



Datchik — bir yoki bir nechta birlamchi o‘zgartkichni o‘z ichiga olgan, konstruktiv jihatdan alohida ishlangan qurilma. Datchik o‘lchashga oid axborot signalini uzatish, keyinchalik o‘zgartirish, qayta ishlash va (yoki) saqlash uchun qulay, biroq kuzatuvchi tomonidan bevosita idrok etib bo‘lmaydigan shaklda hosil qilishga mo‘ljallangan. Qonun bilan tartibga solinadigan metrologiya sohalarida o‘lchash o‘zgartkichlari qo‘llaniladi. Birlamchi o‘zgartkichlarni o‘z ichiga olgan va inson bevosita idrok eta oladigan shaklda signal hosil qiladigan qurilmalar o‘lchash asboblari yoki nazorat asboblari (signalizatorlar) hisoblanadi.
Datchik tarkibida oraliq o‘lchash o‘zgartkichlari, shuningdek o‘lchov ham bo‘lishi mumkin. Datchik o‘z signallarini qabul qiladigan qurilmadan ancha uzoqda joylashtirilishi mumkin. Agar datchik chiqishidagi kattalik qiymatining tegishli kirish kattaligi qiymatiga nisbati me’yorlangan bo‘lsa, datchik o‘lchash vositasi hisoblanadi. Agar birlamchi o‘lchash o‘zgartkichi konstruktiv jihatdan alohida ajratilmagan bo‘lsa, u datchik emas, balki sezgir element (sensor) deb ataladi. Muayyan sohalarga mo‘ljallangan o‘zgartkichlar ko‘pincha o‘ziga xos nomlarga (yacheyka, zond va boshqalar), shu jumladan datchik nomiga ega bo‘ladi. Datchik bevosita nazorat qilinadigan obyektga o‘rnatiladi; u ko‘pincha og‘ir ekspluatatsiya sharoitlarida ishlaydi va bu sharoitlar uning konstruksiyasini belgilaydi.
Hozirgi vaqtda «datchik» va «sensor» atamalari kirish kattaligini qabul qilish hamda o‘lchash signalini hosil qilish vazifalarini bajaradigan o‘lchash o‘zgartkichini ifodalash uchun bir xil ma’noda ishlatiladi. Bunda «sensor» atamasi kirish kattaligini qabul qilishga, «datchik» atamasi esa o‘lchash signalini hosil qilish va uzatishga urg‘u beradi (ma’lumotlar).
Tarix
Rus tilida texnik vositalarni ifodalash uchun datchik so‘zi 1960-yillardan boshlab ishlatila boshlangan. 1940-yillarda «qiymati o‘zgaruvchan o‘lchovlar» tushunchasi mavjud bo‘lgan. Ularga, masalan, termoparalar kiritilgan.
Umumiy ma’lumotlar
Ko‘p funksiyali datchiklar bir nechta kirish kattaligini qabul qilishi va o‘zgartirishi mumkin. Ular asosiy vazifasidan (kattalikni qabul qilish va o‘lchash signalini hosil qilishdan) tashqari, filtrlash, signallarga ishlov berish va boshqa qo‘shimcha vazifalarni ham bajarishi mumkin.
Datchiklar ilmiy tadqiqotlarda, sinovlarda, sifat nazoratida, telemetriyada, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarida hamda o‘lchash ma’lumotlarini olish zarur bo‘lgan boshqa faoliyat sohalari va tizimlarda keng qo‘llaniladi.
Datchiklar o‘lchash, signal berish, rostlash, qurilmalar yoki jarayonlarni boshqarishga mo‘ljallangan texnik tizimlarning tarkibiy qismidir. Ular nazorat qilinadigan kattalikni (bosim, harorat, sarf, konsentratsiya, chastota, tezlik, siljish, kuchlanish, elektr toki va hokazolarni) o‘lchash obyektining holati haqidagi axborotni o‘lchash, uzatish, o‘zgartirish, saqlash va qayd etish uchun qulay bo‘lgan signalga (elektr, optik yoki pnevmatik signalga) aylantiradi.
Datchiklar tarixiy va mantiqiy jihatdan o‘lchash texnikasi va o‘lchash asboblari, masalan, termometrlar, sarf o‘lchagichlar, barometrlar, «sun’iy ufq ko‘rsatkichi (aviagorizont)» asbobi va boshqalar bilan bog‘liq. Umumlashtiruvchi datchik atamasi avtomatik boshqaruv tizimlarining rivojlanishi bilan, «datchik — boshqaruv qurilmasi — ijro mexanizmi — boshqariladigan obyekt» umumiy mantiqiy sxemasining elementi sifatida mustahkam o‘rin oldi. Avtomatik parametrlarni qayd etish tizimlarida datchiklardan foydalanishning alohida yo‘nalishi sifatida ularning ilmiy tadqiqot va tajribalarda qo‘llanilishini ko‘rsatish mumkin.
Datchiklarning qo‘llanilishi
Datchiklar iqtisodiyotning ko‘plab tarmoqlarida — foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlashda, sanoat ishlab chiqarishida, transport, aloqa, logistika, qurilish, qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash, ilm-fan va boshqa sohalarda qo‘llaniladi. Bugungi kunda ular texnik qurilmalarning ajralmas qismiga aylangan.
So‘nggi vaqtlarda elektron tizimlar arzonlashgani sababli signallarni murakkab qayta ishlay oladigan, parametrlarini sozlash va rostlash imkoniyatiga hamda boshqaruv tizimining standart interfeysiga ega datchiklardan tobora ko‘proq foydalanilmoqda. «Datchik» atamasini kengroq talqin qilish, uni datchiklar ommaviy qo‘llanilishidan ancha oldin yaratilgan o‘lchash asboblariga, shuningdek o‘xshashlik asosida boshqa tabiatga ega, masalan, biologik obyektlarga ham tatbiq etish tendensiyasi kuzatilmoqda.
Vazifasi va texnik tuzilishiga ko‘ra, datchiklar o‘lchash vositalari hisoblanadi (xuddi o‘lchash asboblari kabi). Biroq o‘lchash asboblarining ko‘rsatkichlarini inson, odatda, bevosita (displeylar, axborot tablolari, panellar, yorug‘lik va tovush signallari va hokazolar orqali) idrok etadi. Datchiklarning ko‘rsatkichlari esa o‘lchash ma’lumotlarini inson tushunadigan shaklga aylantirishni talab qiladi. Datchiklar o‘lchash asboblarining tarkibida bo‘lishi mumkin: ular fizik kattalikni o‘lchaydi, so‘ngra olingan natijalar o‘lchash asbobi operatori idrok eta oladigan shaklga o‘zgartiriladi.
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarida datchiklar ishga tushiruvchi qurilmalar vazifasini bajarib, uskunalarni, armaturani va dasturiy ta’minotni ishga tushirishi mumkin. Bunday tizimlarda datchiklarning ko‘rsatkichlari, odatda, nazorat qilish, qayta ishlash, tahlil etish hamda displeyda ko‘rsatish yoki chop etish uchun xotira qurilmasiga yozib olinadi. Datchiklar robototexnikada ayniqsa katta ahamiyatga ega. Ular retseptorlar vazifasini bajaradi va shu orqali robotlar hamda boshqa avtomatik qurilmalar tashqi muhit va o‘z ichki qismlari haqida ma’lumot oladi.
Kundalik turmushda datchiklar termostatlarda, kalitlarda, termometrlarda, barometrlarda, smartfonlarda, idish yuvish mashinalarida, oshxona plitalarida, tosterlarda, dazmollarda va boshqa maishiy texnikada qo‘llaniladi.
Datchiklarning tasnifi

Turli manbalarda datchiklar turlicha tasniflanadi. Jumladan:
O‘lchash usuliga (kirish kattaliklarining turiga) ko‘ra
- Faol (generatorli)
- Passiv (parametrik)
O‘zgartirish signallarining dinamik xususiyatiga ko‘ra
- Diskret (impulslar ketma-ketligi ko‘rinishida diskret ifodalanadigan)
- Uzluksiz (uzluksiz jarayon ko‘rinishida)
O‘lchash signallarining turiga ko‘ra
Signallarni uzatish muhitiga ko‘ra
- Simli
- Simsiz
Kirish kattaliklari soniga ko‘ra
- Bir o‘lchamli
- Ko‘p o‘lchamli
O‘lchash funksiyalari soniga ko‘ra
- Bir funksiyali
- Ko‘p funksiyali
Energiya va moddaning o‘zgarish bosqichlari soniga ko‘ra
- Bir bosqichli
- Ko‘p bosqichli
Kompensatsiyalovchi teskari aloqa mavjudligiga ko‘ra
- Kompensatsiyali
- Kompensatsiyasiz
Axborot manbalari bilan o‘zaro ta’siriga ko‘ra
- Kontaktli
- Kontaktsiz (masofadan ishlaydigan)
Ishlash prinsipiga ko‘ra
- Tolali-optik
- Optik datchiklar (fotodatchiklar)
- Magnitoelektrik datchik (Xoll effekti asosida ishlaydi)
- Pyezoelektrik datchik
- Tenzometrik o‘zgartkich
- Sig‘imli datchik
- Potensiometrik datchik
- Induktiv datchik
Ishlab chiqarish texnologiyasiga ko‘ra
- Alohida elementlardan tuzilgan
- Integral
O‘lchanadigan parametrga ko‘ra
- Bosim datchiklari
- mutlaq bosim
- ortiqcha bosim
- siyraklanish
- bosim va siyraklanish
- bosimlar farqi
- gidrostatik bosim
- Sarf datchiklari
- Sath
- Qalqovichli
- Konduktometrik
- Sig‘imli
- Radarli
- Ultratovushli
- Harorat
- Konsentratsiya datchigi
- Radioaktivlik (radioaktivlik yoki nurlanish detektorlari deb ham ataladi)
- Siljish
- Joylashuv
- Fotodatchiklar
- Burchak holati datchigi
- Tebranish datchigi
- Tebranish tezlanishi datchigi (akselerometr)
- Tebranish tezligi datchigi (velosimetr)
- Tebranishdagi siljish datchigi (proksimetr)
- Mexanik kattaliklar datchigi
- Namlik datchigi
- Elektr yoyidan himoyalash datchigi
Havolalar
- Datchiklar: ma’lumotnoma / V. M. Sharapov, E. S. Polishchuk, N. D. Koshevoy, G. G. Ishanin, I. G. Minayev, A. S. Sovlukov. — Moskva: Texnosfera, 2012. — 624 bet.
- G. Vigleb. Datchiklar. Tuzilishi va qo‘llanilishi. Moskva, «Mir» nashriyoti, 1989.
- Sig‘imli holat/siljish datchigi: nazariya va o‘quv qo‘llanma
- Sig‘imli holat/siljish datchiklari haqida umumiy ma’lumot (havola ishlamaydi)
- M. Kretchmar va S. Uelsbi (2005). «Sig‘imli va induktiv siljish datchiklari», «Datchik texnologiyalari bo‘yicha qo‘llanma»da; muharrir J. Uilson. Nyunes: Berlington, Massachusets.
- K. A. Grims, E. K. Dikki va M. V. Pishko (2006). «Datchiklar ensiklopediyasi» (10 jild). American Scientific Publishers. ISBN 1-58883-056-X
- Sensors — ochiq foydalanishdagi ilmiy jurnal; nashriyotchisi — MDPI
- M. Poxanka, O. Pavlis va P. Skladal. Pyezoelektrik immunosensor yordamida monoklonal antitanalarni tezkor tavsiflash. Sensors 2007, 7, 341—353
- Klifford K. Xo, Aleks Robinson, Devid R. Miller va Meri J. Devis. Atrof-muhit monitoringi uchun datchiklar va ularga bo‘lgan ehtiyojlar sharhi. Sensors 2005, 5, 4-37
- Simsiz vodorod datchigi
- Datchik sxemalari
- Zamonaviy datchiklar. Ma’lumotnoma. J. Frayden. Ingliz tilidan Yu. A. Zabolotnaya tarjimasi, E. L. Svintsov tahriri ostida. TEXNOSFERA Moskva, Texnosfera, 2005-yil.
- Datchiklar. Rivojlanishning istiqbolli yo‘nalishlari. A. F. Aleynikov, V. A. Gridchin, M. P. Tsapenko. NGTU nashriyoti — 2001-yil.
- Zamonaviy o‘lchashlarda datchiklar. A. F. Kotyuk. Moskva, «Radio i svyaz» — 2006-yil.
- GOST R 51086-97. Fizik kattaliklarning elektron datchiklari va o‘zgartkichlari. Atamalar va ta’riflar. 3-bo‘lim: «Atamalar va ta’riflar».