Avtomatlashtirish nima

Kanadadagi issiqlik elektr stansiyasining boshqaruv punkti. 2007-yil

Avtomatlashtirish — texnik vositalarni, iqtisodiy-matematik usullarni va boshqaruv tizimlarini qo‘llash orqali insonni quyidagilarni olish, o‘zgartirish, uzatish va ulardan foydalanish jarayonlarida bevosita ishtirok etishdan qisman yoki to‘liq ozod qilishdir: energiya, materiallar yoki axborot.

«Avtomatlashtirish» atamasi avvalroq paydo bo‘lgan «avtomatik» (avtomat yordamida bajariladigan) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, 1947-yilgacha keng qo‘llanilmagan. O‘sha yili Ford avtomatlashtirish bo‘limini tashkil etdi. Aynan shu davrda sanoatda 1930-yillarda joriy etilgan teskari aloqa asosida ishlovchi rostlagichlar tez sur’atlarda qo‘llanila boshlandi.

Avtomatlashtirish mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot sifatini yaxshilash, maqbullashtirish orqali boshqaruv jarayonlarini takomillashtirish va insonni sog‘liq uchun xavfli ishlab chiqarish jarayonlaridan chetlashtirish imkonini beradi. Eng oddiy holatlardan tashqari, avtomatlashtirish masalani hal etishda kompleks va tizimli yondashuvni talab qiladi. Qo‘llaniladigan hisoblash usullari ba’zan insonning nerv tizimi va tafakkuriga xos funksiyalarni takrorlaydi.

Tarixi

Klepsidra (Ktesibiy tomonidan yaratilgan) (milodiy III asr)

Ayniqsa o‘rta asr yunonlari va arablari (III—XIII asrlar oralig‘ida) uchun joriy vaqtni aniq hisoblash muhim masala edi. Ptolemeylar davridagi Misrda, taxminan milodiy 270-yilda olim va ixtirochi Ktesibiy suv sathini boshqaruvchi maxsus rostlagichni ixtiro qilib, ta’riflagan. U suv soatlari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, hojatxona bakidagi suv sathini boshqaruvchi moslamaga o‘xshagan. Bu teskari aloqa orqali nazorat qilish funksiyasiga ega birinchi qurilma edi. Mexanik soatlarning XIV asrda paydo bo‘lishi ilg‘or avtomatik nazorat qurilmalariga ega suv soatlarini eskirgan texnologiyaga aylantirdi.

Atoqli fors olimlari — aka-uka Muhammad, Ahmad va Hasan «Muso o‘g‘illari» nomi bilan tanilgan. Ular o‘zlarining «Mohirona qurilmalar kitobi[inglizcha]» (milodiy 850-yil) asarida avtomatik nazorat funksiyasiga ega bir nechta qurilmani tasvirlagan. Ulardan biri suyuqlik sathini ikki bosqichda nazorat qilgan va mohiyatan o‘zgaruvchan tuzilishga ega uzluksiz jarayonni avtomatik boshqaruvchi ilk qurilma bo‘lgan. Aka-ukalar teskari aloqa asosidagi odatiy rostlagichni ham ta’riflagan.

Kompyuter asri

2-fevral 1955-yilda Nyu-Yorkda Massachusets texnologiya instituti (MIT) bitiruvchilari uyushmasi o‘zining qariyb 500 nafar a’zosi ishtirokida «Avtomatlashtirish nima?» mavzusida uchrashuv tashkil etdi. Unda MIT elektrotexnika kafedrasi mudiri, servomexanizmlar sohasining kashshoflaridan biri Gordon Braun hamda matematik, kibernetika asoschisi Norbert Viner ma’ruza qildi. 1950-yillarning o‘rtalarida avtomatlashtirish deganda elektron kompyuterlar datchiklardan olingan ma’lumotlar asosida ishlab chiqarish jarayonlarini insonning bevosita ishtirokisiz boshqaradigan «avtomatik fabrikalar»ni yaratish tushunilgan. Bu konsepsiyaga Ikkinchi jahon urushi davrida raqamli va analog hisoblash mashinalari, yopiq konturli boshqaruv tizimlari, elektron asbobsozlik, datchiklar hamda axborot nazariyasi sohalarida erishilgan ishlanmalar asos bo‘lgan. 1952-yilda Jon Dayboldning «Avtomatlashtirish: avtomatik fabrikaning paydo bo‘lishi» kitobi nashr etilgach, bu sohaga qiziqish kuchaydi. Kitob Garvard biznes maktabi talabalari venchur sarmoyador Jorj Doryo uchun tayyorlagan hisobot asosida yozilgan.

Yangi kosmik davrning 1957-yilda boshlanishi bilan boshqaruv vositalarini ishlab chiqish, ayniqsa AQSHda, chastota sohasidagi klassik boshqaruv nazariyasi usullaridan uzoqlasha boshladi[manba 1545 kundan beri ko‘rsatilmagan] va differensial tenglamalar asosidagi, XIX asr oxirlarida yaratilgan va vaqt sohasida ifodalangan usullarga qaytdi. 40—50-yillarda nemis matematigi Irmgard Flyugge-Lots (Irmgard Flügge-Lotz[inglizcha]) uzlukli avtomatik boshqaruv nazariyasini ishlab chiqdi. Bu nazariya gisterezisli boshqaruv tizimlarida, jumladan, navigatsiya tizimlarida, o‘t ochishni boshqarish tizimlarida va elektronikada keng qo‘llanildi. Flyugge-Lots va boshqa olimlarning ishlari natijasida zamonaviy davrda quyidagi yo‘nalishlar rivojlandi: nochiziqli tizimlarni vaqt sohasida loyihalash (1961), navigatsiya (1960), optimal boshqaruv va baholash nazariyasi (1962), nochiziqli boshqaruv nazariyasi (1969), raqamli boshqaruv va filtrlash nazariyasi (1974) hamda shaxsiy kompyuter (1983).

Qo‘llanish sohalari

Quyidagilar avtomatlashtiriladi:

hamda inson faoliyatining boshqa sohalari.

Avtomatlashtirish darajasi turlicha bo‘lishi mumkin.

Avtomatlashtirish tizimlarining asosiy turlari

Zamonaviy avtomatlashtirish tizimlari juda murakkab bo‘lishi mumkin. Ular tarkibiga datchiklar (sensorlar), kiritish qurilmalari, boshqaruv qurilmalari (kontrollerlar), ijro qurilmalari, chiqarish qurilmalari, kompyuterlar, serverlar, ishchi stansiyalar kiradi.

Avtomatlashtirish tizimlarini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishi — avtomatik tizimlarni yaratishdir. Bunday tizimlar belgilangan vazifalar yoki amallarni inson ishtirokisiz bajara oladi. Insonning vazifasi dastlabki ma’lumotlarni tayyorlash, algoritmni (yechish usulini) tanlash va olingan natijalarni tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, bunday tizimlarda nostandart hodisalar (avariyalar)dan himoyalanish choralari bosqichma-bosqich kuchaytiriladi yoki ularni chetlab o‘tish usullari ko‘zda tutiladi (katastrofalar nazariyasi nuqtayi nazaridan bular bir xil narsa emas).

Biroq hal qilinayotgan masalalarda evristik yoki dasturlash qiyin bo‘lgan amallarning mavjudligi avtomatlashtirilgan tizimlarning (ayrim tadqiqotlarda qo‘llanadigan terminologiyaga ko‘ra, yarim avtomatik tizimlarning ham) keng tarqalganini izohlaydi. Bunday tizimlarda inson muammoni hal qilish jarayonida, masalan, tizimni boshqarish yoki oraliq ma’lumotlarni kiritish orqali ishtirok etadi. Bu holatda kam uchraydigan va murakkab nostandart hodisalardan himoyalanishga sarflanadigan xarajatlar sezilarli kamayadi, chunki ushbu vazifa insonga yuklanadi.

Quyidagi omillar avtomatlashtirish darajasiga ta’sir qiladi: nostandart hodisalarning (avariyalarning) yuz berish ehtimoli va xilma-xilligi, masalani hal qilishga ajratilgan vaqt hamda masalaning odatiy yoki noodatiyligi. Masalan, noodatiy masalaga shoshilinch yechim izlashda faqat o‘z kuchiga tayanish kerak.

Giperavtomatlashtirish

Giperavtomatlashtirish (inglizcha Hyperautomation) — muayyan ishlarni bajarishda uch tarkibiy qismning birikmasi: mashinaviy o‘qitish, dasturiy ta’minot va an’anaviy avtomatlashtirish. Giperavtomatlashtirishni ilg‘or texnologik yo‘nalishlardan biri deb hisoblovchi tashkilot — Gartner.

Giperavtomatlashtirish ish jarayonlarini avtomatlashtirish imkoniyatlarini kengaytirib, ularning samaradorligini an’anaviy avtomatlashtirishga nisbatan ancha oshiradi. Giperavtomatlashtirish jismoniy va raqamli vazifalarda, jumladan, quyidagi jarayonlarda ham inson ishtirokining o‘rnini egallashi kutilmoqda: qaror qabul qilishni talab etadigan jarayonlar.

Adabiyotlar

  1. Kapustin, N. M. Mashinasozlikda ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik / N. M. Kapustin tahriri ostida. — M.: Visshaya shkola, 2004. — 415 bet — ISBN 5-06-004583-8.
  2. Belkind, L. D., Konfederatov, I. Ya., Shneyberg, Ya. A. Texnika tarixi. — M., L.: Gosenergoizdat, 1956. — 484 bet
  3. Berdyayev N. Inson va mashina // Falsafa masalalari. — № 2. — 1989.
  4. Proxorov, A. M. Katta sovet ensiklopediyasi / A. M. Proxorov tahriri ostida. — 3-nashr. — M.: Katta sovet ensiklopediyasi, 1974. — J. 1.
  5. Verginskiy, V. S. XVI—XIX asrlardagi fan va texnika tarixi ocherklari (70-yillargacha, XIX asr). — M.: Prosveshcheniye, 1984. — 287 bet
  6. Voroyskiy, F. S. Informatika. Tizimlashtirilgan ensiklopedik lug‘at-ma’lumotnoma. (Zamonaviy axborot va telekommunikatsiya texnologiyalariga atamalar va faktlar orqali kirish). — M.: Fizmatlit, 2007. — 760 bet — ISBN 5-9221-0426-8.
  7. Getlend, K. Kosmik texnika: suratli ensiklopediya. — M.: Mir, 1986. — 294 bet
  8. Danilevskiy, V. V. Rus texnikasi. — L.: Leningrad gazeta-jurnal va kitob nashriyoti, 1947. — 545 bet
  9. Dils, G. Antik davr texnikasi. — M., L.: ONTI-GTTI, 1934. — 216 bet
  10. Zaytsev, G. N., Fedyukin, V. K., Atroshenko, S. A. Texnika va texnologiyalar tarixi. — M.: Politexnika, 2007. — 416 bet — ISBN 978-5-7325-0605-1.
  11. Meleshchenko, Yu. S. Texnika va uning rivojlanish qonuniyatlari. — L.: Lenizdat, 1970. — 248 bet
  12. Meshcheryakov V. Ular faqat ko‘rinishi bilangina qo‘rqitmagan… // Texnika — yoshlarga. — № 10. — 1979.
  13. Mitkevich, V. F. Kapitalizmgacha bo‘lgan ijtimoiy tuzumlar texnikasi tarixidan ocherklar / V. F. Mitkevichning umumiy tahriri ostida. — M., L.: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1936. — 463 bet
  14. Mironov, V. V. Tabiiy, texnika va ijtimoiy-gumanitar fanlarning zamonaviy falsafiy muammolari: aspirantlar va fan nomzodi ilmiy darajasiga da’vogarlar uchun darslik / V. V. Mironovning umumiy tahriri ostida. — M.: Gardariki, 2006. — 636 bet — ISBN 5-8297-0235-5.
  15. Shuxardin, S. V. Texnikaning tarixiy rivojlanishi (70-yillar, XIX asrdan XX asr boshlarigacha) / Mas’ul muharrir S. V. Shuxardin. — M.: Nauka, 1982. — 511 bet
  16. Yurevich, E. I. Robototexnika asoslari. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg, 2005. — 416 bet — ISBN 5-94157-473-8.

Havolalar