Integral sxema nima

Kristallning kattalashtirilgan tasviri: EPROM 27C512

Integral sxema (IS); integral mikrosxema (IMS), mikrosxema, chip — mikroelektron qurilma — elektron sxema — istalgan murakkablikdagi sxema (kristall) bo‘lib, yarimo‘tkazgich asos (plastina yoki yupqa qatlam)da ishlab chiqariladi va korpuslanadi: ajratilmaydigan korpusda yoki korpussiz holda (agar mikroyig‘ma tarkibiga kirsa). Mikrosxemalar ko‘pincha chip (ingl. chip: «yupqa plastinka»; dastlab bu atama mikrosxema kristallining yupqa plastinkasini bildirgan).

Mikrosxemalarning aksariyati sirtga montaj qilishga mo‘ljallangan korpuslarda ishlab chiqariladi.

Ko‘pincha integral sxema (IS) deganda elektron sxemali kristall yoki yupqa qatlamning o‘zi, mikrosxema (MS) deganda esa korpus ichiga joylashtirilgan IS tushuniladi. Shu bilan birga, «chip-komponentlar» iborasi «sirtga montaj qilinadigan komponentlar» degan ma’noni bildiradi (platadagi teshiklarga kavsharlanadigan komponentlardan farqli ravishda).

Tarixi

7-may, 1952-yilda britaniyalik radiotexnik Jeffri Dammer (ingl. Geoffrey Dummer) birinchi bo‘lib ko‘plab standart elektron komponentlarni yaxlit kristall yarimo‘tkazgich ichida birlashtirish g‘oyasini ilgari surdi. O‘sha yillarda texnologiyalar yetarlicha rivojlanmagani sababli bu takliflarni amalga oshirishning imkoni bo‘lmagan.

1958-yil oxiri va 1959-yilning birinchi yarmida yarimo‘tkazgichlar sanoatida katta yutuqqa erishildi. Amerikaning uchta xususiy korporatsiyasidan uch mutaxassis integral sxemalar yaratilishiga to‘sqinlik qilayotgan uchta asosiy muammoni hal qildi. Jek Kilbi — Texas Instruments kompaniyasida ishlab, komponentlarni birlashtirish prinsipini patentladi, ISning dastlabki, hali mukammal bo‘lmagan namunalarini yaratdi va ularni seriyali ishlab chiqarish darajasiga yetkazdi. Kurt Legovets — Sprague Electric Company kompaniyasida elektr izolyatsiyasining yangi usulini ixtiro qildi: bitta yarimo‘tkazgich kristallida (p–n-o‘tish orqali ajratish (ingl. P–n junction isolation)). Robert Noys — Fairchild Semiconductor kompaniyasida IS komponentlarini elektr jihatdan ulash usulini (alyuminiy bilan metallash) ixtiro qildi hamda planar texnologiyaning Jan Erni (ingl. Jean Hoerni) ishlab chiqqan eng yangi variantiga asoslanib, komponentlar izolyatsiyasini takomillashtirishni taklif etdi. 27-sentabr, 1960-yilda Jey Last (ingl. Jay Last) rahbarligidagi guruh Fairchild Semiconductor kompaniyasida ilk ishlaydigan yarimo‘tkazgichli ISni Noys va Erni g‘oyalari asosida yaratdi. Texas Instruments Kilbi ixtirosi patentiga egalik qilgan holda raqobatchilariga qarshi patent kurashini boshladi. Bu kurash 1966-yilda o‘zaro kelishuv va texnologiyalarni o‘zaro litsenziyalash bilan yakunlandi.

Ko‘rsatilgan turkumlardagi dastlabki mantiqiy ISlar bevosita standart komponentlardan tuzilgan bo‘lib, ularning o‘lchami va tuzilishi texnologik jarayonga bog‘liq edi. Muayyan oiladagi mantiqiy ISlarni loyihalagan sxema muhandislari bir xil turdagi diod va tranzistorlardan foydalangan. 1961—1962-yillarda bu loyihalash yondashuvini Sylvania kompaniyasining yetakchi mutaxassisi Tom Longo o‘zgartirdi: u birinchi bo‘lib bitta ISda vazifasiga qarab turlicha tranzistor tuzilishlarini qo‘lladi. 1962-yil oxirida Sylvania kompaniyasi Longo ishlab chiqqan dastlabki tranzistor-tranzistor mantiqi (TTL) oilasini sotuvga chiqardi. Bu uzoq vaqt bozorda o‘z o‘rnini saqlagan integral mantiqning tarixdagi birinchi turi bo‘ldi. Analog sxemotexnikada shunga teng yutuqni 1964—1965-yillarda amalga oshirgan mutaxassis — operatsion kuchaytirgichlar konstruktori, Fairchild xodimi Bob Vidlar.

SSSRda integral sxemalarni ishlab chiqish

Birinchi bo‘lib SSSRda mikrosxema 1961-yilda TRTI (Taganrog radiotexnika instituti)da L. N. Kolesov rahbarligida yaratildi. Bu voqea mamlakat ilmiy jamoatchiligi e’tiborini tortdi va TRTI oliy ta’lim vazirligi tizimida yuqori ishonchlilikdagi mikroelektron apparaturani yaratish hamda uni ishlab chiqarishni avtomatlashtirish masalasi bo‘yicha yetakchi tashkilot etib belgilandi. L. N. Kolesov esa ushbu masala bo‘yicha muvofiqlashtiruvchi kengash raisi etib tayinlandi.

SSSRdagi birinchi gibrid qalin qatlamli integral mikrosxema (201-seriya, «Tropa») 1963—65-yillarda Aniq texnologiyalar ilmiy-tadqiqot institutida («Angstrem»), 1965-yildan seriyali ishlab chiqarildi. Uni yaratishda NIEM mutaxassislari ham qatnashdi (hozirgi «Argon» ilmiy-tadqiqot instituti).

SSSRdagi birinchi yarimo‘tkazgichli integral mikrosxema planar texnologiya asosida yaratildi. Bu texnologiya 1960-yil boshida NII-35 (keyinchalik «Pulsar» ilmiy-tadqiqot instituti deb nomlangan) jamoasi tomonidan ishlab chiqilgan, jamoa keyinchalik NIIME («Mikron»)ga o‘tkazilgan. Mamlakatdagi dastlabki kremniy integral sxemasini yaratish ishlari TS-100 turkumidagi harbiy qabuldan o‘tadigan kremniy integral sxemalarini (37 element — murakkabligi trigger sxemasiga teng, AQSHning SN-51 turkumidagi Texas Instruments ISlariga o‘xshash) ishlab chiqish va ishlab chiqarishga qaratildi. Nusxalash uchun kremniy integral sxemalarning prototiplari va ishlab chiqarish namunalari AQSHdan olindi. Ishlar NII-35 (direktor Trutko) va Fryazino yarimo‘tkazgichlar zavodi (direktor Kolmogorov) tomonidan ballistik raketa yo‘naltirish tizimidagi avtonom balandlik o‘lchagichda qo‘llash uchun mudofaa buyurtmasi asosida bajarildi. Ishlanma TS-100 turkumidagi oltita namunaviy kremniy planar integral sxemani qamrab oldi va tajriba ishlab chiqarishini tashkil etish bilan birga NII-35da uch yil (1962-yildan 1965-yilgacha) davom etdi. Harbiy qabul bilan zavod ishlab chiqarishini o‘zlashtirish uchun Fryazinoda yana ikki yil (1967-yilgacha) sarflandi.

Shu bilan birga, Voronej yarimo‘tkazgich asboblari zavodi qoshidagi markaziy konstruktorlik byurosida ham integral sxemani ishlab chiqish ishlari olib borildi (hozirgi «NIIET» OAJ). 1965-yilda elektronika sanoati vaziri A. I. Shokin VZPPga tashrif buyurganida, zavodga monolit kremniy sxemasini yaratish bo‘yicha «Titan» ilmiy-tadqiqot ishini bajarish topshirildi (vazirlikning 16.08.1965-yildagi 92-sonli buyrug‘i). Ish o‘sha yil oxiridayoq muddatidan oldin bajarildi. Loyiha Davlat komissiyasi tomonidan muvaffaqiyatli qabul qilindi va diod-tranzistor mantiqidagi 104-seriya mikrosxemalar qattiq jism mikroelektronikasi sohasidagi dastlabki rasmiy e’tirof etilgan yutuq bo‘ldi. Bu natija Elektronika sanoati vazirligining 30.12.1965-yildagi 403-sonli buyrug‘ida qayd etildi.

Tasnifi

Integratsiya darajasiga ko‘ra

Integratsiya darajasiga qarab integral sxemalarning quyidagi nomlari qo‘llanadi:

  • kichik integral sxema (KIS) — bitta kristallda 100 tagacha element;
  • o‘rta integral sxema (O‘IS) — bitta kristallda 1000 tagacha element;
  • katta integral sxema (KATIS) — bitta kristallda 10 mingtagacha element;
  • o‘ta katta integral sxema (O‘KIS) — bitta kristallda 10 mingdan ortiq element.

Ilgari hozir eskirgan boshqa atamalar ham ishlatilgan: ultrayirik integral sxema (UYIS) — kristallda 1—10 milliondan 1 milliardgacha element va ba’zan gigayirik integral sxema (GYIS) — kristallda 1 milliarddan ortiq element. Hozir, 2010-yillardan boshlab, «UYIS» va «GYIS» nomlari deyarli ishlatilmaydi; 10 mingdan ortiq elementli barcha mikrosxemalar o‘ta katta integral sxemalar sinfiga kiritiladi.

Ishlab chiqarish texnologiyasiga ko‘ra

Korpusidan chiqarilgan STK403-090 gibrid mikroyig‘masi
  • Qatlamli integral mikrosxemada barcha elementlar va ulanishlar qatlamlar shaklida tayyorlanadi:
    • qalin qatlamli integral sxema;
    • yupqa qatlamli integral sxema.
  • Gibrid mikrosxema (ko‘pincha mikroyig‘ma deb ataladi) bir nechta korpussiz diod, korpussiz tranzistor va (yoki) boshqa faol elektron komponentlardan iborat. Mikroyig‘ma tarkibiga korpussiz integral mikrosxemalar ham kirishi mumkin. Mikroyig‘maning passiv komponentlari (rezistorlar, kondensatorlar, induktivlik g‘altaklari) odatda gibrid mikrosxemaning umumiy, ko‘pincha keramik asosida yupqa yoki qalin qatlam texnologiyasi yordamida tayyorlanadi. Komponentlar joylashtirilgan asosning barchasi yagona germetik korpusga o‘rnatiladi.
  • Aralash mikrosxema — yarimo‘tkazgich kristallidan tashqari, uning sirtida joylashgan yupqa (qalin) qatlamli passiv elementlarni ham o‘z ichiga oladi.

Qayta ishlanadigan signal turiga ko‘ra

Analog mikrosxemalar — kirish va chiqish signallari musbat ta’minot kuchlanishidan manfiy ta’minot kuchlanishigacha bo‘lgan oraliqda uzluksiz funksiya qonuni asosida o‘zgaradi.

Raqamli mikrosxemalar — kirish va chiqish signallari ikki qiymatdan birini olishi mumkin: mantiqiy nol yoki mantiqiy bir. Ularning har biriga muayyan kuchlanish oralig‘i mos keladi. Masalan, TTL turidagi mikrosxemalarda +5 V ta’minot kuchlanishida 0…0,4 V mantiqiy nolga, 2,4 dan 5 V gacha esa mantiqiy birga mos keladi; ECL mantiqli mikrosxemalarda −5,2 V ta’minot kuchlanishida −0,8 dan −1,03 V gacha mantiqiy birga, −1,6 dan −1,75 V gacha esa mantiqiy nolga mos keladi.

Analog-raqamli mikrosxemalar raqamli va analog signallarni qayta ishlash usullarini birlashtiradi, masalan, kuchaytirgich va analog-raqamli o‘zgartirgich.

Qo‘llanish doirasiga ko‘ra

  • Umumiy foydalanish uchun mikrosxemalar (seriyali).
  • Maxsus (buyurtmachining talabiga muvofiq) mikrosxemalar.

Funksional mikrosxemalar

Qo‘shimcha vazifalarga ega bo‘lgan integral sxemalar alohida sinfga ajratiladi. Bunday sxemalarda, masalan, ichki tuzilmalarning pyezoelektrik, optoelektron yoki mexanik xossalari hamda signal va fizik kattaliklarni to‘g‘ri va (yoki) teskari o‘zgartirish elementlaridan foydalaniladi. Ularga quyidagilar kiradi:

Vazifasi

Integral mikrosxema to‘liq, istalgan darajada murakkab funksiyani bajarishi mumkin — hatto butun boshli mikrokompyuter (bir kristalli mikrokompyuter).

Analog sxemalar

Analog integral (mikro)sxema (AIS, AIMS) — kirish va chiqish signallari uzluksiz funksiya qonuniga ko‘ra o‘zgaradigan (ya’ni analog signallar).

Analog ISning laboratoriya namunasi Texas Instruments tomonidan AQSHda 1958-yilda yaratildi. Bu faza siljitish generatori edi. 1962-yilda analog mikrosxemalarning birinchi turkumi — SN52 paydo bo‘ldi. Uning tarkibida kam quvvatli past chastotali kuchaytirgich, operatsion kuchaytirgich va videokuchaytirgich mavjud edi.

SSSRda 1970-yillar oxiriga kelib analog integral mikrosxemalarning keng assortimenti ishlab chiqildi. Ularning qo‘llanishi qurilmalar ishonchliligini oshirish, uskunalarni sozlashni osonlashtirish va ko‘pincha ulardan foydalanish jarayonida texnik xizmatga ehtiyojni ham yo‘qotish imkonini berdi.

Quyida analog integral mikrosxemalar vazifasini bajara oladigan qurilmalarning to‘liq bo‘lmagan ro‘yxati keltirilgan. Ko‘pincha bitta mikrosxema bir necha qurilmaning o‘rnini bosadi (masalan, K174XA42 butun supergeterodin chastota modulyatsiyali (ChM) radiopriyomnikning tugunlarini o‘zida jamlaydi).

Analog mikrosxemalar ovozni kuchaytirish va qayta eshittirish apparaturalarida, videomagnitofonlarda, televizorlarda, aloqa texnikasida, o‘lchash asboblarida, analog hisoblash mashinalarida, ikkilamchi elektr ta’minoti manbalarida va hokazolarda qo‘llanadi.

Analog kompyuterlarda
  • operatsion kuchaytirgichlar (LM101, μA741)
Elektr ta’minoti bloklarida
KR1170EN8 kuchlanish stabilizatori mikrosxemasi
Videokameralar va fotoapparatlarda
ZBA-liniyka faks
Ovozni kuchaytirish va qayta eshittirish apparaturalarida
  • ovoz chastotasidagi quvvat kuchaytirgichlari (LA4420, K174UN5, K174UN7)
  • qo‘shaloq ovoz chastotasi quvvat kuchaytirgichlari stereofonik apparatura uchun (TDA2004, K174UN15, K174UN18)
  • turli rostlagichlar (K174UN10 — chastota tavsifi elektron boshqariladigan ikki kanalli ovoz chastotasi quvvat kuchaytirgichi, K174UN12 — ikki kanalli ovoz balandligi va balans rostlagichi)
O‘lchash asboblarida
  • bosim datchiklari (MP3V5100)
  • magnit maydon datchiklari (UR1101XP30)
  • harorat datchiklari (L1V1335, MAX6613)
Radio uzatish va qabul qilish qurilmalarida
Televizorlarda
  • radiokanalda (K174UR8 — kuchaytirgich va avtomatik kuchaytirishni rostlash (AKR), oraliq chastota (OCh) tasvir va tovush detektori; K174UR2 — tasvir OCh kuchlanishi kuchaytirgichi, sinxron detektor, videosignalning dastlabki kuchaytirgichi va kalitli avtomatik kuchaytirishni rostlash tizimi)
  • rang kanalida (K174AF5 — R, G, B rang signallarini shakllantirgich; K174XA8 — elektron kommutator, cheklovchi kuchaytirgich va rang axboroti signallari demodulyatori)
  • yoyish tugunlarida (K174GL1 — kadr yoyish generatori)
  • kommutatsiya, sinxronlashtirish, tuzatish va boshqaruv zanjirlarida (K174AF1 — sinxrosignal amplituda selektori, satr chastotasi impulslar generatori, chastota va faza avtomatik moslash tuguni, satr yoyishning boshqaruv impulslarini shakllantirgich; K174UP1 — yorqinlik signali kuchaytirgichi, chiqish signali amplitudasi va «qora» sathining elektron rostlagichi)

Raqamli sxemalar

Raqamli integral mikrosxema (raqamli mikrosxema) — signallarni diskret funksiya qonuniga muvofiq o‘zgartirish va qayta ishlashga mo‘ljallangan integral mikrosxema.

Raqamli integral mikrosxemalarning asosini tranzistorli kalitlar tashkil qiladi. Ular ikki barqaror holatda — ochiq va yopiq holatda bo‘la oladi (ikkilik tizim). Tranzistorli kalitlar turli mantiqiy, triggerli va boshqa integral mikrosxemalarni yaratish imkonini beradi. Raqamli integral mikrosxemalar elektron hisoblash mashinalari (EHM), avtomatika tizimlari va shu kabi qurilmalarda diskret axborotni qayta ishlash uchun qo‘llanadi.

Raqamli integral mikrosxemalar analog mikrosxemalarga nisbatan bir qator afzalliklarga ega:

  • Kam energiya sarfi raqamli elektronikada impulsli elektr signallaridan foydalanish bilan bog‘liq. Bunday signallarni hosil qilish va o‘zgartirishda elektron qurilmalarning faol elementlari (tranzistorlar) «kalit» rejimida ishlaydi: tranzistor «ochiq» bo‘lib, yuqori sathdagi (1) signalga mos keladi yoki «yopiq» bo‘lib, (0) signalga mos keladi. Birinchi holatda tranzistorda kuchlanish pasayishi bo‘lmaydi, ikkinchi holatda esa undan tok o‘tmaydi. Har ikkala holatda energiya sarfi 0 ga yaqin bo‘ladi. Analog qurilmalarda esa tranzistorlar vaqtning katta qismida oraliq (faol) holatda ishlaydi.
  • Shovqinlarga yuqori chidamlilik raqamli qurilmalarda yuqori (masalan, 2,5–5 V) va past (0–0,5 V) sathli signallar orasidagi katta farq bilan bog‘liq. Holat xatosi faqat kuchli xalaqit ta’sirida yuqori sath past sath deb yoki aksincha talqin qilinganda yuz berishi mumkin; bu kam uchraydi. Bundan tashqari, raqamli qurilmalarda maxsus kodlar orqali xatolarni tuzatish mumkin.
  • Yuqori va past sathli signallar (mantiqiy «0» va «1») holatlari orasidagi katta farq hamda ularning ruxsat etilgan o‘zgarish diapazonining kengligi raqamli texnikani integral texnologiyada muqarrar uchraydigan element parametrlarining tarqoqligiga sezgir bo‘lmagan qiladi. Bu esa raqamli qurilmalarda komponentlarni saralab tanlash va rostlash elementlari bilan sozlash ehtiyojini yo‘qotadi.

Analog-raqamli sxemalar

Analog-raqamli integral sxema (analog-raqamli mikrosxema) — diskret funksiya qonuniga ko‘ra o‘zgaradigan signallarni uzluksiz funksiya qonuniga ko‘ra o‘zgaradigan signallarga va aksincha o‘zgartirish uchun mo‘ljallangan integral sxema.

Ko‘pincha bitta mikrosxema bir nechta qurilmaning vazifasini bajaradi (masalan, ketma-ket yaqinlashishli analog-raqamli o‘zgartirgichlar o‘z tarkibida raqamli-analog o‘zgartirgichga ega bo‘lib, ikki yo‘nalishda o‘zgartirishni bajara oladi). Quyida analog-raqamli integral mikrosxemalar vazifasini bajara oladigan qurilmalarning to‘liq bo‘lmagan ro‘yxati berilgan:

Ishlab chiqarish

Analog mikrosxemalarning asosiy elementi tranzistorlar (bipolyar yoki maydonli). Tranzistorlarni tayyorlash texnologiyasidagi farq mikrosxemalar xususiyatlariga sezilarli ta’sir qiladi. Shu sababli mikrosxema tavsifida uning umumiy xususiyatlari va imkoniyatlarini ta’kidlash uchun ko‘pincha ishlab chiqarish texnologiyasi ko‘rsatiladi. Zamonaviy texnologiyalarda mikrosxemalar xususiyatlarini yaxshilash maqsadida bipolyar va maydonli tranzistorlar texnologiyalari birlashtiriladi.

Loyihalash

Loyihalash darajalari:

shuningdek,

Hozirgi vaqtda (2022-yil) integral sxemalarning aksariyati maxsus avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari (ALT) yordamida loyihalanadi. Ular ishlab chiqarish jarayonlarini, masalan, topologik fotoniqoblarni tayyorlashni avtomatlashtirish va sezilarli tezlashtirish imkonini beradi.

Analog mikrosxemalarni ishlab chiqarish

Hozirgi kunda analog mikrosxemalarni ko‘plab kompaniyalar ishlab chiqaradi: Analog Devices, Analog Microelectronics, Maxim Integrated Products, National Semiconductor, Texas Instruments va boshqalar.

Integral elementlar o‘lchamlarining submikron darajaga qisqarishi analog integral mikrosxemalarni loyihalashni murakkablashtiradi. Masalan, MOS-tranzistorlarning zatvor uzunligi kichik bo‘lsa, ular analog bloklarda qo‘llanishni cheklovchi bir qator xususiyatlarga ega bo‘ladi: quyi chastotali flikker-shovqinning yuqori darajasi; chegara kuchlanishi va xarakteristika qiyaligining katta tarqoqligi, bu differensial va operatsion kuchaytirgichlarda katta siljish kuchlanishiga olib keladi; chiqishdagi kichik signalli qarshilik va kuchaytirish koeffitsiyentining kichik qiymati faol yuklamali kaskadlarda; past teshib o‘tish kuchlanishi p–n-o‘tishlar va stok–istok oralig‘ida ta’minot kuchlanishi va dinamik diapazonning kamayishiga sabab bo‘ladi.

Raqamli mikrosxemalarni ishlab chiqarish

Mantiq turiga ko‘ra texnologiyalar:

Bir xil turdagi tranzistorlardan foydalanib ham mikrosxemalar turlicha uslub, masalan, statik yoki dinamik usulda ham yaratilishi mumkin.

CMOS va TTL (TTLS) texnologiyalari mikrosxemalarning eng keng tarqalgan mantiq turlaridir. Tok sarfini tejash zarur bo‘lganda CMOS, tezlik muhim bo‘lib, energiya sarfini kamaytirish talab etilmaganda esa TTL texnologiyasi qo‘llanadi. CMOS mikrosxemalarning zaif jihati statik elektr ta’siriga sezgirligidir: mikrosxema chiqishiga qo‘l tekkizishning o‘zi uning butunligini kafolatlab bo‘lmaydigan holatga keltirishi mumkin. TTL va CMOS texnologiyalari rivojlanishi bilan mikrosxemalarning parametrlari yaqinlashib bormoqda. Masalan, 1564-seriya mikrosxemalari CMOS texnologiyasida ishlab chiqarilgan, lekin funksiyalari va korpusdagi chiqishlar joylashuvi TTL texnologiyasidagi kabi.

ECL texnologiyasida tayyorlangan mikrosxemalar eng tezkor, shu bilan birga eng ko‘p energiya sarflaydigan turlardir. Ular hisoblash texnikasini ishlab chiqarishda hisoblash tezligi eng muhim parametr bo‘lgan hollarda ishlatilgan. SSSRda eng unumdor ES106x turidagi EHMlar ECL mikrosxemalarda ishlab chiqarilgan. Hozir bu texnologiya kam qo‘llanadi.

Yarimo‘tkazgichli mikrosxemalarni ishlab chiqarish

Yarimo‘tkazgichli mikrosxemada barcha elementlar va elementlararo ulanishlar bitta yarimo‘tkazgich kristallida (asosida) joylashadi.

Asos — odatda monokristall yarimo‘tkazgich plastina bo‘lib, uning ustida qatlamlar, geterotuzilmalar hosil qilish va monokristall qatlamlarni epitaksiya (geteroepitaksiya, gomoepitaksiya, endotaksiya), kristallanish kabi jarayonlar orqali o‘stirish uchun mo‘ljallangan.
Kremniy, germaniy, galliy arsenidi, sitallar, sapfir — mikrosxema asoslari uchun ishlatiladigan ayrim materiallardir.

Texnologik jarayon

Mikrosxemalarni ishlab chiqarishda fotolitografiya (proyeksion, kontaktli va boshqa) usulidan foydalaniladi. Bunda sxema, odatda, kremniy asosda shakllantiriladi. Bu asos kremniy monokristallarini olmosli disklar bilan yupqa plastinalarga kesib olinadi. Mikrosxema elementlarining chiziqli o‘lchamlari juda kichik bo‘lgani sababli yoritishda ko‘rinadigan yorug‘lik va hatto yaqin ultrabinafsha nurlanish ham qo‘llanmay qo‘yildi.

Xarakteristika sifatida texnologik jarayon orqali mikrosxemalarni ishlab chiqarishda fototakrorlagich topologiyasining nazorat qilinadigan eng kichik o‘lchamlari (kremniy oksididagi kontakt teshiklari, tranzistor zatvorlarining kengligi va boshqalar), demak, kristalldagi tranzistorlar va boshqa elementlar o‘lchami ko‘rsatiladi. Biroq bu parametr boshqa ishlab chiqarish imkoniyatlari bilan ham o‘zaro bog‘liq: olinadigan kremniyning tozaligi, injektorlarning xususiyatlari, fotolitografiya, o‘yib ishlov berish va purkash usullari.

1970-yillarda seriyali ishlab chiqariladigan mikrosxemalarda nazorat qilinadigan eng kichik o‘lcham 2–8 mkm bo‘lgan, 1980-yillarda esa 0,5–2 mkm gacha qisqargan.

1990-yillarda «platformalar urushi»ning yangi bosqichi sababli tajribaviy usullar ishlab chiqarishga joriy etilib, tez takomillashtirila boshlandi: 1990-yillar boshida protsessorlar (masalan, dastlabki Pentium va Pentium Pro) 0,5–0,6 mkm (500—600 nm) texnologiyada ishlab chiqarilgan, keyin 250—350 nm ga erishilgan. Keyingi protsessorlar (Pentium II, K6-2+, Athlon) esa 180 nm texnologiyada ishlab chiqarilgan. 2002—2004-yillarda 90 nm texnologik jarayonlar o‘zlashtirildi (Winchester AMD 64, Prescott Pentium 4).

Keyingi protsessorlarni tayyorlashda ultrabinafsha nurlanish (eksimer lazer ArF, to‘lqin uzunligi 193 nm) qo‘llandi. Sanoat yetakchilari tomonidan yangi texnologik jarayonlar ITRS rejasiga muvofiq o‘rtacha har 2 yilda joriy qilindi. Bu har bir maydon birligiga to‘g‘ri keladigan tranzistorlar sonini ikki baravar oshirishni ta’minladi: 45 nm (2007), 32 nm (2009), 22 nm (2011), 14 nm (2014), 10 nm (2018), 5 nm (2020), 3 nm (2022).

2015-yilda yangi texnologik jarayonlarni joriy etish sur’ati sekinlashishi mumkinligi haqida baholar paydo bo‘ldi.

Sifat nazorati

Integral mikrosxemalar sifatini nazorat qilish uchun maxsus vositalar — test tuzilmalari keng qo‘llanadi.

Mikrosxemalar seriyalari

Analog va raqamli mikrosxemalar seriyalar bo‘yicha ishlab chiqariladi. Seriya — konstruktiv va texnologik jihatdan bir xil ishlangan, birgalikda foydalanish uchun mo‘ljallangan mikrosxemalar guruhidir. Bir seriyadagi mikrosxemalar, odatda, bir xil ta’minot kuchlanishiga ega bo‘ladi hamda kirish-chiqish qarshiliklari va signal sathlari bo‘yicha o‘zaro mos keladi.

Korpuslar

Sirtga montaj qilishga mo‘ljallangan integral mikrosxema korpuslari
Bosma plataga simlari kavsharlab ulangan korpussiz mikrosxemali mikroyig‘ma

Mikrosxema korpusi — mikrosxema kristallini tashqi ta’sirlardan himoya qilish va uni elektron sxemaga o‘rnatishni qulaylashtirish uchun mo‘ljallangan tuzilma. U dielektrik material (plastmassa, kamroq hollarda keramika)dan tayyorlangan korpus, kristallni tashqi zanjirlar bilan elektr jihatdan bog‘lovchi o‘tkazgichlar to‘plami va chiqish kontaktlari, shuningdek, markirovkadan iborat.

Mikrosxema korpuslarining chiqish kontaktlari soni, montaj usuli va foydalanish sharoitlari bo‘yicha farqlanuvchi ko‘plab turlari bor. Montaj texnologiyasini soddalashtirish uchun ishlab chiqaruvchilar xalqaro standartlar ishlab chiqib, korpuslarni birxillashtirishga intiladi.

Ba’zan mikrosxemalar korpussiz, ya’ni himoyasiz kristall ko‘rinishida ishlab chiqariladi. Korpussiz mikrosxemalar, odatda, gibrid mikroyig‘malarga o‘rnatish uchun mo‘ljallanadi. Ommaviy, arzon mahsulotlarda kristallni to‘g‘ridan-to‘g‘ri bosma plataga o‘rnatish ham mumkin.

Maxsus nomlar

Intel birinchi bo‘lib mikroprotsessor (ingl. microproccessor) — Intel 4004 mikrosxemasini ishlab chiqardi. Takomillashtirilgan mikroprotsessorlar 8088 va 8086 asosida IBM o‘zining mashhur shaxsiy kompyuterlarini yaratdi.

Mikroprotsessor hisoblash mashinasining yadrosini tashkil etadi. Masalan, periferiya bilan aloqa kabi qo‘shimcha vazifalar maxsus mikrosxemalar to‘plami (chipset) yordamida bajarilgan. Dastlabki EHMlar uchun bunday to‘plamlardagi mikrosxemalar o‘nlab va yuzlab bo‘lgan, hozirgi tizimlarda esa to‘plam bir, ikki yoki uch mikrosxemadan iborat. So‘nggi yillarda chipsetning ayrim vazifalari (xotira kontrolleri, PCI Express shinasi kontrolleri) asta-sekin protsessorga o‘tkazilmoqda.

Ichki tezkor xotira va doimiy xotira, xotira va kirish-chiqish kontrollerlari hamda boshqa qo‘shimcha funksiyalarga ega mikroprotsessorlar mikrokontrollerlar deb ataladi.

Jahon bozori

2017-yilda integral sxemalarning jahon bozori 700 mlrd dollarga baholangan.

Asosiy ishlab chiqaruvchilar va eksportchilar Osiyoda joylashgan: Singapur (115 mlrd dollar), Janubiy Koreya (104 mlrd dollar), Xitoy (80,1 mlrd dollar) va Malayziya (55,7 mlrd dollar). Yevropadagi eng yirik eksportchi — Germaniya (1,4 mlrd dollar), Amerikadagi eng yirigi — AQSH (28,9 mlrd dollar). Eng yirik importchilar: Xitoy (207 mlrd dollar), Gonkong (168 mlrd dollar), Singapur (57,8 mlrd dollar), Janubiy Koreya (38,6 mlrd dollar) va Malayziya (37,3 mlrd dollar).

Huquqiy himoya

Rossiya qonunchiligi integral mikrosxema topologiyalarini huquqiy muhofaza qiladi. Integral mikrosxema topologiyasi — moddiy tashuvchida qayd etilgan integral mikrosxema elementlari va ular orasidagi bog‘lanishlarning fazoviy-geometrik joylashuvi (1448-modda, Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksi).

Integral mikrosxema topologiyasi muallifiga quyidagi intellektual huquqlar tegishli:

  1. mutlaq huquq;
  2. mualliflik huquqi.

Integral mikrosxema topologiyasi muallifi boshqa huquqlarga, jumladan, xizmat topologiyasidan foydalanganlik uchun haq olish huquqiga ham ega.

Topologiyaga bo‘lgan mutlaq huquq o‘n yil amal qiladi. Huquq egasi shu muddatda topologiyani o‘z xohishiga ko‘ra quyidagi organda ro‘yxatdan o‘tkazishi mumkin: Intellektual mulk, patentlar va tovar belgilari bo‘yicha federal xizmat.

Adabiyotlar

  • Jan M. Rabay, Ananta Chandrakasan, Borivoje Nikolich. Raqamli integral sxemalar. Loyihalash metodologiyasi = Digital Integrated Circuits. — 2-nashr. — M.: Vilyams, 2007. — 912 bet — ISBN 0-13-090996-3.
  • Chernyayev V. N. Integral mikrosxemalar va mikroprotsessorlar ishlab chiqarish texnologiyasi / Chernyayev V. N. — M.: Radio va aloqa, 1987. — 464 bet — ISBN yo‘q, UDK 621.38 Ch-498.
  • Parfyonov O. D. Mikrosxemalar texnologiyasi / Parfyonov O. D. — M.: Oliy maktab, 1986. — 318 bet — ISBN yo‘q, UDK 621.3.049.77.
  • Yefimov I. E., Kozir I. Ya., Gorbunov Yu. I. Mikroelektronika. — M.: Oliy maktab, 1987. — 416 bet
  • Brouday I., Merey J. Mikrotexnologiyaning fizik asoslari. — M.: Mir, 1985. — 496 bet — ISBN 200002876210.
  • Pirs K., Adams A., Kats L. O‘ta katta integral sxemalar texnologiyasi. 2 kitobda. — M.: Mir, 1986. — 404 bet — 9500 nusxa.
  • Pasinkov V. V., Chirkin L. K. Yarimo‘tkazgichli asboblar: O‘quv qo‘llanma. — 8-tuzatilgan nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2006. — B. 335—336. — 480 bet — 3000 nusxa.
  • Atayev D. I., Bolotnikov V. A. Maishiy radioapparatura uchun analog integral mikrosxemalar: Ma’lumotnoma. — M.: MEI, 1991. — 240 bet — ISBN 5-7046-0028-X.
  • Atayev D. I., Bolotnikov V. A. Televizion radioapparatura uchun analog integral mikrosxemalar: Ma’lumotnoma. — M.: MEI, 1993. — 184 bet — ISBN 5-7046-0091-3.
  • Yermolayev Yu. P., Ponomaryov M. F., Kryukov Yu. G. Mikrosxemalar konstruksiyalari va texnologiyasi / (GIS va BGIS). — M.: Sovet radiosi, 1980. — 256 bet — 25 000 nusxa.
  • Koledov L. A. Mikrosxemalar, mikroprotsessorlar va mikroyig‘malarning texnologiyasi hamda konstruksiyalari. — M.: Sovet radiosi, 1989. — 394 bet
  • Koledov L. A. Mikrosxemalar, mikroprotsessorlar va mikroyig‘malarning texnologiyasi hamda konstruksiyalari. — Sankt-Peterburg: Lan, 2008. — 394 bet — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-8114-0766-8.
  • Yakubovskiy S. V., Barkanov N. A., Nisselson L. I., Topeshkin M. N., Ushibishev V. A. Analog va raqamli integral mikrosxemalar. — M.: Radio va aloqa, 1985. — 432 bet — (Integral mikrosxemalar asosida radioelektron apparaturani loyihalash). — 60 000 nusxa.