| Yapon dengizi | |
|---|---|
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 1 062 000 km² |
| Hajmi | 1 630 000 km³ |
| Eng katta chuqurligi | 3742 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 1753 m |
| Joylashuvi | |
| 39°34′55″ sh. k. 134°34′11″ sh. u.HGYaO | |
| Mamlakatlar | |
Yapon dengizi (yapon. 日本海, にほんかい Nihonkay, koreys. 동해?, 東海? Tonhe — «Sharqiy dengiz», KXDR va Koreya Respublikasida esa koreys. 조선동해?, 朝鮮東海? Choson-Tonhe — «Sharqiy Koreya dengizi» nomi bilan yuritiladi) — chekka dengiz bo‘lib, Tinch okeanitarkibiga kiradi. Maydoni — 1 062 000 km², eng katta chuqurligi — 3742 m (41°20′ sh. k. 137°42′ sh. u.HGYaO). Dengizning shimoliy qismi qishda muzlaydi, janubiy qismini esa iliq Kurosio oqimining bir tarmog‘i isitadi.
Etimologiyasi. Dengiz nomi bilan bog‘liq masala
Janubiy Koreyada Yapon dengizi «Sharqiy dengiz» (koreys. 동해), Shimoliy Koreyada esa «Koreya Sharqiy dengizi» (koreys. 조선동해) deb ataladi. Koreya tomoni «Yapon dengizi» nomi xalqaro hamjamiyatga Yaponiya imperiyasi tomonidan singdirilganini ta’kidlaydi. Chunki 1910—1945-yillarda Koreya Yaponiya hukmronligi ostida bo‘lgan va mamlakat hukumati Xalqaro gidrografiya tashkiloti (IHO) 1929-yilda «Okeanlar va dengizlar chegaralari» nashrini tasdiqlayotgan paytda o‘z fikrini bildira olmagan. Shu sababli Koreyaning fikri inobatga olinmagan.
Hozirda Koreya «Sharqiy dengiz» yagona nom bo‘lishini qat’iy talab qilmaydi, balki bahs hal etilguncha xarita nashriyotlariga ikkala nomni birgalikda qo‘llashni tavsiya etadi. Natijada xaritalarida har ikki nomdan bir vaqtda foydalanadigan mamlakatlar soni tobora ortib bormoqda.
Yaponiya tomoni esa «Yapon dengizi» nomi xaritalarning aksariyatida uchrashini va umumqabul qilinganini ta’kidlab, faqat «Yapon dengizi» nomidan foydalanishni talab qiladi.
Geografiyasi va geologiyasi
Yapon dengizi miotsen davrida chuqur suvli psevdoabissal (pseudoabyssal) shelf ichidagi botiqlik sifatida tog‘ hosil bo‘lish jarayoni (orogenez) davomida Yaponiya arxipelagihududida shakllangan. Arxipelag hududidagi yuqori seysmik faollik tufayli uning sharqiy qismi asta-sekin o‘zgarishda davom etmoqda. Dengiz uch qismga bo‘linadi:
- Yamato havzasi — janubi-sharqda,
- Yaponiya havzasi — shimolda,
- va Tsusima havzasi (Ullung havzasi) — janubi-g‘arbda.
Yaponiya havzasi okean kelib chiqishiga ega va dengizning eng chuqur qismi hisoblanadi. Tsusima havzasi esa eng sayoz bo‘lib, uning chuqurligi 2300 m dan kam.
Yapon dengizi quyidagilar bilan chegaralangan:
- Osiyoning materik qismi va Saxalin orolini o‘z ichiga olgan Rossiya — g‘arb va shimolda,
- eng yirik qo‘ltiqlar: Pyotr Velikiy qo‘ltig‘i, Sovetskaya Gavan, Vladimir qo‘ltig‘i, Olga, Posyet qo‘ltig‘i,
- eng yirik burnlar: Lazarev, Gromov, Krilyon (Saxalin),
- sharq va janubda joylashgan orollar zanjiri: Xokkaydo, Xonsyu va Kyusyu — Yaponiya davlatiga tegishli,
- quyidagi davlatlar o‘rtasida bo‘lingan Koreya yarimoroli: Koreya Respublikasi va KXDR — janubi-g‘arbda; yarimorolning g‘arbiy chegarasi Osiyoning Rossiyaga qarashli materik qismiga tutashadi.
- eng yirik qo‘ltiq: Sharqiy Koreya qo‘ltig‘i (KXDR),
- eng yirik burni: Musu Dan (KXDR).
Shunday qilib, Yapon dengizida beshta bo‘g‘oz mavjud:
- Tatar bo‘g‘ozi Osiyoning materik qismi va Saxalin oralig‘idan shimolga — Oxota dengiziga, ya’ni Tinch okeaniga chiqadi,
- u Nevelskoy bo‘g‘ozigao‘tadi. Ushbu bo‘g‘oz Amur limani bilan bog‘langan; geologik jihatdan yaqindagi davrda bu liman janubroqda joylashgan va Tatar bo‘g‘ozi orqali Yapon dengiziga quyilgan,
- Laperuz bo‘g‘ozi (Soya) Saxalin va Xokkaydo orasida joylashib, shimoli-sharqda Tinch okeaniga chiqadi,
- Tsugaru bo‘g‘ozi (Sangar) Xokkaydo va Xonsyu orasida joylashib, sharqda Tinch okeaniga chiqadi,
- Kammon bo‘g‘ozi Xonsyu va Kyusyu orasida joylashib, janubi-sharqda Tinch okeaniga chiqadi,
- Koreya bo‘g‘ozi (Tsusima) Kyusyu va Koreya yarimoroli orasidan Sariq dengizga, ya’ni Tinch okeanining janubiy qismiga chiqadi.
- U bir orolning ikki tomonida joylashgan G‘arbiy kanal va Tsusima bo‘g‘ozidan iborat. Bu orol — Tsusima.
Bo‘g‘ozlar so‘nggi geologik davrlarda shakllangan. Ulardan eng qadimgilari Tsugaru va Tsusima bo‘g‘ozlari, eng keyin hosil bo‘lgani esa Laperuz bo‘g‘ozidir; u taxminan 60—11 ming yil avval shakllangan. Barcha bo‘g‘ozlar ancha sayoz: eng katta chuqurligi taxminan 100 metr yoki undan kam. Bu Yapon dengizini nisbatan ajratib turadi va suvning bo‘g‘ozlar orqali o‘tib almashinishiga to‘sqinlik qiladi.
So‘nggi muzlik davrida Dunyo okeani sathi pasaygan sari Yapon dengizidan chiqish bo‘g‘ozlari birin-ketin sayozlashib, qurigan va yopilgan. Eng chuqur, demak, eng oxirida yopilgan yo‘l Koreya bo‘g‘ozining G‘arbiy kanali bo‘lgan. Buning haqiqatan sodir bo‘lgani yoki bo‘lmagani, natijada Yapon dengizi ulkan sovuq ichki ko‘lga aylangan-aylanmagani haqida olimlar o‘rtasida bahslar mavjud. Hozirdan 6450—6000 yil avvalgi davrda Yapon dengizidagi muzlikdan keyingi transgressiya (dengiz sathining ko‘tarilishi) eng yuqori bosqichga yetgan.
Dengizning sharqiy qirg‘oqlarida materik shelfi keng, g‘arbiy qirg‘oqlarda esa, ayniqsa, Koreya sohillari bo‘ylab tor bo‘lib, o‘rtacha 30 km ni tashkil etadi.
Shimoliy qismida uchta alohida materik shelfi mavjud (44° shimoliy kenglikdan yuqorida). Ular janubga tomon ozgina qiyalangan, tegishli ravishda 900—1400, 1700—2000 va 2300—2600 m chuqurlikkacha cho‘zilgan pog‘onalarni hosil qiladi. Oxirgi pog‘ona dengizning markaziy (eng chuqur) qismiga tomon keskin ravishda taxminan 3500 m chuqurlikkacha pasayadi. Bu hudud tubi nisbatan tekis, ammo unda bir nechta plato mavjud. Botiqning taxminan o‘rtasida shimoldan janubga cho‘zilgan, balandligi 2300 m gacha yetadigan suvosti tizmasi joylashgan.
Yapon dengizi qirg‘oqbo‘yi zonasiga Okudziritizmasi, Sado tizmasi, Hakusantog‘i, Vakasa tizmasi va Oki tizmasi kiradi. Yamato tizmasi materik kelib chiqishiga ega bo‘lib, granit, riolit, andezit va bazaltdantashkil topgan. Uning notekis tubi vulqon jinslari bo‘laklari bilan qoplangan. Dengizning boshqa hududlari aksariyat hollarda okean kelib chiqishiga ega. 300 m chuqurlikkacha bo‘lgan dengiz tubi materikka xos xususiyatlarga ega bo‘lib, loy, qum, shag‘al va tog‘ jinsi bo‘laklari aralashmasi bilan qoplangan. 300—800 m chuqurlik oralig‘ida gemipelagik (ya’ni yarim okean kelib chiqishidagi) cho‘kindilar tarqalgan; ular organik moddalarga boy ko‘kimtir loydan iborat. Yanada chuqur hududlarda qizil loydan tashkil topgan pelagik cho‘kindilar ustunlik qiladi.
Dengizda yirik orollar yo‘q. Kichik orollarning aksariyati sharqiy qirg‘oq yaqinida joylashgan, bundan Ullindo (Janubiy Koreya) mustasno. Eng muhim orollar: Moneron, Rebun, Risiri, Okusiri, Osima, Sado, Okinosima, Askold, Russkiy, Putyatin. Qirg‘oq chiziqlari nisbatan to‘g‘ri, katta qo‘ltiqlar va burnlar kam. Saxalin yaqinida qirg‘oq shakllari sodda, Yaponiya orollarida esa ancha egri-bugri.
Iqlimi

Yapon dengizining iqlimi mo‘tadil, mussonli. Dengizning shimoliy va g‘arbiy qismlari janubiy hamda sharqiy qismlariga qaraganda ancha sovuq. Eng sovuq oylarda (yanvar-fevral) dengizning shimoliy qismida o‘rtacha havo harorati taxminan −20 °C, janubida esa +5 °C bo‘ladi. Yozgi musson iliq va nam havoni olib keladi. Eng issiq oy (avgust)da o‘rtacha havo harorati shimolda taxminan +15 °C, janubiy hududlarda esa +25 °C ni tashkil etadi. Kuzda tayfunlarsoni ortib, ular dovul kuchidagi shamollarni keltirib chiqaradi. Kuz-qish mavsumidagi bo‘ronlar asosan dengiz bilan Rossiyaning Primorye o‘lkasio‘rtasidagi katta harorat tafovuti tufayli yuzaga keladi. Eng yirik to‘lqinlarning balandligi 8—10 m, kuchli tayfunlarda esa eng baland to‘lqinlar 13 m ga yetadi.
Oqimlar
Yuzaki oqimlar sharqda iliq Tsusima oqimi va g‘arbda sovuq Primorye oqimi ta’sirida aylanma harakatni hosil qiladi. Qishda yuzaki suv harorati shimol va shimoli-g‘arbda −1…0 °C dan janub va janubi-sharqda +10—+14 °C gacha ko‘tariladi. Bahorgi isish butun dengiz bo‘ylab suv haroratining tez oshishiga olib keladi. Yozda suv yuzasining harorati shimolda 18—20 °C gacha, janubda esa 25—27 °C gacha ko‘tariladi. Haroratning chuqurlik bo‘yicha taqsimlanishi fasl va dengiz hududiga qarab farq qiladi. Yozda shimoliy hududlarda 18—10 °C haroratli suv 10—15 m qalinlikdagi qatlamda saqlanadi, so‘ng harorat keskin ravishda +4 °C gacha pasayib, 50 m chuqurlikda shu ko‘rsatkichga yetadi; 250 m dan chuqurroqda esa deyarli o‘zgarmay, taxminan +1 °C bo‘ladi. Dengizning markaziy va janubiy qismlarida suv harorati chuqurlashgan sari asta-sekin pasayib, 200 m chuqurlikda +6 °C ga yetadi, 250 m dan chuqurroqda esa taxminan 0 °C bo‘lib qoladi.
Sho‘rligi
Yapon dengizi suvining sho‘rligi 33,7—34,3 ‰ bo‘lib, bu ko‘rsatkich Dunyo okeaninikidan biroz past. Bunga bo‘g‘ozlarning sayozligi hamda Yapon dengizi qirg‘oqlaridagi suv yig‘ilish havzasining maydoni nisbatan kichik bo‘lsa-da, yozgi mussonlar sabab chuchuk suvning ko‘p miqdorda kelib tushishi ta’sir qilishi mumkin.[manba 673 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Suv ko‘tarilishi va qaytishi
Suv ko‘tarilishi va qaytishi Yapon dengizining turli hududlarida har xil darajada yaqqol namoyon bo‘ladi. Suv sathining eng katta tebranishlari eng shimoliy va eng janubiy hududlarda kuzatiladi. Dengiz sathining mavsumiy tebranishlari butun dengiz bo‘ylab bir vaqtda sodir bo‘ladi; eng yuqori sath yozda qayd etiladi.
Muz qoplami

Muzlash sharoitlariga ko‘ra Yapon dengizini uchta hududga ajratish mumkin: Tatar bo‘g‘ozi, Primorye qirg‘og‘i bo‘ylab Povorotniy burnidan Belkin burnigacha bo‘lgan hudud hamda Pyotr Velikiy qo‘ltig‘i. Qishda muz faqat Tatar bo‘g‘ozi va Pyotr Velikiy qo‘ltig‘ida doimiy ravishda kuzatiladi. Dengizning qolgan qismida, shimoli-g‘arbdagi yopiq ko‘rfazlar va qo‘ltiqlardan tashqari, muz har doim ham hosil bo‘lavermaydi. Eng sovuq hudud Tatar bo‘g‘ozi bo‘lib, qishda dengizda kuzatiladigan barcha muzlarning 90 % dan ortig‘i shu yerda hosil bo‘ladi va to‘planadi. Ko‘p yillik ma’lumotlarga ko‘ra, muz mavjud bo‘ladigan davr Pyotr Velikiy qo‘ltig‘ida 120 kunni, Tatar bo‘g‘ozining janubida 40—80 kunni, shimolida esa 140—170 kunni tashkil etadi.
Dastlabki muz shamol va to‘lqinlardan himoyalangan, yuzaki suv qatlami chuchuklashgan ko‘rfaz va qo‘ltiqlarning ichki qismlarida paydo bo‘ladi. Mo‘tadil qishda Pyotr Velikiy qo‘ltig‘ida dastlabki muz noyabrning ikkinchi o‘n kunligida, Tatar bo‘g‘ozida esa Sovetskaya Gavan, Chixachyov qo‘ltiqlari va Nevelskoy bo‘g‘ozining ichki qismlarida noyabr boshidayoq muzning ilk shakllari kuzatiladi. Pyotr Velikiy qo‘ltig‘ida (Amur qo‘ltig‘ida) erta muzlash noyabr boshida, Tatar bo‘g‘ozida esa oktabrning ikkinchi yarmida boshlanadi. Kechki muzlash noyabr oxiriga to‘g‘ri keladi. Dekabr boshida Saxalin oroli qirg‘og‘i bo‘ylab muz qoplami materik qirg‘og‘idagiga qaraganda tezroq rivojlanadi. Shuning uchun bu davrda Tatar bo‘g‘ozining sharqida g‘arbiga nisbatan muz ko‘proq bo‘ladi. Dekabr oxiriga kelib sharqiy va g‘arbiy qismlardagi muz miqdori tenglashadi. Syurkum burni paralleligacha yetgandan keyin muz chetining yo‘nalishi o‘zgaradi: uning Saxalin qirg‘og‘i bo‘ylab siljishi sekinlashadi, materik qirg‘og‘i bo‘ylab esa tezlashadi.
Yapon dengizida muz qoplami fevral o‘rtalarida eng katta maydonga yetadi. O‘rtacha hisobda Tatar bo‘g‘ozining 52 % va Pyotr Velikiy qo‘ltig‘ining 56 % maydoni muz bilan qoplanadi.
Muz martning birinchi yarmida eriy boshlaydi. Mart o‘rtalarida Pyotr Velikiy qo‘ltig‘ining ochiq suv hududlari va Primorye qirg‘og‘ining Zolotoy burnigacha bo‘lgan barcha qismi muzdan xalos bo‘ladi. Tatar bo‘g‘ozidagi muz qoplamining chegarasi shimoli-g‘arbga chekinadi, uning sharqiy qismida esa muz erib ketadi. Dengiz muzdan erta xalos bo‘lgan yillarda bu jarayon aprelning ikkinchi o‘n kunligida, kech bo‘lgan yillarda esa may oxiri — iyun boshida yakunlanadi.

Flora va fauna
Yapon dengizining shimoliy va janubiy qismlaridagi suvosti dunyosi bir-biridan keskin farq qiladi. Sovuq shimoliy va shimoli-g‘arbiy hududlarda mo‘tadil kengliklarga xos o‘simlik va hayvonot dunyosi shakllangan. Dengizning janubida, Vladivostokdanjanubroqda esa iliq suvda yashovchi hayvonlar majmuasi ustunlik qiladi. Uzoq Sharq qirg‘oqlarida iliq va mo‘tadil suvga xos fauna aralashib ketgan. Bu yerda sakkizoyoqlar va kalmarlarni — iliq dengizlarning odatiy vakillarini uchratish mumkin. Shu bilan birga, aktiniyalarshuningdek, qo‘ng‘ir suvo‘tlar — — laminariyalarbilan qoplangan suvosti bog‘lari — bularning barchasi Oq dengiz va Barens dengizimanzaralarini eslatadi. Yapon dengizida turli rang va kattalikdagi dengiz yulduzlari va dengiz tipratikanlarinihoyatda ko‘p. Shuningdek, ofiuralar, krevetkalar, mayda qisqichbaqalar (Kamchatka krablari esa bu yerda faqat may oyida uchrab, keyin dengizning uzoqroq hududlariga ketadi). Qoya va toshlarda yorqin qizil assidiyalaryashaydi. Mollyuskalardan eng keng tarqalgani dengiz taroqchalari. Baliqlardan dengiz itbalig‘i, dengiz yershi, mintay, kambala, sima va keta tez-tez uchraydi. Shuningdek, quyidagilar keng tarqalgan: Uzoq Sharq trepangi va tikanli qisqichbaqasimon shrimps-medvejonok (shrimps-medvejonok)
Dengiz transporti
Asosiy portlar: Vladivostok, Naxodka, Vostochniy, Sovetskaya Gavan, Vanino, Aleksandrovsk-Saxalinskiy, Xolmsk, Niigata, Tsuruga, Maydzuru, Vonsan, Xinnam, Chxondjin, Pusan.

Baliqchilik va marikultura
Baliq ovlash; quyidagilarni ovlash: qisqichbaqalar, trepanglar, suvo‘tlar, dengiz tipratikanlari; quyidagilarni yetishtirish: dengiz taroqchalari.
Dam olish va turizm
1990-yillardan boshlab Yapon dengizi qirg‘oqlari Primorye o‘lkasi sohillari bo‘ylab mahalliy va boshqa hududlardan kelgan sayyohlar tomonidan faol o‘zlashtirila boshlandi. Bunga chegara hududiga kirish cheklovlarining bekor qilinishi yoki yengillashtirilishi, mamlakat ichidagi yo‘lovchi tashish xarajatlarining oshib, Uzoq Sharq aholisi uchun Qora dengiz sohilida dam olishni haddan tashqari qimmatlashtirgani, shuningdek, shaxsiy avtomobillar sonining keskin ortishi turtki bo‘ldi. Natijada Primorye qirg‘oqlariga Xabarovsk va Amurbo‘yi hududi aholisi ham bemalol bora oladigan bo‘ldi.
Xalqaro-huquqiy maqomi
122-moddasiga muvofiq BMTning Dengiz huquqi bo‘yicha konvensiyasi Yapon dengizini yarim yopiq dengiz deb tasniflaydi. Konvensiyaning 123-moddasi davlatlarning dengiz resurslarini boshqarishda hamkorlik qilish va faoliyatini muvofiqlashtirish majburiyatini belgilaydi. Biroq KXDR, Koreya Respublikasi va Yaponiya o‘rtasidagi ziddiyatli vaziyat sabab hozircha bunday muvofiqlashtirish amalga oshirilmayapti. Yaponiya va Rossiya o‘rtasidagi munosabatlarning noaniq maqomi ularning hamkorligini Yapon dengizining shimoliy hududlarida baliq ovlash kvotalarini taqsimlash bilan cheklaydi, xususan, Saxalin yaqinida.
Adabiyotlar
- Sovetov, Sergey Aleksandrovich. Yapon dengizi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Istoshin, Yuriy Vladimirovich. Yapon dengizi. — Moskva: Geografgiz, 1959. — 80 bet — 25 000 nusxa
- Shamrayev Yu. I., Shishkina L. A. Okeanologiya / A. V. Nekrasov va I. P. Karpova tahriri ostida. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1980. — 382 bet
- Yapon dengizi o‘simliklari va hayvonlari. — Vladivostok, 2006.
- Sokolovskiy A. S. va boshqalar Yapon dengizining Rossiya suvlaridagi baliqlar. — Vladivostok, 2007.
- 1-qism. Qisqichbaqasimonlar (shoxlangan mo‘ylovlilar, yupqa qobiqlilar, mizidlar, evfauziidlar) va dengiz o‘rgimchaklari // Yapon dengizining Rossiya suvlaridagi biota. 1-jild. — Vladivostok, 2004.
- Braxiopodalar va foronidlar // Yapon dengizining Rossiya suvlaridagi biota. — Vladivostok, 2005. — J. 3.
- Kaprellidlar (dengiz echkichalari) // Yapon dengizining Rossiya suvlaridagi biota.. — Vladivostok, 2006. — J. 4.
- Erkin yashovchi mo‘ylovoyoqli qisqichbaqasimonlar va fasetotektlar // Yapon dengizining Rossiya suvlaridagi biota. — Vladivostok, 2006. — J. 5.
- Turbellariyalar-polikladiyalar, zuluklar, oligoxetalar, exiuralar // Yapon dengizining Rossiya suvlaridagi biota. — Vladivostok, 2008. — J. 6.
- Yapon dengizi: ensiklopediya / mualliflar va tuzuvchilar I. S. Zonn va A. G. Kostyanoy; A. N. Kosarev tahriri ostida. — Moskva: Xalqaro munosabatlar, 2009. — 420, [1] bet: rasmlar, xaritalar, portretlar. — Bibliografiya: 418—420-betlar (51 nomdagi manba). — 1000 nusxa.
- Dobrovolskiy A. D., Zalogin B. S. Yapon dengizi // SSSR dengizlari. — Moskva universiteti nashriyoti, 1982.
- Yapon dengizi (fizik xarita, masshtab 1:5 000 000) // Rossiya milliy atlasi. — Moskva: Roskartografiya, 2004. — J. 1. — B. 283. — 496 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-85120-217-3.