.

Yechimlar

Chorvachilikdagi qoramollari chiqaradigan issiqxona gazlarini kamaytirish uchun turli usullar (masalan, ozuqaviy qo‘shimchalar, gaz yig‘uvchi xaltalar, metanni yutuvchi niqoblar va boshqalar), shuningdek, go‘sht mahsulotlari iste’molini qisqartirish orqali qoramollar sonini kamaytirish taklif qilinmoqda.

Chorvachilik tufayli yuzaga keladigan barcha ekologik muammolarni hal etishning yagona yo‘li sifatida o‘simlik asosidagi ovqatlanishga o‘tish ko‘rsatiladi. Oksford universitetining hisob-kitobiga ko‘ra, vegancha ovqatlanishga o‘tish issiqxona gazlari chiqindilarini 75 % ga, yovvoyi tabiatga tahdidlarni 66 % ga va suv resurslari sarfini 54 % ga kamaytiradi. Dunyo miqyosida o‘simlik asosidagi ovqatlanishga o‘tish qishloq xo‘jaligi yerlariga bo‘lgan ehtiyojni 3,1 mlrd ga miqdorida kamaytiradi. Bu maydon kattaligi jihatidan deyarli bir butun qit’aga teng: Afrika qit’asi.

Adabiyotlar

Havolalar