Ma’lumki, kundalik hayotda modda uch xil holatda uchraydi: qattiq, suyuq va gaz. Ushbu maqolada biz moddaning holatlari bir-biriga qanday o‘tishini (o‘zaro almashinuvchanligini) hamda bunday o‘zgarish sodir bo‘lishi uchun qanday sharoitlar zarurligini ko‘rib chiqamiz. Keling, qattiq holatdan suyuq holatga o‘tish jarayonini o‘rganamiz va erish harorati (melting point) nima ekanini bilib olamiz.
Modda holatlarining o‘zgarishi
Modda holatining o‘zgarishi moddaning energiyasi, asosan issiqlik energiyasi o‘zgarishi orqali sodir bo‘ladi. Molekulalarga energiya, ya’ni issiqlik berilganda, ular juda kuchli tebrana boshlaydi. Agar yanada ko‘proq energiya berilsa, molekulalar oxir-oqibat namunadan ajralib chiqish uchun yetarli energiyani to‘playdi. Bu tushunchani amaliy misol orqali eng yaxshi anglash mumkin. Endi qattiq holatdan suyuq holatga o‘tish jarayonini hamda erish harorati tushunchasini ko‘rib chiqamiz.
Qattiq holatdan suyuq holatga o‘tish
Keling, muz bo‘laklaridan boshlaymiz. Bir necha muz bo‘lagini olib, stakandek idish (beaker)da qizdiramiz. Birozdan so‘ng ko‘rasizki, muz bo‘laklari o‘z suyuqligida eriy boshlaydi. Mana shu holat “haddan tashqari faol” atomlar (ya’ni kuchli tebranish) deganda nazarda tutiladi. Yetarli energiya to‘plagach, muzning molekulalari muz bo‘lagidan ajralib chiqib idish ichiga o‘tadi va shu bilan modda holati qattiqdan suyuqqa o‘zgaradi. Qizdirishni davom ettirsak, muz bo‘laklari asta-sekin kichrayib boradi va suvga aylanadi. Holatning bunday o‘zgarishi erish (melting) deb ataladi va u qattiq holatdan suyuq holatga o‘tishdir.
Holat o‘zgarishida esda tutish kerak bo‘lgan muhim jihat shuki: holat o‘zgarishi davom etayotgan paytda, issiqlik berilayotgan bo‘lsa ham, harorat oshmaydi. Issiqlik energiyasi muzning suvga aylanishiga “yutiladi”. Barcha muz erib bo‘lmaguncha harorat o‘zgarmasligi kuzatiladi. Holat o‘zgarishi paytida moddaning qattiq va suyuq holatlari muvozanatda birga mavjud bo‘ladi. Suyuqlikdan qattiq modda olish bunga teskari jarayondir: namunadan issiqlikni olib tashlang — bu jarayon “qotish” yoki “muzlash” (fusion or freezing) deb ataladi. Endi moddaning holat o‘zgarishlari va qattiqdan suyuqqa o‘tishni bilib olganimizdan so‘ng, erish haroratiga nazar tashlaymiz.
Erish harorati nima?
Qattiq va suyuq holatlar bir vaqtda birga mavjud bo‘ladigan harorat erish harorati (melting point) deb ataladi. U har bir modda uchun o‘ziga xos bo‘lib, jismga ta’sir qilayotgan bosimga bog‘liq. Bosim qancha katta bo‘lsa, erish harorati shuncha past bo‘ladi. Bosim qattiq va suyuq holatlarning muvozanatiga ta’sir qilib, erish tezligini boshqaradi. Muz ustida konkida uchish (snow skating) aynan shu hodisadan foydalanadi. Konkichi butun og‘irligini juda ingichka chiziq bo‘ylab jamlagani uchun muzga katta bosim tushadi va oyoq kiyimi tagidagi muz eriydi. Shu erigan muz konkichi tag qismini “moylab”, sirpanishni osonlashtiradi. Shuning uchun muz ustida uchish mumkin bo‘ladi: biz muz ustida turganimizda muz biroz eriydi, biz o‘tib ketganimizdan so‘ng esa yana qayta muzlaydi. Qayta muzlash hodisasi regelatsiya (Regelation) deb ataladi. Moddaning normal atmosfera sharoitidagi erish harorati esa moddaning normal erish harorati deb yuritiladi.
Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Erish haroratini ta’riflang?
Qattiq va suyuq holatlar bir vaqtda birga mavjud bo‘ladigan harorat erish harorati (melting point) deb ataladi.
Q2
Qayta muzlash hodisasi nima deb ataladi?
Qayta muzlash hodisasi regelatsiya (regelation) deb ataladi.
Q3
To‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi: Muzning suvga aylanishida issiqlik energiyasi muz tomonidan yutiladi.
TO‘G‘RI.
Q4
Modda nechta holatda mavjud bo‘ladi?
Modda uch holatda mavjud: qattiq, suyuq va gaz.
Q5
Moddaning normal erish haroratini ta’riflang.
Moddaning normal atmosfera sharoitidagi erish harorati moddaning normal erish harorati deb ataladi.
