Signallarga raqamli ishlov berish

Signallarga raqamli ishlov berish (SRIB, DSP — ingl. digital signal processing) — raqamli hisoblash texnikasidan foydalangan holda sonli usullar yordamida signallarga ishlov berish usullari majmui.

Har qanday uzluksiz (analog) signal s(t) vaqt bo‘yicha diskretlash va sath bo‘yicha kvantlash (raqamlashtirish) orqali raqamli shaklda ifodalanishi mumkin. Agar diskretlash chastotasi Fd signal spektridagi eng yuqori chastota Fmax ning ikki baravaridan kam bo‘lmasa (ya’ni Fd≥2⋅Fmax, qarang: Naykvist — Shennon — Kotelnikov teoremasi), u holda hosil bo‘lgan diskret signal s(k) dastlabki s(t) signaliga ekvivalent bo‘ladi. Demak, s(t) signalni aniq (amalda esa — kvantlash xatoligi bilan cheklangan aniqlikda) quyidagi diskret signaldan qayta tiklash mumkin: s(k).

Matematik algoritmlar yordamida s(k) talab etilgan xossalarga ega boshqa signalga aylantiriladi: s1(k). Signalni o‘zgartirish jarayoni filtrlash deb ataladi, bu jarayonni bajaruvchi qurilma esa filtr deb ataladi. Signal namunalari doimiy Fd tezlikda kelib tushgani uchun filtr navbatdagi namuna kelguniga qadar joriy namunaga ishlov berishi, ya’ni signalni real vaqt rejimida qayta ishlashi lozim. Signallarga real vaqt rejimida ishlov berish (filtrlash) uchun maxsus hisoblash qurilmalari qo‘llaniladi: raqamli signal protsessorlari.

Bularning barchasi uzluksiz signallargagina emas, uzlukli signallarga, shuningdek, xotira qurilmalariga yozib olingan signallarga ham to‘liq taalluqlidir. So‘nggi holatda ishlov berish tezligi hal qiluvchi ahamiyatga ega emas, chunki sekin ishlov berilganda ham ma’lumotlar yo‘qolmaydi.

Signallarga ishlov berish usullari vaqt sohasida (vaqt bo‘yicha yoyilma, ingl. time domain) va chastota sohasida (chastota bo‘yicha yoyilma, ingl. frequency domain) qo‘llaniladigan turlarga ajratiladi. Bu sohalar orasidagi bog‘lanish Furye o‘zgartirishi orqali ifodalanadi.

Vaqt sohasida signallarga ishlov berish zamonaviy elektron ossillografiya va raqamli ossillograflarda keng qo‘llaniladi. Signallarni chastota sohasida aks ettirish uchun raqamli spektr analizatorlari ishlatiladi. Signallarga ishlov berishning matematik jihatlarini o‘rganishda kompyuter matematikasi tizimlarining kengaytma paketlaridan (ko‘pincha Signal Processing deb ataladi) foydalaniladi. Bunday tizimlarga MATLAB, Octave, Mathcad, Mathematica, Maple va boshqalar kiradi.

So‘nggi yillarda signallar va tasvirlarga ishlov berishda signallarni «qisqa to‘lqinchalar» — veyvletlar orqali ifodalashga asoslangan yangi matematik yondashuv keng qo‘llanilmoqda. U yordamida nostatsionar signallarga, uzilishlari va boshqa o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lgan signallarga, shuningdek, signallar paketlariga ishlov berish mumkin.

Asosiy vazifalar

Asosiy o‘zgartirishlar

Uzatkichda signalga raqamli ishlov berish

Signallarning aloqa kanali orqali tarqalishi

Qabul qilkichda signalga raqamli ishlov berish

Adabiyotlar

  • Ayficher E., Jervis B. Signallarga raqamli ishlov berish: amaliy yondashuv. Ingliz tilidan tarjima. — Moskva: Vilyams, 2017-y. — 992 bet, rasmlar. ISBN 978-5-8459-2117-8
  • Richard Layons. Signallarga raqamli ishlov berish: ikkinchi nashr. Ingliz tilidan tarjima. — Moskva: Binom-Press, 2006-y. — 656 bet, rasmlar.
  • Solonina A. I., Klionskiy D. M., Merkucheva T. V., Perov S. N. Signallarga raqamli ishlov berish va MATLAB, 2013-y.
  • Stiven Smit. Signallarga raqamli ishlov berish. Muhandislar va ilmiy xodimlar uchun amaliy qo‘llanma. Dodeka XXI, 2008. — 720 bet. ISBN 978-5-94120-145-7, ISBN 0-750674-44-X
  • Yukio Sato. Vahimaga tushmang! Signallarga raqamli ishlov berish. Dodeka XXI, 2010. — 176 bet. ISBN 978-5-94120-251-5, ISBN 4-274-08674-7
  • Sergiyenko A. B. Signallarga raqamli ishlov berish. — 2-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2007. — B. 751. — ISBN 5-469-00816-9.
  • Goldenberg L. M. va boshqalar. Signallarga raqamli ishlov berish. Ma’lumotnoma. — Moskva: Radio i svyaz, 1985. — 312 bet.
  • Goldenberg L. M. va boshqalar. Signallarga raqamli ishlov berish. Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva: Radio i svyaz, 1990. — 256 bet.
  • Oppengeym A., Shafer R. Signallarga raqamli ishlov berish. 2-tuzatilgan nashr. — Moskva: Texnosfera, 2007. — 856 bet. ISBN 978-5-94836-135-2
  • Oppengeym A. V., Shafer R. V. Signallarga raqamli ishlov berish. — Moskva: Svyaz, 1979. — 416 bet.
  • Rabiner L., Gould B. Signallarga raqamli ishlov berish nazariyasi va amaliy qo‘llanilishi. — Moskva: Mir, 1978. — 848 bet.
  • Glinchenko A. S. Signallarga raqamli ishlov berish. 2 qismda. — Krasnoyarsk: KGTU nashriyoti, 2001. — 383 bet.
  • Bleyxut R. Signallarga raqamli ishlov berishning tezkor algoritmlari. — Moskva: Mir, 1989. — 448 bet.
  • Dajion D., Mersero R. Ko‘p o‘lchamli signallarga raqamli ishlov berish. — Moskva: Mir, 1988. — 488 bet.
  • Maks J. Fizik o‘lchashlarda signallarga ishlov berish usullari va texnikasi. 2 jildda. — Moskva: Mir, 1983.
  • Marpl-kichik S. L. Raqamli spektral tahlil va uning qo‘llanilishi. — Moskva: Mir, 1990. — B. 584.
  • Xemming R. V. Raqamli filtrlar. — Moskva: Nedra, 1987. — 221 bet.
  • Dyakonov V. P. MATLAB 6.5 SP1/7.0 + Simulink 5/6/ Signallarga ishlov berish va filtrlarni loyihalash. — Moskva: SOLON-Press, 2005. — 676 bet.
  • Dyakonov V. P. Veyvletlar. Nazariyadan amaliyotga. To‘ldirilgan va qayta ishlangan 2-nashr. — Moskva: SOLON-Press, 2005. — 400 bet.
  • Dyakonov V. P. Zamonaviy ossillografiya va ossillograflar. — Moskva: SOLON-Press, 2004. — 320 bet.
  • Afonskiy A. A., Dyakonov V. P. O‘lchash asboblari va ommaviy elektron o‘lchashlar / Prof. V. P. Dyakonov tahriri ostida. — Moskva: SOLON-Press, 2007. — 544 bet.
  • Afonskiy A. A., Dyakonov V. P. Spektr, signal va mantiqning raqamli analizatorlari / Prof. V. P. Dyakonov tahriri ostida. — Moskva: SOLON-Press, 2009. — 248 bet.
  • Bogdanovich V. A., Vostretsov A. G. Signallarni barqaror aniqlash, farqlash va baholash nazariyasi. Tuzatilgan 2-nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2004. — 320 bet. — ISBN 5-9221-0505-8.

Havolalar