Balxash ko‘li haqida

Ko‘l
Balxash
qozoqcha Balqash
Morfometriya
Dengiz sathidan balandligi340 m
O‘lchamlari605 × 9 dan 74 gacha km
Maydoni18 200 km²
Hajmi105 km³
Sohil chizig‘i2385 km
Eng katta chuqurligi26,5 m
O‘rtacha chuqurligi5,8 m
Gidrologiya
Sho‘rligiIli daryosi quyiladigan ko‘lning g‘arbiy qismida suv chuchuk, sharqiy qismida esa sho‘rlik 5,2‰ ni tashkil etadi. 
Suvning tiniqligi1-5,5 m
Havza
Havza maydoni413 000 km²
Ko‘lga quyiladigan daryolarIli, Qoratol, Oqsu, Lepsi, Ayag‘oz
Joylashuvi
46°32′27″ sh. k. 74°52′44″ sh. u.HGYaO
Mamlakat
ViloyatlarOlmaota viloyati, Jambil viloyati, Qarag‘anda viloyati, Jetisu viloyati
Казахстан
Qozog‘iston
Точка
Balxash
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Balxash (Balkash; qozoqcha Balqash) — tashqariga oqimi bo‘lmagan yarim chuchuk suvli ko‘l bo‘lib, Balxash–Olaqo‘l botig‘i da, Qozog‘istonning janubi-sharqidajoylashgan. U qurib qolmaydigan sho‘r ko‘llar orasida kattaligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi ( Kaspiy dengizidan keyin) va dunyodagi eng yirik ko‘llar ro‘yxatida 14-o‘rinni egallaydi. Ko‘lni tor Sariyesik yarimoroli suvi kimyoviy xususiyatlari bilan farqlanadigan ikki qismga ajratadi: g‘arbiy qismidagi suv deyarli chuchuk, sharqiy qismidagi suv esa biroz sho‘r.

Ko‘l Balxash–Olaqo‘l suv xo‘jaligi havzasi tarkibiga kiradi va Qozog‘istonning birdaniga to‘rtta viloyati: Olmaota, Jambil, Qarag‘anda va Jetisuhududida joylashgan. Ko‘l shimolida keng Qozoq past tog‘ligi, g‘arbida Betpaqdala, janubida esa Chu–Ili tog‘lari, Tauqum qumlari va Sariyesik–Atirau qumlari joylashgan.

Etimologiya

Gidronim «Balxash» nomi bir taxminga ko‘ra balkas tatar, qozoq va oltoy tillaridagi «do‘ngliklar bilan qoplangan botqoqlik» yoki «botqoqdagi do‘ngliklar» degan ma’noni anglatuvchi so‘zdan kelib chiqqan. Qozoq tilidagi «балқыту» metallarni eritish, «eritmoq» deganidir. Bu nomning «балқу» («erimoq») so‘zidan kelib chiqqanini akademik A. Marg‘ulon ekspeditsiyasi Balxashbo‘yi hududini mis-tosh davri (eneolit) va ilk bronza davrimetallurgiyasining qadimgi markazi sifatida o‘rgangan arxeologik ma’lumotlar, shuningdek, boreal (nostratik) xususiyatli fe’l ilk shakli *Blķ (hind-yevropa bobotilidagi *Brķ) — «yaltiramoq», «yonmoq», «yondirmoq», «erimoq», «eritilmoq» ma’nolarini bildirishi ham tasdiqlaydi.

Ko‘lning kelib chiqishi haqidagi rivoyatga ko‘ra, boy sehrgar Balxashning Ili ismli go‘zal qizi bo‘lgan. Qizini uzatish vaqti kelganida Balxash uni faqat eng boy, eng chiroyli va eng kuchli yigitga berishini aytgan. Sovchilar orasida qimmatbaho mollar ortilgan karvonlar bilan kelgan Xitoy imperatori o‘g‘illari, mo‘g‘ul xonining ot podalari va kumush bilan kelgan o‘g‘illari, shuningdek, gilamlar va fil suyagidan yasalgan buyumlar olib kelgan yosh buxorolik savdogarlar ham bor edi. Biroq baxtini sinab ko‘rmoqchi bo‘lganlar orasida kambag‘al cho‘pon Qoratol ham bo‘lib, u qizga darhol yoqib qolgan.

Musobaqalarda Qoratol g‘olib chiqqach, Balxash uni g‘azab bilan quvib yuboradi. Ammo Ili tunda uyidan qochib, sevgilisi bilan yovuz otasidan uzoqlashadi. Qizining qochganini bilgan Balxash sevishganlarni qarg‘aydi va ular tog‘lardan shiddat bilan oqib tushadigan ikki daryoga aylanadi. Daryolar hech qachon qo‘shilmasligi uchun Balxash ularning orasiga qulab, ko‘piklangan to‘lqinlardan sochi oqargan ko‘lga aylanadi.

Nomning kelib chiqishini Avestodagi Vorukasha (Vourukarta) va undan keyingi forscha Varkash atamasi bilan bog‘laydigan taxmin ham mavjud; bu nom «Avesto»da uchraydi.

Tarix

Balxash ko‘li haqidagi dastlabki tarixiy-geografik ma’lumotlar xitoyliklartomonidan qoldirilgan. Ular O‘rta Osiyobilan aloqada bo‘lgani sababli bu hududni boshqalardan oldin bilib olgan bo‘lishi mumkin. Buyuk Xitoy devori dan g‘arbdagi hududlarni xitoyliklar «Si-Yuy» («G‘arbiy o‘lka») deb atagan va uning mavjudligini miloddan avvalgi 126-yildayoq bilgan. 607-yilda O‘sha paytda O‘rta Osiyoda mavjud bo‘lgan 44 ta davlat xaritasi tuzilgan, biroq bu tavsiflar saqlanmagan. VIII asrdan ko‘ldan Tyanshan tog‘larigacha bo‘lgan hudud Yettisuv (qozoqcha Jetisu, qirg‘izcha Jetisuu) deb atalgan; bu yerda O‘rta Osiyoning ko‘chmanchi (turkiy va mo‘g‘ul) hamda o‘troq xalqlari madaniyatlari tutashgan.

O‘rta asrlarda Balxash ko‘li Gorguz deb atalgan; bu nom ko‘l janubidagi tog‘da joylashgan o‘g‘uz qal’asi Gorguz nomidan olingan.

Aleksandr fon Gumboldt Balxash ko‘li xitoyliklarga «Si-Xay» («G‘arbiy dengiz») nomi bilan ma’lum bo‘lgan deb hisoblagan; bu nom 1855-yilgi atlasga ham kiritilgan. Jung‘orlar ko‘lga bergan «Balxash-Nor» (Balas-nur — «Balxash ko‘li») nomi jung‘orlartomonidan qo‘llangan bo‘lib, Yulius Klaprot ning Yevropa elchilari o‘lchovlari asosida tuzilgan 1833-yilgi xaritasida aks etgan. Turkiy xalqlar va mo‘g‘ullaro‘z manzillaridan g‘arbdagi barcha geografik obyektlarni oq rang bilan belgilagan va ko‘lni «Oq dengiz» («Oq-Dengiz») deb ataganlar. Ularning davlatlari chegaralari g‘arbga siljiganidan so‘ng esa ko‘l «ko‘k» (sharqiy) — «Ko‘kcha-Dengiz» deb yuritila boshlagan. Qozoqlar ko‘lni «Tengiz» (qozoqcha Teñiz), ya’ni «dengiz» deb atagan.

XVII–XIX asrlar

«Katta chizma kitobi»ning ikkinchi tahririda (1627-yil) ko‘l ko‘rsatilmagan, garchi boshqa ichki suv havzalari, masalan, Orol dengizihaqida ma’lumot bor. 1695-yilda Tobolsklik xaritashunos Semyon Remezovtuzgan «Butun suvsiz va o‘tish qiyin bo‘lgan toshloq dasht yerining chizmasi» xaritasida Balxash ko‘li «Tengiz dengizi» nomi bilan ko‘rsatilgan. Bunda ko‘lning joylashuvi juda noto‘g‘ri ifodalangan — undan g‘arbga tomon Sirdaryo va Amudaryo, sharqdan esa 8 ta daryo quyiladi deb ko‘rsatilgan. Balxashning o‘rtasida Koishor nomli katta tog‘li orol tasvirlangan. Ushbu xatolarga qaramay, mualliflar keksa mahalliy aholining va elchilarning so‘zlari asosida xarita chizib, ulkan ishni bajarganlar.

XVIII asrda «Tengiz» bir necha xaritada paydo bo‘ladi: 1716-yilda nashr etilgan shved zobiti Y. G. Renat xaritasida (ko‘lning shakli haqiqatga eng yaqin aks ettirilgan), shuningdek, kapitan Filipp Stralenberg tomonidan tuzilgan va 1730-yilda Stokgolmda nashr etilgan..

1871-yilgi xaritada Balxash ko‘li va unga tutash hududlar. A. A. Ilyin

Xususan, Jung‘or xonligi 1756-yilda qulagach, G‘arbiy Xitoyga ketayotgan karvonlar bilan geodezistlar ham yuborila boshlandi. XIX asr boshlariga kelib, Jung‘oriyaningso‘rov asosida tuzilgan bir nechta xaritasi mavjud bo‘lsa-da, Balxashbo‘yi va ko‘l haqida ishonchli ma’lumotlar yo‘q edi. 1834-yilda astronom V. F. Fyodorov Balxash ko‘lining aniq o‘rnini belgiladi va sohilining bir qismini xaritaga tushirdi. 1837–1843-yillarda ko‘lga bir necha ekspeditsiya uyushtirildi, qirg‘oqlari o‘rganildi va tajriba tariqasida baliq ovlandi. Natijalar bu yerda qizil baliq yo‘qligini, ko‘ldagi baliq ovlash hajmi esa Zaysanko‘lidagiga nisbatan ancha kamligini ko‘rsatdi. 1851–1852-yillardagi ekspeditsiya ko‘l chuqurliklarini va unda kema qatnovi imkoniyatlarini o‘rgandi. Xitoyning Sin sulolasi davrida (1644–1911) ko‘l Xitoy davlatining shimoli-g‘arbiy chegarasi bo‘lgan. Ammo 1864-yilda Rossiya–Xitoy kelishuvi asosida Balxash va unga yondosh hududlar Rossiya imperiyasitarkibiga o‘tdi. 1850–1860-yillarda Balxash botig‘i va Ili daryosi havzasini qozoq olimi Ch. Ch. Valixonovo‘rgandi. U Balxash va Olaqo‘l.

XX asr

Balxash ko‘lini o‘rganishga rus geografi Lev Semyonovich Bergkatta hissa qo‘shgan. 1900–1906-yillarda Rossiya geografiya jamiyatining Turkiston bo‘limi unga Orol dengizinigeografik va gidrologik jihatdan o‘rganishni topshirdi. Ushbu ekspeditsiya davomida u 1903–1904-yillarda Balxash qirg‘oqlari, Ili daryosining quyi oqimi va ko‘lga tutash hududlarni asboblar yordamida xaritaga tushirdi. Bundan tashqari, Berg ko‘lning o‘zini va uning Orol dengizi bilan ehtimoliy aloqalarini o‘rganib, Balxash Orol–Kaspiy havzasidan tashqarida joylashganini hamda ular geologik o‘tmishda tutashmaganini isbotladi. Lev Semyonovich Berg ko‘lni o‘rganib, u qurib bormayapti va undagi suv chuchuk, degan xulosaga keldi. Tadqiqotchi: «Balxash qachondir butunlay qurigan, keyinchalik esa yana suvga to‘lgan; o‘shandan beri u sho‘rlanishga ulgurmagan», deb yozgan. Bu natijalar va ko‘l hayvonot dunyosining kambag‘alligi asosida suv havzasi geologik jihatdan yosh degan xulosa chiqarilgan.

1910-yilda Balxash havzasining batafsil tabiiy-geografik tavsifini B. F. Mefferttuzgan. U Moyinti, Jamshi va To‘qrauning Shimoliy Balxashbo‘yida joylashgan daryo tizimlarini o‘rganib, tuproq qoplamini lyossimon turga mansub deb topdi. Meffert geologik tuzilishiga ko‘ra Shimoliy Balxashbo‘yini qadimgi paleozoy. U, shuningdek, Balxash suv sathi hozirgidan 30 metr baland bo‘lganida u sharqdagi ko‘llar bilan tutashgan degan fikrni bildirgan: Sasiqko‘l, Olaqo‘l va Ebi-Nur.

Sovet davrida O‘rta Osiyo ko‘llarini Davlat gidrologiya institutio‘rgangan. Mineral ko‘llarning fizik-kimyoviy xususiyatlarini tuz va kimyo sanoati ehtiyojlari uchun o‘rganishga, shuningdek, balneologiyaga alohida e’tibor qaratilgan..

Ko‘lning kelib chiqishi

Balxash ko‘li havzasi
Quyilish joyining sun’iy yo‘ldan olingan surati: Qoratol daryosi

Balxash keng Balxash–Olaqo‘l botig‘iningeng chuqur qismida joylashgan. Bu botiq Turon plitasi ning neogen-to‘rtlamchi davrda sekin egilishi natijasida shakllangan va keyinchalik qumli daryo yotqiziqlari bilan to‘lgan. Botiq yoriqlar tizimiga kiradi; bu yoriqlar Jung‘or Olatovidajoylashgan. Ushbu hududda Sasiqko‘l, , Olaqo‘l va Ebi-Nur ko‘llari ham joylashgan ( Jung‘oriya darvozasi). Bu ko‘llar qadimda butun Balxash–Olaqo‘l botig‘ini egallagan Xonxay dengizining qoldiqlaridir. Ushbu dengiz quyidagi havza bilan tutashmagan: Orol–Kaspiy havzasi..

Relyef

Balxash ko‘lining maydoni taxminan 16,4 ming km² (2000-yil) bo‘lib, u Qozog‘iston hududida to‘liq joylashgan eng katta ko‘ldir. Balxash dengiz sathidan taxminan 340 m balandlikda joylashgan va yarimoyshakliga ega. Uning uzunligi taxminan 600 km, kengligi sharqda 9–19 km dan g‘arbda 74 km gacha o‘zgaradi. Sohil chizig‘i uzunligi 2385 km. Ko‘lning taxminan o‘rtasida joylashgan Sariyesik yarimoroli uni gidrografik jihatdan bir-biridan ancha farqlanadigan ikki qismga ajratadi. G‘arbiy qism nisbatan sayoz va deyarli chuchuk, sharqiy qism esa chuqurroq va suvi sho‘r. Yarimorol hosil qiladigan O‘zinaral bo‘g‘ozi (qozoqcha Uzinaral — «uzun orol») kengligi 3,5 km bo‘lib, g‘arbiy qismdagi suv u orqali sharqiy qismni to‘ldirib turadi. Bo‘g‘ozning chuqurligi taxminan 6 m.

Balxash ko‘lining kosmosdan ko‘rinishi. NASAsurati, 2002-yil avgust.
Raqamlar bilan eng yirik yarimorollar, orollar va qo‘ltiqlar ko‘rsatilgan:
  1. Ko‘lni ikki qismga ajratadigan Sariyesik yarimoroli va O‘zinaral bo‘g‘ozi
  2. Yarimorol Bayg‘abil
  3. Balay yarimoroli
  4. Shauqar yarimoroli
  5. Kentubek yarimoroli
  6. Orollar Basaral va Ortaaral
  7. Tasaral oroli
  8. Shempek qo‘ltig‘i
  9. Sarishag‘an qo‘ltig‘i
Samolyotdan Sariyesik yarimoroli va O‘zinaral bo‘g‘oziga ko‘rinish

Ko‘l havzasi bir nechta kichik botiqdan iborat. Balxashning g‘arbiy qismida chuqurligi 7–11 m gacha bo‘lgan ikkita botiq mavjud. Ulardan biri g‘arbiy sohil bo‘ylab Tasaral orolidan Qorjinto‘bek burnigacha cho‘zilgan; ikkinchisi janubda, G‘arbiy Balxashning eng chuqur joyi bo‘lgan Bertis qo‘ltig‘idan boshlanadi. Sharqiy Balxash botig‘ining chuqurligi 16 m ga yetadi, sharqiy qismning eng chuqur joyi esa 27 m. Butun ko‘lning o‘rtacha chuqurligi 5,8 m, umumiy suv hajmi taxminan 112 km3.

Balxashning g‘arbiy va shimoliy qirg‘oqlari baland (20–30 m), qoyali bo‘lib, paleozoy davri jinslaridan (porfir, , tuf, , granit, , slanes, , ohaktosh) tarkib topgan hamda qadimgi terrasalarizlariga ega. Bu yerda Balxash ruda hududijoylashgan. Qarashag‘an qo‘ltig‘idan Ili daryosi deltasigacha bo‘lgan janubiy sohillar past (1–2 m) va qumli bo‘lib, suv ko‘payganda vaqti-vaqti bilan suv ostida qoladi (shu sababli bu yerda ko‘plab mayda ko‘llar uchraydi). Ba’zi joylarda balandligi 5–10 m bo‘lgan sohil tepaliklari mavjud. Sohil chizig‘i juda egri-bugri bo‘lib, ko‘plab qo‘ltiqlarga bo‘lingan. G‘arbiy qismdagi yirik qo‘ltiqlar: Sarishag‘an, Qashqantengiz, Qoraqamis, Shempek (ko‘lning janubiy chekkasi), Balaqashqan va Axmetsu. Sharqda Guzko‘l, Baliqtiko‘l, Kukun va Qarashig‘an qo‘ltiqlari, shuningdek Bayg‘abil, Balay, Shauqar, Kentubek va Qorjinto‘bek yarimorollari bor.

Orollar

Ko‘lda yirik orollar kam. Basaral va Tasaral (eng yiriklari), shuningdek, Ortaaral, Ayaqaral va Oljabekaral orollari ko‘lning g‘arbiy qismida joylashgan. Sharqda O‘zinaral, Ultaraqti, Qorjin va Alg‘azi orollari bor. Ko‘lda jami 43 ta orol bo‘lib, ularning umumiy maydoni 66 km²bo‘ladi. Biroq suv sathi pasaygani sari yangi orollar paydo bo‘lib, mavjudlarining maydoni ortadi. Jami 43 ta orol mavjud.

G‘arbiy qism (janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa)
  1. Babushkina, Bastiqbek
  2. Lesnoy, Taldiaral, Kishi Taldiaral
  3. Ko‘kumbayaral, Ko‘kumbay orollari (j), Kishi-Qaral
  4. Oljabekaral, Tog‘urtas orollari
  5. Orollar Basaral, Ortaaral va Ayaqaral
  6. Taysoyg‘an
  7. Minaral orollari
  8. Auzaral, Ataral, Taxtaaral
  9. Orol Tasaral[qozoqcha]
  10. Yashil[qozoqcha]
  11. G‘ozli
Sharqiy qism (g‘arbdan sharqqa)
  1. O‘zinaral
  2. Bag‘irshiq
  3. Ultaraqti, Qorjin (A)
  4. Qushig‘an (A)
  5. Alg‘azi[qozoqcha]
  6. Shaytanaral orollari
  7. Sarindo‘g‘al
  8. Shaytanaral
  9. Vulf
  10. Tasaral oroli
  11. Qashqinto‘be[qozoqcha]
  12. Bayqadamaral
  13. Besto‘be (A)
  14. Bo‘zaral (A)
  15. Jivgu (A)

Qo‘ltiqlar

  1. Oqjaydaq[qozoqcha]
G‘arbiy qism
  1. Ayriq qo‘ltig‘i
  2. Shempek qo‘ltig‘i
  3. Sarishag‘an qo‘ltig‘i
  4. Oqqirma[qozoqcha]
  5. Qashqantengiz
  6. Qoraqamis[qozoqcha]
  7. Bertis
  8. Balaqashqan
  9. Axmetsu
  10. Oqqirma
  11. Jetiaral
  12. Balaqashqan
  13. Semizko‘l
Sharqiy qism
  1. Oqjaydaq
  2. Asabayko‘l
  3. Mayqamis
  4. Sarimsaqti
  5. Guzko‘l
  6. Baliqtiko‘l[qozoqcha]
  7. Oqtosh
  8. Kukun (Kukan?)
  9. Qumaril
  10. Qarashig‘an
  11. Qorako‘l
  12. Sho‘mishko‘l
  13. Tuzko‘l
  14. Bo‘rli

Yarimorollar

  1. Ko‘lni ikki qismga ajratuvchi Sariyesik yarimoroli va O‘zinaral bo‘g‘ozi Sariyesik[qozoqcha], boshqa nomi O‘zinaral[qozoqcha]
G‘arbiy qism
  1. Kishi-Oqto‘bek
  2. Ulken-Oqto‘be
  3. Qoraag‘ash[qozoqcha]
  4. Taysoyg‘an
  5. Qorjinto‘bek
  6. Qumjo‘ta
  7. Shubarto‘bek
  8. Oqqum qumli yarimoroli[qozoqcha]
  9. Bertis[qozoqcha]
  10. Qoraag‘ash yarimoroli[qozoqcha]
Sharqiy qism
  1. Balayto‘bek (Balay[qozoqcha]?)
  2. Uzunto‘bek
  3. Jiltin
  4. Yetimto‘bek
  5. Shauqar[qozoqcha]
  6. Bayg‘abil
  7. Kentubek[qozoqcha]
  8. Qorjinto‘be
  9. Ko‘kto‘be (yarimorol)[qozoqcha]

Bo‘g‘ozlar

Ko‘lning to‘yinishi va suv sathi

Balxash–Olaqo‘l havzasi maydoni 512 ming km²bo‘lib, suv miqdori o‘rtacha bo‘lgan yilda umumiy yer usti suv oqimi 27,76 km3ni tashkil etadi, shundan 11,5 km3miqdoridagi suv esa XXRhududidan keladi. Faqat Balxash ko‘lining suv yig‘ish havzasi maydoni taxminan 413 ming km²bo‘lib, uning 15 % qismi Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni (Xitoy), kichik qismi esa Qirg‘izistonhududiga to‘g‘ri keladi. Balxash–Olaqo‘l havzasining umumiy suv oqimidan 86 % Balxash ko‘liga tegishli. Ili daryosining suv sarfi 12,3 km3/yilgacha (Katta sovet ensiklopediyasiga ko‘ra, yiliga taxminan 23 km3 ) yetadi. Ko‘lning g‘arbiy qismiga quyiladigan Ili daryosi jami suv oqimining 73–80 % ini ta’minlaydi. Daryo Tyanshan tog‘laridan boshlanadi va asosan muzliklarbilan to‘yinadi. Shu sababli suv sathida kunlik va mavsumiy o‘zgarishlar kuzatiladi: tog‘ muzliklari iyun–iyulda eriydi. Ili ko‘lga quyilish joyida delta hosil qiladi; uning maydoni 8 ming km² bo‘lib, unda Ko‘r-Li, Oq-O‘zek, Jide va boshqa ko‘plab irmoq o‘zanlari mavjud. Ili deltasi tabiiy boshqaruvchi vazifasini bajarib, qurg‘oqchil yillarda to‘plangan suvning bir qismini ko‘lga beradi. Yuqoriroqda, Baqanasqishlog‘i yaqinida Ili daryosining o‘ng tomonida qadimiy quruq Baqanas o‘zani ajralib chiqadi. Bu Ilining ilgari Sariyesik yarimorolidan sharqroqda ko‘lga quyilgan eski tarmoqlaridan biridir.

Ko‘lning sharqiy qismiga Qoratol, , Oqsu, va Lepsidaryolari quyiladi, shuningdek, ko‘l yer osti suvlarihisobiga ham to‘yinadi. Jung‘or Olatovi yonbag‘irlaridan boshlanadigan Qoratol daryosi Balxash ko‘lining ikkinchi eng muhim irmog‘idir. Ayag‘ozdaryosining 1950-yillargacha ko‘lning sharqiy qismini to‘yintirgan suvlari hozir unga deyarli yetib bormaydi. Ilgari yog‘in ko‘p bo‘lgan yillarda ko‘lning shimoliga Qozoq past tog‘ligidan boshlanadigan Moyinti, Jamshi, To‘qrau va Baqanas daryolari ham quyilgan. Ularning barchasi asosan qor suvlari bilan to‘yinadi, shu sababli may oyidayoq sayozlashib, qurib qoladi. Ko‘lning g‘arbiy va sharqiy qismlariga keladigan suv miqdorining yillik farqi 1,15 km3.

Ko‘lning maydoni va hajmi suv sathining uzoq muddatli tebranishlari hamda qisqa muddatli o‘zgarishlariga qarab sezilarli darajada o‘zgaradi. Uzoq muddatli tebranishlar amplitudasi 12–14 m ga yetadi. Eng past ko‘rsatkichlar V–X asrlarda, eng yuqori suv sathi esa XIII–XVII asrlarda kuzatilgan. XX asr boshida va 1958–1969-yillarda ko‘l maydoni 18–19 ming km²gacha kengaygan. Qurg‘oqchilikdavrlarida, masalan XIX asr oxirida, 1930- va 1940-yillarda esa ko‘l maydoni 15,5–16,3 ming km²gacha qisqargan. Shu davrlarda suv sathi tebranishining amplitudasi taxminan 3 m bo‘lgan. 1946-yilda ko‘l yuzasining maydoni 15 730 km², suv hajmi esa 82,7 km3bo‘lgan. 2000-yillar boshida ko‘lga quyiladigan daryolar suvidan xo‘jalik maqsadida foydalanilishi sababli ko‘l kichrayish bosqichida edi. Masalan, 1970-yilda Ili daryosida Qapchag‘ay GESito‘g‘oni qurilib, Qapchag‘ay suv omborihosil qilingan. Ushbu suv ombori to‘ldirilayotganda suv balansi buzilib, ayniqsa ko‘lning sharqiy qismida suv sifati yomonlashgan. 1970–1987-yillarda suv sathi 2,2 m ga, hajmi esa 30 km3ga kamaygan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, tabiiy to‘yinish rejimi saqlanib qolgan taqdirda ham 1975–1986-yillarda ko‘l qisqarish bosqichiga kirgan bo‘lardi, ya’ni antropogen va tabiiy omillar ko‘l ekotizimiga bir xil yo‘nalishda ta’sir qilgan. G‘arbiy qism sho‘rlanishining ortishi muammosini hal qilish uchun ko‘lni to‘g‘on bilan ajratish takliflari ham bo‘lgan, ammo mamlakatdagi iqtisodiy vaziyat tufayli bu rejalarni amalga oshirish imkonsiz edi.

Ko‘ldagi eng past suv sathi (dengiz sathidan 340,65 metr) Qapchag‘ay suv ombori to‘ldirib bo‘lingach, 1987-yilda qayd etilgan. 2005-yil yanvarida esa suv sathi 342,5 metrgacha ko‘tarildi; ayrim mutaxassislar buni so‘nggi yillarda ko‘p yog‘in yog‘gani bilan izohladi.

Suvning tarkibi

Balxash yarim chuchuk suvli ko‘llar toifasiga kiradi: suvning kimyoviy tarkibi ko‘lning gidrografik xususiyatlariga bog‘liq. G‘arbiy qismidagi suv deyarli chuchuk (minerallashuvi 0,74 g/l ni tashkil etadi) va ancha loyqa ((tiniqligi — 1 m) bo‘lib, ichimlik va sanoat ehtiyojlari uchun ishlatiladi. Sharqiy qismida sho‘rlik (3,5 dan 6 g/l gacha) va tiniqlik (5,5 m) yuqoriroq. Butun Balxash bo‘yicha o‘rtacha minerallashuv 2,94 g/l ni tashkil etadi. 1931–1970-yillardagi ko‘p yillik o‘rtacha tuz cho‘kmasi 7,53 mln t, ko‘ldagi erigan tuz zaxiralari esa taxminan 312 mln t. G‘arbiy qism suvi sarg‘ish-kulrang, sharqdagi suv rangi esa moviydan zumrad-moviygacha o‘zgaradi; bu sun’iy yo‘ldan olingan tasvirlarda ham ko‘rinadi.

Iqlim

Iqlim diagrammasi: Balxash shahri
YanFevMarAprMayIyunIyulAvgSenOktNoyDek
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 13
 
Eng yuqori harorat, °C: −9,2
Eng past harorat, °C:−18,1
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 10
 
Eng yuqori harorat, °C: −8,1
Eng past harorat, °C:−17,8
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 10
 
Eng yuqori harorat, °C: 0,0
Eng past harorat, °C:−10,0
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 11
 
Eng yuqori harorat, °C: 14,2
Eng past harorat, °C:2,8
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 15
 
Eng yuqori harorat, °C: 22,1
Eng past harorat, °C:10,0
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 12
 
Eng yuqori harorat, °C: 27,9
Eng past harorat, °C:16,0
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 10
 
Eng yuqori harorat, °C: 30,0
Eng past harorat, °C:18,3
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 8
 
Eng yuqori harorat, °C: 28,0
Eng past harorat, °C:15,7
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 4
 
Eng yuqori harorat, °C: 21,9
Eng past harorat, °C:9,4
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 9
 
Eng yuqori harorat, °C: 12,7
Eng past harorat, °C:1,7
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 14
 
Eng yuqori harorat, °C: 2,6
Eng past harorat, °C:−6,3
 
 
Yog‘in miqdori, mm: 15
 
Eng yuqori harorat, °C: −4,8
Eng past harorat, °C:−13,1

Manba: www.pogoda.ru.net

Iqlim ko‘l hududida cho‘lga xosxususiyatlarga ega. Iyulda o‘rtacha eng yuqori harorat taxminan 30 °C, yanvarda esa taxminan −9 °C. Yiliga o‘rtacha 131 mm yog‘in tushadi. Havoning nisbiy namligi 55–60 % ni tashkil etadi.

Yillik o‘rtacha shamol tezligi 4,5–4,8 m/s. Ko‘lning g‘arbiy qismida asosan shimoliy, sharqiy qismida esa shimoli-sharqiy shamollar esadi. Shamol ko‘lda kuchli to‘lqinlanish hosil qiladi (to‘lqinlar balandligi 2–3,5 m ga yetishi mumkin). G‘arbiy qismda doimiy aylanma oqimkuzatiladi, u soat mili yo‘nalishi bo‘ylab.

harakatlanadi. Yiliga 110–130 kun quyoshli bo‘ladi. Nurlanish energiyasi kuniga 15,9 MJ/ m² ni tashkil etadi. Balxash suvi yaxshi isiydigan iliq ko‘llardan biridir. Ko‘l yuzasidagi suv harorati dekabrdagi 0 °C dan iyulda 28 °C gacha o‘zgaradi. G‘arbiy qismdagi o‘rtacha yillik harorat 10 °C, sharqiy qismda 9 °C. Ko‘l har yili muzlaydi va muz odatda noyabrdan aprel boshigacha saqlanib turadi, sharqiy qismdagi muzlar esa 10–15 kun kechroq eriydi.

Ko‘l suvining chuqurlikka bog‘liq harorati (°C; 1985–1987-yillar ma’lumotlari)
Chuqurlik Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek
Ko‘lning sharqiy qismi
0 — −0.2 0.2 — 13.9 19.0 23.4 23.2 17.2 11.4 — —
10 — 1 — — 10.8 16.7 21.7 22.8 — — — —
20
(tubiga yaqin)
— 1.7 1.9 — 8.9 13.7 14.6 19.7 17.1 11.5 — —
Ko‘lning g‘arbiy qismi (Balxash shahri yaqinida)
0 — 0.0 0.8 6.7 13.3 20.5 24.7 22.7 16.6 7.8 2.0 —
3
(tubiga yaqin)
— 0.3 2.2 6.5 13.1 19.6 24.1 22.6 16.5 7.4 2.0 —

Hayvonot va o‘simlik dunyosi

Sohilbo‘yi qamishzorlari
Bahordagi Balxash ko‘li, 2008-yil

Ko‘l qirg‘oqlarida quyidagi o‘simliklar o‘sadi: to‘rang‘i ( to‘qay o‘rmonlaritarkibida) va tol, boshoqdoshlar orasida — oddiy qamish (Phragmites australis), janubiy qo‘g‘a (Typha angustata) va bir necha tur qiyoq — — qirg‘oqbo‘yi (Schoenoplectus littoralis), ko‘l qiyog‘i (S. lacustris), shuningdek, endemik bo‘lgan Qozog‘iston qiyog‘i (Scirpus kasachstanicus) uchraydi. Suv ostida ikki turdagi suvmingbargi — — boshoqli (Myriophyllum spicatum) va halqasimon (M. verticillatum), bir necha turdagi rdest: — yaltiroq (Potamogeton lucens), teshib o‘tuvchi bargli (P. perfoliatus), jingalak bargli (P. crispus), taroqsimon (P. pectinatus) va yirik mevali (P. macrocarpus); shuningdek, oddiy pufakcha o‘simlik (Utricularia vulgaris), to‘q yashil shoxbarg (Ceratophyllum demersum) hamda ikki turdagi nayada (— dengiz va mayda). uchraydi. Fitoplanktonkonsentratsiyasi 1985-yilda 1,127 g/l bo‘lib, u ko‘plab suvo‘t turlaridan iborat edi.

Ko‘l faunasi ancha boy bo‘lgan, biroq 1970-yillardan boshlab suv sifati yomonlashishi sababli biologik xilma-xillik kamaya boshladi. Ungacha bentos quyidagilardan iborat bo‘lgan: mollyuskalar, qisqichbaqasimonlarlichinkalari va suv hasharotlaridan iborat edi. Bundan tashqari, chivinlar (chironomidlar) va kam tukli chuvalchanglar. uchragan. Zooplankton (konsentratsiyasi 1,87 g/l, 1985) ham, ayniqsa g‘arbiy qismda, serob edi. Ko‘lda taxminan 20 tur baliq yashagan; ulardan 6 tasi mahalliy tur bo‘lgan: Ili (Schizothorax pseudoksaiensis) va Balxash (S. argentatus) marinkalari, Balxash olabug‘asi (Perca schrenkii), dog‘li (Nemachilus strauchi) va bir rangli gubach (N. labiatus) hamda Balxash golyani (Phoxinus poljakowi); qolganlari esa ko‘chirib keltirilgan: sazan, ship (bakra balig‘i), sharqiy leshch (Abramis brama orientalis), Orol mo‘ylovdori (Barbus brachycephalus), Sibir yelsi, karp, lin, sudak, laqqa baliq, osman, kumush tovonbaliq va boshqalar. Asosiy ovlanadigan baliqlar sazan, sudak, jerex va leshch bo‘lgan.

Ko‘lning janubiy sohilida, ayniqsa Ili deltasida mo‘l-ko‘l o‘sgan qamish qushlar va hayvonlar uchun ajoyib boshpana vazifasini o‘tagan. gidrologik rejim Qapchag‘ay suv omboridan quyi hududlarda o‘zgarishi tanazzulga olib kelgan: 1970-yildan boshlab Ili deltasining maydoni 3046 km² dan 1876 km²gacha qisqargan. Natijada qushlar va hayvonlar yashaydigan botqoqliklar hamda to‘qayzorlar kamaydi. Yerlarni o‘zlashtirish, pestitsidlarqo‘llash, chorvani ortiqcha o‘tlatish va qamishzorlarni kesish ham havzaning biologik xilma-xilligiga ta’sir ko‘rsatdi. 342 turdagi umurtqali hayvonlarning 22 tasi Qozog‘iston Qizil kitobigakiritilgan. XX asr o‘rtalarigacha delta o‘rmonlarida Turon yo‘lbarsiyashagan; u yerda yashovchi yovvoyi cho‘chqalarbilan oziqlangan. 1940-yillarda Ilining quyi oqimida A. A. Slutskiy ning sa’y-harakatlari bilan mahalliy sharoitga moslashtirish amalga oshirildi: bu yerga keltirilgan Kanada ondatrasiuchun kraxmalga boy qo‘g‘a ildizpoyalari yaxshi ozuqa bo‘lib xizmat qilgan. Biroq so‘nggi yillarda Qapchag‘aydan suv chiqarilishi oqibatidagi doimiy qishki toshqinlarva qamishzorlarning kesilishi ondatraning yashash joylarini vayron qildi. Ilgari yiliga 1 mln tagacha yetgan ondatra ovchiligi butunlay to‘xtagan.

Balxash katta qoravoylar, , churraklar, , qirg‘ovullar, , burgutlar va oq qarqaralartarqalgan hududga kiradi. 120 tur qushdan 12 tasi Qizil kitobga kiritilgan, jumladan, pushti va jingalak patli saqoqushlar, qoshiqburun, chinqiroq oqqush va oq dumli suv burguti.

Shaharlar va iqtisodiyot

Ko‘ldan Balxash kon-metallurgiya kombinatining ko‘rinishi

ko‘rinishi. 2005-yilda Balxash havzasida 3,3 mln kishi, jumladan, Olmaota — Qozog‘istonning eng yirik shahriaholisi yashagan. Ko‘l qirg‘og‘idagi eng yirik aholi punkti Balxash shahri bo‘lib, unda 80 ming kishi yashaydi. Shahar ko‘lning shimoliy sohilida joylashgan va uning asosiy korxonasi esa Balxash kon-metallurgiya kombinati. Yirik mis1928–1930-yillarda ochilgan kon ko‘lning shimolidagi qishloqlarda, jumladan, Qo‘ng‘irot va Sayaqkabi qishloqlar yaqinida o‘zlashtiriladi. Ko‘lning g‘arbiy qirg‘og‘i bo‘ylab M36 avtomagistrali bo‘ylab Bishkek dan Qarag‘andagacha bo‘lgan qismi o‘tadi. Uning bo‘yida Gulshat, , Balxash-9, , Sarishag‘an va Priozyorskaholi punktlari joylashgan. G‘arbiy qirg‘oqning janubida Ulken, , Minaral va Shig‘anoq.

qishloqlari bor. Priozyorsk shahri yaqinida ko‘lning g‘arbiy sohilida sovet davrida qurilgan ko‘plab harbiy obyektlar mavjud. Balxash-9 harbiy shaharchasida radiolokatsiya stansiyalari raketa hujumidan ogohlantirish tizimining «Daryal-U», «Dnepr» va «Dnestr» stansiyalari joylashgan. Sarishag‘an qishlog‘idan g‘arbda raketaga qarshi mudofaa poligoni, biroz janubroqda, Qashqantengiz qo‘ltig‘i yaqinida esa Terra-3.

lazer qurollarini sinovdan o‘tkazish poligoni joylashgan. Ko‘lning janubiy sohili deyarli aholi yashamaydigan hududdir. Ili quyilishida Quyg‘anqishlog‘i, Qoratol quyilishida esa Ko‘pbirlikqishlog‘i joylashgan. Ko‘lning sharqiy chekkasidan Turkiston–Sibir temiryo‘li bo‘ylab Ayag‘oz va Taldiqo‘rg‘onoralig‘idagi qismi o‘tadi. Temiryo‘l Lepsi daryosini kesib o‘tadigan joyda shu nomdagi qishloq joylashgan..

Baliqchilik

Hayvonot dunyosi nisbatan kambag‘al bo‘lishiga qaramay, Balxash ko‘lining iqtisodiy ahamiyati baliq ovlash va 1930-yillarda boshlangan baliq yetishtirishga asoslanadi. 1952-yilda yillik ov 20 ming tonnani tashkil etgan. 1960-yillarda yiliga 30 ming tonnagacha baliq ovlangan, shundan 70 % gacha qismi qimmatli turlar bo‘lgan. Ammo 1990-yillardayoq ov hajmi yiliga 6,6 ming tonnagacha tushib, qimmatli turlar ulushi 49 % gacha pasaygan. Baliq ovlashning qisqarishiga hozir baliq zaxiralari va turlarini qayta tiklash dasturlarining yo‘qligi, shuningdek, keng tarqalgan brakonyerlik sabab bo‘lmoqda..

Energetika loyihalari

Balxash ko‘li, Priozyorsk shahri atrofi

1970-yilda Ili daryosida Qapchag‘ay GESi qurildi. Quvvati 364 MVt bo‘lgan ushbu inshoot daryoning gidroenergetik imkoniyatidan foydalanish, shuningdek, hosil bo‘lgan Qapchag‘ay suv omboridan suvidan sug‘orish. uchun foydalanish mumkin bo‘ldi. Suv resurslari Ili daryosining yuqori oqimidayoq ( Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayonida) paxtayetishtirishda keng ishlatiladi; buning uchun mintaqadagi haydaladigan yerlarning 40 % ajratilgan. Hozir Ilida Qapchag‘aydan 23 km quyi oqimda qo‘shimcha tartibga soluvchi to‘g‘on qurish loyihasi mavjud. Qapchag‘ay. Kerbuloq GESi Quvvati 49,5 MVt bo‘lgan Kerbuloq GESi Qozog‘iston janubini elektr energiyasi bilan ta’minlash muammosini qisman hal etadi va Ili daryosi suv oqimining kunlik hamda haftalik tebranishlarini muvozanatlashtiruvchi vazifasini bajaradi.

Qozog‘iston janubi-sharqini elektr bilan ta’minlash muammosini hali SSSRdavridayoq hal qilishga urinishgan. Balxash qirg‘og‘ida elektr stansiyasi qurish rejasi ishlab chiqilgan. 1979-yilda Janubiy Qozog‘iston GRESi uchun yer tanlanib, Ulkenqishlog‘iga asos solingan, ammo biroz vaqt o‘tib ishlar to‘xtatilgan. 1997-yilda V. S. Shkolnik taklifi bilan bu joyda atom elektr stansiyasiqurishga qaror qilingan, biroq ekologlar va mamlakat aholisining noroziligi rejalarni yana qayta ko‘rib chiqishga majbur qilgan. 2008-yil oxirida hukumat quyidagi obyektni qurishni ma’qulladi — Balxash issiqlik elektr stansiyasi..

Kema qatnovi

Balxash shahri suv stansiyasi, parashyut minorasidan ko‘rinish

ko‘rinish. Balxash ko‘li, Ili daryosining quyi oqimi va Qapchag‘ay suv omborida ( Qo‘nayevshahrining Boroxujir pristani) muntazam kema qatnovimavjud. Asosiy pristannlar: Burilbaytal va Burlito‘be. Flot asosan baliq tutish va tashish, shuningdek, mineral qurilish materiallari, chorvachilik va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini tashish uchun ishlatiladi. Umumiy suv yo‘llari uzunligi 978 km, navigatsiya mavsumi esa 210 kun. Balxash ko‘lida, boshqa havzalardagi kabi, moliya yetishmasligi tufayli hozir yer qazish va tubni chuqurlashtirish ishlarieng kam darajaga tushgan, bu esa ko‘pchilik hududlarda katta yuk ko‘taradigan kemalardan foydalanishga imkon bermaydi.

Balxash ko‘lida kema qatnovi 1931-yilda tashkil etilgan — o‘sha vaqtda Balxash shahriga ikkita bug‘ kemasi va uchta barja olib kelingan. 1996-yilda ko‘l orqali 120 ming tonnagacha mineral-qurilish yuki, 45 ming tonna baliq mahsuloti, 20 ming tonna poliz ekinlari va 3,5 ming yo‘lovchi tashilgan. Ammo 2004-yilga kelib ko‘rsatkichlar 1 ming yo‘lovchi va 43 ming tonna baliq mahsulotigacha qisqargan. 2004-yilda Ili–Balxash havzasida jami 87 ta kema ishlatilgan, shundan 7 tasi yo‘lovchi kemasi, 14 tasi yuk barjasi va 15 tasi shatakchi kema bo‘lgan.

2012-yilga borib Ili–Balxash havzasida tashiladigan qurilish materiallari hajmi 233 ming tonnaga, chorvachilik va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari kamida 550 ming tonnaga, baliq mahsulotlari esa kamida 53 ming tonnaga yetishi prognoz qilingan. Shuningdek, ekologik turizm rivojlanishi Balxash ko‘lida yo‘lovchi tashish hajmini yiliga 6 ming kishigacha oshirishi kutilgan. Rudani suv transporti orqali tashish hajmi 2012-yilda yiliga kamida 3500 ming tonna bo‘lishi kutilgan.

Turizm

Balxash ko‘lida plyaj turizmi va suv sporti turlari mashhur: yelkanli sport, baydarka va kanoeda eshkak eshish, sport baliqchiligi.

Ko‘lning dam olish imkoniyatlari va uning atrofidagi diqqatga sazovor joylar ( Bektauota darasi, to‘qay o‘rmonlari) ko‘plab sayyohlarni jalb qiladi, bu yerda bir necha pansionat mavjud. Ko‘lni saqlab qolish harakati doirasida turli sport musobaqalari ham o‘tkaziladi.

Ekologik muammolar

Balxash ko‘li plyaji

Balxash ko‘lining ekologik holati , ayniqsa fojeasodir bo‘lishi ehtimoli, xususan, Orol dengizi fojeasikabi holat takrorlanishi jiddiy xavotir uyg‘otmoqda. Bunday xavotir uchun bir nechta sabab mavjud. 1970-yildan beri Ili daryosi suvidan Qapchag‘aysuv omborini to‘ldirishda foydalanilgan; bunga 39 km3suv sarflangan. Natijada daryo oqimi 2/3 qismga kamayib, ko‘l sathi pasaygan. Suv sathining pasayish tezligi yiliga taxminan 15,6 sm ni tashkil etib, 1908–1946-yillardagi tabiiy pasayish tezligidan (yiliga 9,2 sm) ancha yuqori bo‘lgan. Balxashning sayozlashishi ayniqsa sayozroq g‘arbiy qismida yaqqol ko‘rinadi. 1972–2001-yillar oralig‘ida ko‘ldan 8 km janubda joylashgan kichik sho‘r Olaqo‘l deyarli yo‘q bo‘lib ketdi; Balxashning janubiy qismi esa shu davrda taxminan 150 km² suv yuzasini yo‘qotdi. Balxash atrofidagi 16 ta ko‘l tizimidan faqat beshtasi qolgan. Cho‘llanish jarayoni havzaning taxminan 1/3 qismini qamrab olgan. Qurigan ko‘l tubi va suv qayirlaridan ko‘tarilgan tuzli chang Osiyodagi chang bo‘ronlari shakllanishiga hissa qo‘shib, mintaqa iqlimiga salbiy ta’sir qiladi. Sho‘rlanishdan tashqari, Qapchag‘ay suv omborida qayir tuproqlarining unumdorligiga delta tomon biologik oqimning kamayishi ham ta’sir ko‘rsatadi. Bunga suv omborida loyqa cho‘kindilar to‘planishi sabab bo‘lmoqda.

Ili–Balxash havzasi ekologiyasiga ta’sir qiluvchi yana bir omil — chiqindilar Balxash kon-metallurgiya kombinatidanchiqariladigan ifloslantiruvchi moddalar. 1990-yillar boshida chiqindilar hajmi yiliga 280–320 ming tonnaga yetgan, Balxash tubiga 76 tonna mis, 68 tonna rux va 66 tonna qo‘rg‘oshin cho‘kkan. Shundan beri atmosferaga chiqariladigan ifloslantiruvchi moddalar hajmi deyarli ikki baravar oshgan. Zararli moddalar ko‘lga yer osti suvlari orqali, shuningdek, chiqindi saqlash havzasi dagi sizib chiqishlar va chang bo‘ronlarivaqtida ham kelib tushadi. Ekologik vaziyatni yaxshilash uchun Qapchag‘ay suv omborini to‘ldirishni to‘xtatish, metallurgiya kombinatining oqova suvlarini tozalash , sug‘orishdagi qaytarib bo‘lmaydigan suv yo‘qotishlarini kamaytirish va boshqa choralar taklif etilgan. 2005-yilda Balxash muammolari bo‘yicha xalqaro ekologik forumda «Kazaxmis» korporatsiyasi keyingi yili ekologik toza ishlab chiqarish obyektini qurishni yakunlashi, bu esa chiqindilarni 80–90 % ga kamaytirishi ma’lum qilingan.

Balxash ko‘lining asosiy ifloslantiruvchilari og‘ir metallar (mis va rux), shuningdek, neft mahsulotlari, fenollar va ftoridlar.

Suv yuzasidagi ifloslanish darajasi, suv ifloslanishi indeksi
Stansiya 1997-yil 2000-yil 2001-yil
Tarang‘aliq qo‘ltig‘i 2,38 3,70 3,96
Kichik Sarishag‘an qo‘ltig‘i 2,56 4,83 4,52

2000-yilda Olmaota shahrida turli mamlakatlardan ekolog olimlar, tadbirkorlar va davlat organlari vakillari ishtirokida «Balxash 2000» yirik konferensiyasi o‘tkazilgan. Forum natijasida prezidentga, parlamentga, hukumatga va xalqaro tashkilotlarga murojaat hamda rezolyutsiya qabul qilingan. Hujjatda Balxash–Olaqo‘l havzasi ekotizimini boshqarishning yangi tamoyillari, jumladan, xususiy kapitalning mintaqaviy loyihalarni birgalikda moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish ko‘zda tutilgan.

Xitoy ta’siri

Balxash ko‘li, kuz boshi, quyosh botishi

Ifloslangan suvlar Balxashga nafaqat kon-metallurgiya kombinatidan, balki Xitoydan ham kelib tushadi. Chegara punktlarida mis va boshqa moddalar miqdori me’yorlardan ancha oshgani aniqlangan, suvning ifloslanish darajasi V ifloslanish sinfiga to‘g‘ri keladi. Xitoy hududida Ili havzasidan yiliga 14,5 km3 suv olinadi. Bu hajmni 3,6 baravar oshirish rejalashtirilgan, suv olishning hozirgi o‘sish sur’ati esa 0,5–1 dan 2–4 km3/yilgacha yetadi (bunga Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoniaholisining jadal ko‘payishi sabab bo‘lmoqda). Mutaxassislarga ko‘ra, Tyanshandagi muzliklardan keladigan suv ko‘payayotgan bo‘lsa ham, suv olish me’yorini bor-yo‘g‘i 10 % oshirish falokatga olib kelishi mumkin: Balxash ikki havzaga ajralib, sharqiy qismi keyinchalik qurib qolishi ehtimoli mavjud.

Qozog‘iston va XXR o‘rtasidagi suv munosabatlari 12-sentabr 2001-yilda imzolangan «Qozog‘iston Respublikasi hukumati va Xitoy Xalq Respublikasi hukumati o‘rtasida transchegaraviy daryolardan foydalanish va ularni muhofaza qilish sohasida hamkorlik to‘g‘risidagi bitim» bilan tartibga solinadi. 2007-yilda Qozog‘iston Balxashga quyiladigan daryolar oqimi evaziga Xitoyga 10 yil davomida oziq-ovqat yetkazib berish bo‘yicha imtiyozli shartnoma taklif qildi, biroq Xitoy uni rad etdi.

Sharhlar

  1. ↑ Поскольку уровень воды подвержен колебаниям различной периодичности, высота поверхности озера также изменяется.

Adabiyotlar

  • Balxash yoki Balkash // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Domrachyov P. F. Balxash va Balxashbo‘yi: (Ko‘l va unga tutash hududning tabiiy sharoiti va xo‘jalik ahamiyati haqida ilmiy-ommabop ocherk). — Qozog‘iston: O‘lka nashriyoti, 1935. — 62 bet
  • Marakov S. V. Balxashbo‘yi changalzorlarida / SSSR Fanlar akademiyasi; mas’ul muharrir, biologiya fanlari doktori A. G. Tomilin; rassom Yu. Shashkov. — Moskva: Nauka, 1969. — 128, [8] bet — (SSSR FA ilmiy-ommabop turkumi). — 27 000 nusxa
  • Marikovskiy P. I. Moviy ko‘l atrofida: (Balxash ko‘li haqida qissa). — Olmaota, 2000. — 295 bet
  • Marikovskiy P. I. Unutilgan orollar (Balxash ko‘li). — Moskva: Misl, 1991. — 238 bet — ISBN 5-244-00563-4.
  • Ostroumova L. P., Shapov A. P. Balxash ko‘li va Balxashbo‘yining dolzarb gidrometeorologik muammolari. — Sankt-Peterburg: Gidrometeoizdat, 1995. — 269 bet — ISBN 5-286-01135-7.
  • Romanova S. M., Qozongapova N. B. Balxash ko‘li — noyob gidroekologik tizim. — Olmaota: Afg‘oniston urushi nogironlari ko‘ngilli jamiyati — Birodarlik, 2003. — 175 bet — ISBN 9965-25-105-3.
  • Samakova A. B. Balxash ko‘li havzasida gidroekologik barqarorlik muammolari. — Olmaota: Qag‘anat, 2003. — 583 bet — ISBN 9965-25-136-3.
  • Sapojnikov D. G. Balxash ko‘lining hozirgi cho‘kindilari va geologiyasi. — Moskva, 1951.
  • Sayadyan Yu. V., Milanovskiy Ye. Ye., Aslanyan A. T., Sevastyanov D. V., Treshnikov A. F. Sevan, Issiqko‘l, Balxash, Zaysan va Orol ko‘llari tarixi. — Leningrad: Nauka, 1991. — 301 bet — ISBN 5-02-024578-X.
  • Sokolov A. A. SSSR gidrografiyasi. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1952.
  • Tarasov M. N. Balxash ko‘lining gidrokimyosi. — Moskva: SSSR FA nashriyoti, 1961.
  • Shapiro S. M., Pavlichenko L. M., Podolniy O. V. Balxash ko‘liga yer osti suvlarining oqib kelishi bo‘yicha gidrogeologik prognozlar. — Olmaota: Nauka, 1982. — 128 bet