| Janubiy Xitoy dengizi | |
|---|---|
Dengizning sun’iy yo‘ldoshdan olingan tasviri, manba: NASA World Wind, 2004-yil. | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 3537 ming km² |
| Hajmi | 3623 ming km³ |
| Eng katta chuqurligi | 5560 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 1024 m |
| Joylashuvi | |
| 12°11′18″ sh. k. 113°13′35″ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |
Janubiy Xitoy dengizi (malay tilida Laut China Selatan, tay tilida ทะเลจีนใต้, kxmer tilida សមុទ្រចិនខាងត្បូង, vyetnam tilida Biển Đông, xitoy tilida 南海, ingliz tilida South China Sea, portugal tilida Mar da China Meridional, tagal tilida Dagat Luzon, indonez tilida Laut Cina Selatan, filippin tilida Kanlurang Dagat ng Pilipinas, filippin tilida Karagatang Kanlurang Pilipinas) — yarim yopiq chekka dengiz, Tinch okeaniga mansub bo‘lib, Janubi-Sharqiy Osiyosohillari yaqinida, Malakkayarimoroli, Kalimantan, Palavan, Luson va Tayvanorollari hamda materik Xitoyning janubiy sohillari oralig‘ida joylashgan.
Geografiyasi va gidrografiyasi
Janubiy Xitoy dengizi g‘arbdan sharqqa 104° va 122° sharqiy uzunliklar, shimoldan janubga esa 25° shimoliy va 3° janubiy kengliklar orasida joylashgan. Dengiz akvatoriyasi shimoli-sharqda Tayvan bo‘g‘ozibilan chegaralangan bo‘lib, u dengizni Sharqiy Xitoy dengizibilan tutashtiradi; sharqda esa Tayvan va Filippin arxipelagi, janubi-sharq va janubda Kalimantan (Borneo) oroli, Tailand (Siam) qo‘ltig‘ining janubiy chekkasi hamda Malakka yarimorolining sharqiy sohili, g‘arb va shimolda materik Osiyo qirg‘oq chizig‘i bilan chegaralanadi. Filippin dengizi bilan Bashi[ingl.]bo‘g‘ozi orqali, Sulu dengizi bilan Balabakbo‘g‘ozi orqali, Yava dengizi bilan Kelasa (Gaspar)[ingl.] va Karimata bo‘g‘ozlari orqali, Andaman dengizi va Hind okeani bilan esa Malakka bo‘g‘oziorqali tutashadi. Ba’zan Janubiy Xitoy va Sharqiy Xitoy dengizlari yagona Xitoy dengizi.
Xalqaro gidrografiya tashkiloti XXI asr boshlarida dengiz chegaralarini quyidagicha belgilagan:
- Shimolda: Tenlou burnidan ( Leychjouyarimorolining janubi-g‘arbiy chekkasi) shimoli-sharqqa, Xitoy sohillari bo‘ylab Xanszyandaryosining quyilish joyigacha; dengiz bo‘ylab sharqqa, Nanaoorolining g‘arbiy uchidagi Chanshan burnigacha; orolning janubiy sohili bo‘ylab sharqqa, uning janubi-sharqiy uchigacha; dengiz bo‘ylab janubi-sharqqa, Eluanbi[ingl.] burnigacha — Tayvan orolining janubiy chekkasigacha.
- Sharqda — Eluanbi burnidan dengiz bo‘ylab janubi-sharqqa, Filippin arxipelagidagi Amianan (Mavulisorolining sharqiy uchigacha; dengiz bo‘ylab janubga, Balintang orolining sharqiy uchigacha; dengiz bo‘ylab Lusonorolining sharqiy uchidagi Enganyo burnigacha; Lusonning g‘arbiy sohili bo‘ylab janubga, janubi-g‘arbiy sohilidagi Fuego burnigacha; dengiz bo‘ylab janubi-g‘arbga, Lubangorolining shimoli-g‘arbiy uchidagi Palapag burnigacha; dengiz bo‘ylab janubi-sharqqa, Mindoroorolining shimoli-g‘arbiy uchidagi Kalavite burnigacha; dengiz bo‘ylab janubi-g‘arbga, Busuangaorolining shimoli-g‘arbiy uchigacha; dengiz bo‘ylab janubi-g‘arbga, Kabuli orolining shimoliy uchigacha; Kabuli orolining g‘arbiy sohili bo‘ylab janubiy uchigacha; dengiz bo‘ylab janubga, Palavanorolining shimoli-sharqiy chekkasidagi Kabuli burnigacha; Palavanning g‘arbiy sohili bo‘ylab janubi-g‘arbga, uning janubi-g‘arbiy uchidagi Buliluyan burnigacha; dengiz bo‘ylab janubi-g‘arbga, Bankalan orolining shimoli-g‘arbiy uchigacha; Sekam riflarining g‘arbiy cheti va Balabak[ingl.] orolining g‘arbiy sohilidagi sayozliklar bo‘ylab janubi-g‘arbga, Sabah shtatining shimoliy uchidagi Sempang-Mangayan burnigacha (Kalimantan oroli); Sharqiy Malayziya va Bruney ning shimoliy sohillari bo‘ylab janubi-g‘arbga, Sharqiy Malayziyaning eng janubi-g‘arbiy nuqtasi — Datu burnigacha.
- Janubda — Datu burnidan dengiz bo‘ylab shimoli-g‘arbga, Subi-Kechil (Kichik Subi, Janubiy Natuna arxipelagi) oroligacha; dengiz bo‘ylab shimoli-g‘arbga, Senua oroligacha; dengiz bo‘ylab shimoli-g‘arbga, Natunaarxipelagidagi eng shimoliy Sekatung oroligacha; dengiz bo‘ylab janubi-g‘arbga, Nanas rifigacha; dengiz bo‘ylab janubi-g‘arbga, Anambasarxipelagidagi Mankay orolining g‘arbiy uchigacha; dengiz bo‘ylab janubi-g‘arbga, shu arxipelagdagi Damar oroligacha; dengiz bo‘ylab janubi-g‘arbga, Bintanorolining shimoliy uchidagi Berakit burnigacha; dengiz bo‘ylab shimoli-g‘arbga, Pedra-Branka (Singapur); dengiz bo‘ylab shimoli-g‘arbga, Penyusop burnigacha — G‘arbiy Malayziyaning janubi-sharqiy chekkasigacha.
- G‘arbda — Penyusop burnidan G‘arbiy Malayziyaning sharqiy sohili bo‘ylab shimoli-g‘arbga, Kelantandaryosi quyilish joyining sharqiy sohiliga qadar; dengiz bo‘ylab shimoli-sharqqa, Vyetnamning janubi-g‘arbiy uchidagi Bay-Bung burnigacha; Vyetnam sohili bo‘ylab sharq va shimolga, Lay burnigacha; dengiz bo‘ylab shimoli-sharqqa, Xaynanorolining janubi-g‘arbiy uchidagi Inko burnigacha; Xaynanning sharqiy sohili bo‘ylab shimoli-sharqqa, shimoli-g‘arbiy sohilidagi Linkao burnigacha; dengiz bo‘ylab shimoli-sharqqa, Leychjou yarimorolidagi Tenlou burnigacha.
Janubiy Xitoy dengizi Tinch okeanining eng yirik chekka dengizi va umuman Yer yuzidagi eng yirik dengizlardan biridir. Katta Rossiya ensiklopediyasima’lumotiga ko‘ra, maydoni 3537 ming km², Britannika ensiklopediyasi ga ko‘ra esa 3685 ming km². Katta Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra, hajmi 3623 ming km³. Manbalarda dengizning eng katta va o‘rtacha chuqurligi haqidagi raqamlar sezilarli farq qiladi. Katta Rossiya ensiklopediyasida o‘rtacha chuqurlik 1024 m, eng katta chuqurlik 5560 m deb ko‘rsatilgan bo‘lsa, Britannica ensiklopediyasida ular mos ravishda 1212 m va 5016 m deb berilgan.
Akvatoriyaning shimoli-g‘arbiy qismida, materik sohillari bo‘ylab kengligi 240 km gacha yetadigan keng va sayoz shelfjoylashgan bo‘lib, u Bakbo qo‘ltig‘i va Tayvan bo‘g‘ozini ham qamrab oladi. Shelf hududida dengiz sathidan Xaynan va Tayvan kabi yirik orollar ko‘tarilib turadi. Janubi-g‘arbda, Vyetnamsohillari bo‘ylab shelf torayadi, ammo uzoqroqda Zond shelfibilan tutashadi. Bu shelf Malakka yarimorolidan Sumatra va Kalimantan orollarigacha cho‘zilgan bo‘lib, chekkalarida 40 m, markaziy qismida 100 m chuqurlikkacha tushadi. Janubiy Xitoy dengizining janubiy qismi ana shu shelf ustida joylashgan. Umuman, shelf zonasi dengiz jami maydonining yarmidan ko‘pini egallaydi. Shelf chetidan keyin pog‘onasimon materik yonbag‘riboshlanib, 3—3,6 km chuqurlikkacha pasayib boradi. Dengizning sharqiy qismida maydoni katta, chuqur va rombsimon botiq joylashgan. Tubini abissal tekisliktashkil etadigan ushbu hududning o‘rtacha chuqurligi taxminan 4300 m. Botiqning sharqiy chekkasini Filippin arxipelagidagi Luson va Palavan orollari bo‘ylab cho‘zilgan tor shelf chetidagi chuqur okean novasi hosil qiladi. Botiqning ikki hududida dengiz tubi keskin ko‘tarilib, tepasida marjon riflari joylashgan tuzilmalar mavjud: janubda suvosti sayozliklari — Rid va Tayzard, shimoli-g‘arbda esa Parasel orollari va Maklsfild sayozligi.
Janubiy Xitoy dengizining qirg‘oqlari pasttekis bo‘lib, ko‘plab kichik qo‘ltiqlar bilan kesilgan. Unga quyiladigan eng yirik daryolar — Mekong, Sitszyan, Xongxa (Qizil daryo), Chaupxraya (Menam). Eng yirik qo‘ltiqlar — Bakbo (Tonkin) va Siam qo‘ltig‘i. Eng yirik orollar — Xaynan va Banka. Dengizda ko‘plab mayda orollar ham bor (Danganledao, Vanshantsyundao, Nanshatsyundao, Parasel, Natuna va boshqa arxipelaglar). Ular, ayniqsa, dengizning sayoz qismida ko‘p bo‘lib, katta qismi marjon atollaridir.
Janubiy Xitoy dengizini qo‘shni dengizlar bilan bog‘laydigan bo‘g‘ozlarning aksariyati sayoz. Faqat Bashi bo‘g‘ozi bundan mustasno bo‘lib, u orqali Tinch okeanining boshqa akvatoriyalari bilan chuqur suv almashinuvi yuz beradi. Tayvan va Filippin orollari orasidagi o‘tish joyining chuqurligi 2600 m ga yetadi, shimoldagi Tayvan bo‘g‘ozida esa 70 m, Malakka bo‘g‘ozida taxminan 30 m. Xitoy, Yaponiya va Rossiya portlaridan Singapur bo‘g‘ozi ga, shuningdek, teskari yo‘nalishda qatnaydigan kemalar Janubiy Xitoy dengizida Bosh dengiz yo‘li deb ataladigan marshrutdan foydalanadi. Bu yo‘l eng qisqa va xavfsiz hisoblanadi hamda kemalar tomonidan qo‘llanadi[manba 618 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Dengiz Tinch okeani va materik Osiyo o‘rtasidagi faol o‘tish zonasining janubiy qismida joylashgani sababli bu yerda suvosti zilzilalari va vulqon faolligi tez-tez kuzatiladi. Zond shelfi hududida dengiz tubini shelfni kesib o‘tadigan suvosti daryo o‘zanlari olib kelgan litoral cho‘kindilar qoplaydi. Qirg‘oq yaqinidagi yotqiziqlar tarkibi Mekong va Xongxa daryolari okeanga quyiladigan materik shelfidagi cho‘kindilarga o‘xshaydi; chuqurroq hududlarda esa yotqiziqlar asosan gildan iborat. Sohilbo‘yi va chuqur suv cho‘kindilarining ikkalasida ham vulqon kuliqatlamlari uchraydi. Ular Ost-Indiyadagi eng yirik vulqon otilishlariga mos keladi. Janubi-sharqiy shelf qadimgi mikrokontinentning suv ostida qolgan qismi bo‘lishi mumkin; uning suv ustida saqlanib qolgan qismlari Filippin orollarining sharqiy qismidir. Dengizning sharqiy qismidagi chuqur botiq ostida okeanik tipdagi Yer po‘sti yotadi. Uning ustidagi cho‘kindi qatlam nisbatan yupqa — markaziy qismida 0,5 km gacha. Botiqning paydo bo‘lishi spreding(okean tubining kengayishi) jarayoni bilan bog‘liq bo‘lib, u ilk oligotsen dan o‘rta miotsen boshlarigacha (32—17 mln yil oldin) meridian yo‘nalishiga yaqin yo‘nalishda davom etgan. Spreding o‘qini meridian yo‘nalishiga yaqin cho‘zilgan ko‘plab transform uzilmalar kesib o‘tadi. Taxminlarga ko‘ra, dengizning sharqiy qismida kechgan geologik jarayonlar natijasida tub 4 km ga cho‘kkan. Dengizning janubi-sharqida, Kalimantan va Palavan sohillari bo‘ylab joylashgan eng yirik sayoz botiq — Saravak botiqligi — yuqori bo‘r davri bilan paleogen chegarasida paydo bo‘lgan va karbonatli-terrigen yotqiziqlar bilan 10 km gacha to‘lgan. Palavan sohillari bo‘ylab cho‘zilgan chuqur nova, ehtimol, kechki miotsengacha shakllangan va keyinchalik yoshroq cho‘kindilar bilan to‘lib qolgan.
Bosh dengiz yo‘lining ikki tomonidagi orollar geologik tuzilishi jihatidan farqlanadi. Parasel va Spratli (Nanshatsyundao) orollari past bo‘lib, marjon qumlaridan tashkil topgan va past bo‘yli o‘simliklar bilan qoplangan. Ularning orasida ko‘plab marjon riflari, suvosti sayozliklari va suvosti atollari joylashgan. Ayniqsa, Nansha orollari orasida riflar ko‘p; ularning ulkan hududi deyarli o‘rganilmagan[manba 618 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Iqlimi va gidrologik rejimi
Dengiz ekvator ga yaqin joylashgani sababli suvning yuza qatlamlari ancha iliq bo‘lib, yozda butun akvatoriya bo‘ylab harorat 29 °C ga yetadi. Qishda suvning yuza qatlamlari shimolda 18 °C, janubda 27 °C bo‘ladi. Sho‘rligi deyarli o‘zgarmaydi va 32—34 ‰ oralig‘ida saqlanadi; faqat Mekong daryosi quyilish joyiga yaqin hududlarda biroz pastroq bo‘ladi.
Janubiy Xitoy dengizi akvatoriyasida iliq va nam musson iqlimihukmron bo‘lib, kuchli jala yomg‘irlari bilan tavsiflanadi. Yillik yog‘in miqdori 2 ming mm dan dengizning janubiy qismida 3 ming mm dan ortiq qiymatgacha o‘zgaradi. Noyabr—mart oylarida qishki shimoli-sharqiy musson shamoli ustunlik qiladi va uning tezligi 12—18 m/s bo‘ladi. May—sentabrda uning o‘rnini nisbatan kuchsizroq yozgi janubi-g‘arbiy musson egallaydi. Avgustda butun akvatoriya bo‘ylab havo harorati 27—28 °C, fevralda esa shimolda 15 °C (boshqa manbalarga ko‘ra, 21 °C) dan janubda 25 °C gacha bo‘ladi.
Har yili, asosan yoz va kuzda, dengiz akvatoriyasidan ko‘plab tropik siklonlar, ya’ni tayfunlaro‘tadi. Ularning bevosita Janubiy Xitoy dengizi ustida shakllanishi uchun ham sharoit mavjud. Tropik siklonlar, odatda, Filippin orollaridan sharqda, Tinch okeanining 170° sharqiy uzunlikkacha bo‘lgan qismida vujudga keladi. Bu hududda boshqa joylarga qaraganda eng ko‘p tropik siklon kuzatiladi: yiliga o‘rtacha 28 ta, ulardan qariyb yarmi 9—12 ballgacha yetadigan bo‘ron kuchidagi shamollarga ega. Ayrim yillarda ularning soni 50 tagacha yetadi. Tayfunlar eng ko‘p yoz va kuzda, tropik konvergensiya zonasi ekvatorga haddan tashqari yaqin bo‘lmagan va okean yuzasi kamida 27 °C gacha isigan paytlarda uchraydi. Shu sababli Janubiy Xitoy dengizida tayfunlar eng ko‘p avgust—sentabr oylarida, eng kam yanvar—aprelda kuzatiladi. Tayfunlar vaqtida dengiz akvatoriyasida katta barik gradientlar, demak, kuchli shamollar yuzaga keladi. Tropik siklonlar Vyetnam sohillariga yetib kelganda shamol tezligi o‘rtacha 20—30 m/s bo‘ladi. Qayd etilgan eng yuqori shamol tezligi 48—50 m/s. Masalan, Xatin viloyatiga 8-oktabr 1964-yilda kirib kelgan Klara tayfunida eng yuqori shamol tezligi 50 m/s, Namdin viloyatiga 13-avgust 1968-yilda kirib kelgan Rouz tayfunida esa 48 m/s bo‘lgan[manba 618 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Janubiy Xitoy dengiziga «shimoliy sovuq havo bostirib kirishi» deb ataladigan hodisa xos. Bu atama qishda shimoldan taxminan 15 m/s tezlikda sovuq havo massalarining dengizning shimoliy va o‘rta qismlariga, 15° shimoliy kenglikkacha tez tarqalishini anglatadi; hodisa kamida 24 soat davom etadi. Sovuq havo oqimi birdaniga katta akvatoriyani qamrab olishi yoki 1-3 sutka davomida asta-sekin yoyilishi mumkin. Bunday shimoliy havo oqimlarining takrorlanishi turli yillarda farq qiladi, kuchi ham o‘zgarib turadi. Ba’zan okeandan, sharqdan nisbatan sovuq havo oqimlari ham kirib keladi[manba 618 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Suv ko‘tarilishi va qaytishi muntazam va nomuntazam bo‘ladi; ularning balandligi mahalliy sharoitga kuchli bog‘liq bo‘lib, 6 m ga yetishi mumkin, jumladan, Tayvan bo‘g‘ozida. Dengiz sathining mavsumiy o‘zgarishi 50-80 sm ni tashkil etadi va musson davrlarining almashishi bilan bog‘liq. Bo‘ron ta’sirida suv sathining ko‘tarilishi ayniqsa tayfun sizigiya paytidagi suv ko‘tarilishi bilan ustma-ust kelganda kuchli bo‘ladi; Xitoy sohillarida ba’zan 6 m ga yetadi. Janubiy Xitoy dengizining to‘lqinlanish rejimi asosan mussonlar tizimi ta’sirida shakllanadi. Qishki musson shamollari barqaror va kuchli bo‘lib, bu bo‘ronli to‘lqinlar hamda uzun davrli chayqalma to‘lqinlarrivojlanishiga yordam beradi. Eng kuchli to‘lqinlanish dengizning shimolida, eng kuchsizi janubida kuzatiladi. Musson shamollari esayotgan paytda to‘lqinlar okean to‘lqinlariga deyarli teng darajada kattalashishi mumkin. Qishki musson davrida to‘lqinlar balandligi 7 m, uzunligi 175 m ga yetishi mumkin. Bunda shamol tezligi nisbatan yuqori bo‘lib, odatda 12 m/sek dan oshadi. Yozgi musson shamollari kuchsiz va beqaror. Shu sababli kuchli va o‘rtacha darajadagi chayqalma to‘lqinlar nisbatan kam (5 dan 32 % gacha) kuzatiladi. Hatto dengizning shimoliy qismida ham 60 % dan ortiq vaqt davomida chayqalma to‘lqinlar kuchsiz bo‘ladi yoki umuman kuzatilmaydi.
Yozda yuza oqimlari suvni janubdan, Yava dengizidan olib keladi. Materik sohillari yaqinida oqimlar shimoli-sharqqa yo‘nalib, suvni Tayvan va Luson bo‘g‘ozlariorqali olib chiqadi. Yoz boshida janubi-g‘arbiy shamollar iliq oqimni materik sohillaridan uzoqlashtiradi. Natijada Vyetnam sohillarining o‘rta qismida apvelling yuz beradi va sovuqroq, oziqa moddalariga boy suv yuzaga ko‘tariladi. Dengizning sharqiy qismida kuchsiz qarshi oqim, janubiy qismining markazida esa antitsiklonik suv aylanishi kuzatiladi. Noyabr—fevralda shimoli-sharqiy musson Shimoliy passat oqimi suvlarini Bashi bo‘g‘ozi orqali Janubiy Koreya dengiziga haydaydi; u yerda ular Tayvan bo‘g‘ozi orqali kelgan oqim bilan qo‘shilib, janubi-g‘arbga harakatini davom ettiradi. Bu faslda dengizning markaziy qismida siklonik suv aylanishi kuzatiladi. Umuman, yozgi oqimlar qishkilariga qaraganda kuchsizroq bo‘lib, ularning tezligi kamdan-kam hollarda 30-40 sm/s dan oshadi. Qishda Vyetnam sohilining dengizga bo‘rtib chiqqan qismi yaqinida shimoli-g‘arbiy musson ta’sirida oqim eng katta tezlikka (6 km/soatgacha) yetadi.
Xo‘jalikdagi ahamiyati
Dengiz biologik resurslarga boy. Uning suvlaridagi hayot xilma-xilligiga Osiyoning yirik daryolari oqimi bilan keladigan oziqa moddalarining ko‘pligi yordam beradi (faqat Mekong daryosining o‘zi dengizga 250 g/m³ gacha muallaq cho‘kindi olib keladi). Baliq ovlash jadal olib boriladi va bu aholi zich joylashgan Janubiy Osiyo mintaqasining oziq-ovqatga bo‘lgan ehtiyojining katta qismini qondiradi. Tijorat maqsadida ovlanadigan eng muhim baliqlar — tunets, makrellar, gorbil baliqlari, anchouslar. Shuningdek, krevetka va mollyuskalarni ovlash keng rivojlangan. 1990-yillar boshida yillik umumiy ov hajmi taxminan 10 mln tonnani tashkil etgan va sarmoyalar ko‘payishiga qaramay, o‘shandan beri oshmagan. Neft va gaz qazib olish natijasidagi ifloslanish, shuningdek, daryolar dengizga oqizib keladigan pestitsidlar, o‘g‘itlar hamda quruqlikdagi sanoat chiqindilari ekologik vaziyatga tahdid soladi.
Janubiy Xitoy dengizida katta neft va tabiiy gazzaxiralari aniqlangan. Qazilma yoqilg‘i qazib olinadigan eng muhim hududlar — Kalimantanning shimoli, Malakka yarimorolining sharqi va Palavanning shimoli-g‘arbidir. Xoshimin shahridan 200 km sharqda shelfdagi Batxoneft koni joylashgan. Chjuszyan (Marvarid daryosi, Kanton daryosi) quyilish joyida «Lufen» neft koni joylashgan (u yerda Equinor va CNOOC Limitedkompaniyalari qazib olish ishlarini olib borgan), shuningdek, Panyuy koni ham mavjud (operatorlari — CNOOC va Burlington Resources China Ltd.; ilgari Devon Energy). 300 km uzoqlikda, Guandun provinsiyasi sohillari yaqinida CNOOC Limited kompaniyasining Kaypin Janubiy (Kaiping South oilfield) neft koni joylashgan.
Janubiy Xitoy dengizi orqali muhim dengiz yuk tashish yo‘llari o‘tadi. Neft va mineral xomashyoning asosiy oqimi shimolga, oziq-ovqat mahsulotlari va sanoat tovarlari esa janubga yo‘naltiriladi.
Janubiy Xitoy dengizi akvatoriyasida hududiy nizolarga sabab bo‘layotgan bir nechta hudud mavjud. Masalan, neftga boy hududda, Malayziya, Bruney, Filippin va Vyetnamoralig‘ida joylashgan Spratli (Nansha) orollariga bu davlatlarning barchasi, shuningdek, Xitoy Xalq Respublikasi va Xitoy Respublikasi (Tayvan).
Asosiy portlar
Adabiyotlar
- G. A. Vlasova. Janubiy Xitoy dengizidagi okeanografik tadqiqotlar tarixi // Tabiatshunoslik va texnika tarixi masalalari. — 2020. — 41-jild, № 3. — 484–503-betlar. — doi:10.31857/S020596060010891-2.
- «Uzoq Sharq muammolari» jurnali, 4-son, 2021-yil. Rossiya Fanlar akademiyasi Uzoq Sharq instituti. Maqola muallifi — A. D. Dikarev. «Tayvanning Janubiy Xitoy dengizidagi obyektlar va hududlarga bo‘lgan huquqlar haqidagi pozitsiyasining shakllanishi».