| Wi-Fi | |
|---|---|
| | |
| Daraja ( OSI modeli bo‘yicha) | Fizik |
| Yaratilgan sana | 21-sentabr 1997-yil |
| Ishlab chiquvchi | WECA |
Wi-Fi — simsiz mahalliy tarmoq texnologiyasi bo‘lib, unda qurilmalar quyidagi standartlar asosida ishlaydi: IEEE 802.11. Wi-Fi logotipi Wi-Fi Alliancekompaniyasining savdo belgisidir. « Wi-Fi » atamasi Wireless Fidelity so‘zlarining qisqartmasi deb hisoblanadi; bu iborani so‘zma-so‘z «simsiz aniqlik» yoki «simsiz ishonchlilik» deb tarjima qilish mumkin. Lekin ko‘pincha atama hech qanday kengaytirilgan ma’noda talqin qilinmaydi. Shu bilan birga, «Wi-Fi Alliance» asoschilaridan biri Wi-Fi harflar birikmasi yangi texnologiya uchun marketing nomi sifatida o‘ylab topilganini, dastlab qisqartma bo‘lmaganini va hech qanday ma’noni anglatmaganini ta’kidlagan.
Hozirgi vaqtda «Wi-Fi» atamasi radioaloqa kanallari orqali raqamli ma’lumotlar oqimini uzatish standartlarining butun bir oilasini birlashtiradi. Wi-Fi uchun asosiy chastota diapazonlari 2,4 GHz (2412—2472 MHz), 5 GHz (5160-5825 MHz) va 6 GHz (5955-7115 MHz) hisoblanadi. Wi-Fi signali uzatish quvvati past bo‘lganda ham bir necha kilometrga yetishi mumkin. Biroq oddiy Wi-Fi marshrutizatoridan uzoq masofada signal qabul qilish uchun yuqori kuchaytirish koeffitsiyentiga ega antenna (masalan, parabolik antenna yoki WiFi-to‘pi) zarur.
Tarixi
Wi-Fi asosida yotuvchi radioaloqa tamoyili Jon O’Sallivan boshchiligidagi olimlar guruhi tomonidan radioastronomiya laboratoriyasida, Avstraliyaning Hamdo‘stlik ilmiy va sanoat tadqiqotlari tashkiloti (CSIRO, Kanberra)da ishlab chiqilgan. Ixtiro 1996-yilda AQShda patentlangan.
Yangi texnologiya ayniqsa 1999-yilda Apple Inc. Wi-Fi imkoniyatini standart jihoz sifatida quyidagi noutbuklariga o‘rnatgach, keng tarqala boshladi: iBook. Bu Wi-Fi tarmog‘iga ulanish imkonini taqdim etgan birinchi ommaviy iste’mol mahsuloti edi, garchi Apple o‘zining «AirPort» nomidan foydalangan bo‘lsa ham. Bu ish standartni yaratishga yordam bergan guruhning, jumladan, Vik Xeys, Bryus Tatch, Kis Links, Rich Makginn va Lucent kompaniyasida ishlagan boshqa mutaxassislarining ishtirokida amalga oshirilgan.
Wi-Fi uchun IEEE 802.11n standarti 11-sentabr 2009-yilda tasdiqlangan. Undan foydalanish ma’lumot uzatish tezligini deyarli to‘rt baravar oshirish imkonini berdi; bunda solishtirish 802.11g (maksimal tezligi 54 Mbit/s) qurilmalariga nisbatan, 802.11n rejimi boshqa 802.11n qurilmalari bilan ishlatilganda amalga oshiriladi. Nazariy jihatdan 802.11n ma’lumotlarni 600 Mbit/s gacha tezlikda uzatishi mumkin.
2011-yildan 2013-yilgacha IEEE 802.11acstandarti ishlab chiqildi; u 2014-yil yanvarida qabul qilindi. 802.11ac qo‘llanilganda ma’lumot uzatish tezligi bir necha Gbit/s ga yetishi mumkin. Yetakchi uskunalar ishlab chiqaruvchilarining aksariyati bu standartni qo‘llab-quvvatlovchi qurilmalarni allaqachon e’lon qilgan edi.
27-iyul 2011-yilda Elektr va elektronika muhandislari instituti (IEEE) standartning rasmiy versiyasini e’lon qildi: IEEE 802.22. Mazkur standartni qo‘llab-quvvatlaydigan tizim va qurilmalar 22 Mbit/s gacha tezlikda, eng yaqin uzatkichdan 100 km radiusda ma’lumot qabul qila oladi.
2018-yil oktabr oyida «Wi-Fi Alliance» Wi-Fi uchun yangi nomlar va belgilarni taqdim etdi: 802.11n — «Wi-Fi 4», 802.11ac — «Wi-Fi 5», 802.11ax — «Wi-Fi 6». 3-yanvar 2020-yilda 6 GHz chastotada ishlay oladigan qurilmalar uchun «Wi-Fi 6E» belgisi taqdim etildi.
| Nomi | Yaratilgan yili | Eng yuqori uzatish tezligi | O‘rtacha uzatish tezligi | Avlodi |
|---|---|---|---|---|
| 802.11 | 1997 | 1 va 2 Mbit/s | Wi-Fi 1 | |
| 802.11b | 1999 | 11 Mbit/s gacha | Wi-Fi 2 | |
| 802.11a | 2001 | 54 Mbit/s gacha | taxminan 20 Mbit/s | Wi-Fi 3 |
| 802.11g | 2003 | 54 Mbit/s gacha | Wi-Fi 3E | |
| 802.11h | 2003 | |||
| 802.11i | 2004 | |||
| 802.11-2007 | 2007 | |||
| 802.11n | 2009 | 600 Mbit/s gacha (4 ta antenna) | 150 Mbit/s gacha (1 ta antenna) | Wi-Fi 4 |
| 802.11-2012 | 2012 | |||
| 802.11ad | 2012 | |||
| 802.11ac | 2013 | 6,77 Gbit/s gacha (8 ta MU-MIMO antennasi bilan) | Wi-Fi 5 | |
| 802.11af | 2014 | |||
| 802.11-2016 | 2016 | |||
| 802.11ah | 2016 | |||
| 802.11ai | 2016 | |||
| 802.11aj | 2018 | |||
| 802.11aq | 2018 | |||
| 802.11ay | 2018 | |||
| 802.11ax | 2019 | 11 Gbit/s gacha | Wi-Fi 6 | |
| 802.11ax | 2020 | 11 Gbit/s gacha | Wi-Fi 6E | |
| 802.11be | 2023 | 30 Gbit/s gacha | Wi-Fi 7 |
Nomining kelib chiqishi
«Wi-Fi» atamasi dastlab iste’molchi e’tiborini jalb qilish uchun so‘z o‘yini sifatida, Hi-Fi (ingl. High Fidelity — yuqori aniqlik) tushunchasiga ishora qilib o‘ylab topilgan. WECA ning dastlabki ayrim press-relizlarida «Wireless Fidelity» («simsiz aniqlik») iborasi uchragan bo‘lsa-da, hozirda bunday talqindan voz kechilgan va «Wi-Fi» atamasining hech qanday kengaytirilgan shakli yo‘q.
Ishlash tamoyili
Odatda Wi-Fi tarmog‘i kamida bitta ulanish nuqtasi va kamida bitta mijoz qurilmadan iborat bo‘ladi. Ikki mijoz qurilmani nuqtadan nuqtaga (Ad-hoc)rejimida ham ulash mumkin. Bunda ulanish nuqtasi ishlatilmaydi, qurilmalar esa tarmoq adapterlari orqali «bevosita» bog‘lanadi. Ulanish nuqtasi o‘zining tarmoq identifikatorini (SSID) maxsus signal paketlari yordamida 0,1 Mbit/s tezlikda har 100 ms da uzatadi. Shu sababli 0,1 Mbit/s Wi-Fi uchun eng past ma’lumot uzatish tezligi hisoblanadi. Tarmoqning SSID identifikatorini bilgan mijoz qurilma shu ulanish nuqtasiga ulanish mumkinligini aniqlay oladi. Bir xil SSID ga ega ikkita ulanish nuqtasining qamrov hududiga kirganda qabul qiluvchi signal darajasiga qarab ulardan birini tanlashi mumkin. Wi-Fi standarti mijoz qurilmaga ulanishmezonlarini tanlashda to‘liq erkinlik beradi. Ishlash tamoyili standartning rasmiy matnida batafsilroq bayon etilgan.
Biroq standart simsiz mahalliy Wi-Fi tarmoqlarini qurishning barcha jihatlarini tavsiflamaydi. Shu bois har bir uskuna ishlab chiqaruvchisi bu masalani o‘zi eng maqbul deb bilgan yondashuvlar yordamida mustaqil hal qiladi. Natijada simsiz mahalliy tarmoqlarni qurish usullarini tasniflash zarurati tug‘iladi.
Ulanish nuqtalarini yagona tizimga birlashtirish usuliga ko‘ra quyidagilar ajratiladi:
- Avtonom ulanish nuqtalari (mustaqil, markazlashtirilmagan yoki aqlli ulanish nuqtalari deb ham ataladi)
- Kontroller boshqaruvida ishlaydigan ulanish nuqtalari («yengil», markazlashtirilgan deb ham ataladi)
- Kontrollersiz, ammo avtonom bo‘lmagan ulanish nuqtalari (kontrollersiz boshqariladigan)
Radiokanallarni tashkil etish va boshqarish usuliga ko‘ra simsiz mahalliy tarmoqlar quyidagilarga bo‘linadi:
- Radiokanallari statik sozlanadigan
- Radiokanallari dinamik (moslashuvchan) sozlanadigan
- Radiokanallari «qatlamli» yoki ko‘p qatlamli tuzilishga ega
Xususiyatlari va tezligi



Wi-Fi afzalliklari
- Tarmoqni kabeltortmasdan tashkil etish imkonini beradi, bu esa tarmoqni qurish va/yoki kengaytirish xarajatlarini kamaytirishi mumkin. Kabel tortib bo‘lmaydigan joylar, masalan, ochiq hududlar yoki tarixiy ahamiyatga ega binolar simsiz tarmoqlar orqali xizmat olishi mumkin.
- Mobil qurilmalarga tarmoqqa kirish imkonini beradi.
- Wi-Fi qurilmalari bozorda keng tarqalgan. Wi-Fi logotipi tushirilgan qurilmalarni majburiy sertifikatlash tufayli uskunalarning o‘zaro mosligi kafolatlanadi.
- Mobillik. Siz bir joyga bog‘lanib qolmaysiz va internetdan o‘zingizga qulay sharoitda foydalanishingiz mumkin.
- Wi-Fi qamrov hududida turli qurilmalardan bir nechta foydalanuvchi internetga kira oladi.
- Ma’lumot uzatilayotgan paytda Wi-Fi qurilmalarining nurlanishi uyali telefondagiga qaraganda bir daraja (10 baravar) kamroq.
Wi-Fi kamchiliklari
- 2,4 GHz diapazonida ko‘plab qurilmalar, jumladan, Bluetoothni qo‘llab-quvvatlaydigan qurilmalar va boshqalar, hatto mikroto‘lqinli pechlarham ishlaydi. Bu esa elektromagnit moslikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
- Uskuna ishlab chiqaruvchilari tezlikni L1 ( OSImodelining fizik sathida) ko‘rsatadi. Natijada ishlab chiqaruvchi tezlikni oshirib ko‘rsatayotgandek taassurot paydo bo‘ladi. Aslida esa Wi-Fi da xizmat ma’lumotlarini uzatishga ketadigan qo‘shimcha xarajatlar ancha katta. Shu sababli Wi-Fi tarmog‘ida L2 (OSI modelining kanal sathida) ma’lumot uzatish tezligi doimo L1 (OSI) sathida e’lon qilingan tezlikdan past bo‘ladi. Amaldagi tezlik xizmat trafigi ulushiga bog‘liq; bu ulush esa qurilmalar orasidagi jismoniy to‘siqlar (mebel, devorlar), boshqa simsiz qurilmalar yoki elektron uskunalarning xalaqitlari, qurilmalarning o‘zaro joylashuvi va hokazolarga bog‘liq.
- Chastota diapazonlari va ulardan foydalanishga qo‘yilgan cheklovlar turli mamlakatlarda bir xil emas. Ko‘pgina Yevropa davlatlarida AQShda taqiqlangan ikkita qo‘shimcha kanaldan foydalanishga ruxsat berilgan; Yaponiya da esa diapazonning yuqori qismida yana bitta kanal mavjud. Boshqa mamlakatlar, masalan, Ispaniya, past chastotali kanallardan foydalanishni taqiqlaydi. Bundan tashqari, Rossiya, Belarus va Italiyakabi ayrim davlatlar bino tashqarisida ishlaydigan barcha Wi-Fi tarmoqlarini yoki Wi-Fi operatorini ro‘yxatdan o‘tkazishni talab qiladi.
- Yuqorida aytilganidek, Rossiyada simsiz ulanish nuqtalari va Wi-Fi adapterlari ekvivalent izotrop nurlanish quvvati ( EIRP) 100 mW (20 dBm) dan oshsa, majburiy ro‘yxatdan o‘tkaziladi.
- Eski shifrlash WEP standarti to‘g‘ri sozlangan taqdirda ham (algoritmning kriptografik mustahkamligi pastligi sababli) nisbatan oson buzilishi mumkin. Zamonaviy qurilmalar ma’lumotlarni shifrlashning ancha mustahkam WPA va WPA2protokollarini qo‘llab-quvvatlaydi. IEEE 802.11i (WPA2) standartining iyun oyida, 2004-yilda qabul qilinishi yanada xavfsiz aloqa sxemasidan foydalanish imkonini berdi. Har ikkala sxema uchun foydalanuvchilar odatda tanlaydiganlariga qaraganda mustahkamroq paroltalab etiladi. Ko‘plab tashkilotlar o‘z tarmoqlarini ruxsatsiz kirishdan himoya qilish uchun qo‘shimcha shifrlashdan (masalan, VPN) foydalanadi. Hozirgi vaqtda WPA2 ni buzishning asosiy usuli parolni taxminlab topish va faol KRACKhujumlardan iborat. Shuning uchun parolni topishni imkon qadar qiyinlashtirish uchun murakkab harf-raqamli parollardan foydalanish tavsiya etiladi.
- Ishlashning nuqtadan nuqtaga (Ad-hoc) rejimida standart faqat 11 Mbit/s (802.11b) tezlikni amalga oshirishni talab qiladi. WPA(2) shifrlashi mavjud emas, faqat eskirgan WEP ishlatiladi.
Sanoatda simsiz texnologiyalar
Wi-Fi sanoat maqsadlaridagi simsiz tarmoqlarni (IWLAN), masalan, harakatlanuvchi obyektlarni boshqarish, ombor logistikasida, shuningdek, olisdagi yoki xavfli ishlab chiqarish obyektlaridatashkil etish uchun ishlatiladi. Bunday joylarda xodimlarning bo‘lishi xavfli yoki qiyin bo‘lishi mumkin. Shuningdek, ma’lum sabablarga ko‘ra simli Ethernet tarmog‘ini qurish imkonsiz bo‘lgan hollarda ham qo‘llaniladi.
Korxonalarda Wi-Fi qurilmalaridan foydalanish ularning xalaqitlarga chidamliligi yuqoriligi bilan bog‘liq. Shu tufayli ular ko‘plab metall konstruksiyalar mavjud korxonalarda qo‘llaniladi. O‘z navbatida, Wi-Fi qurilmalari tor polosali radiosignallarga sezilarli xalaqit bermaydi.[manba 1779 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Hozircha Wi-Fi qurilmalarini[qachon?] cheklangan miqdordagi yetkazib beruvchilar taklif qiladi. Masalan, Siemens Automation & Drives o‘zining SIMATIC kontrollerlari uchun IEEE 802.11g standartiga muvofiq, erkin 2,4 GHz ISM diapazonida eng yuqori 54 Mbit/s tezlikni ta’minlaydigan Wi-Fi yechimlarini taklif etadi.
Wi-Fi ga muqobil texnologiyalar — qurilmalararo aloqa (Machine-to-Machine) uchun umumfoydalanishdagi GSMtarmoqlari, xususiy LTE tarmoqlari va taqsimlangan DECT ULE tarmoqlaridan foydalanadigan yechimlardir. IMT-2020 standarti qurilmalararo aloqa uchun 5G NR standartidagi kichik uyali tarmoqlar hamda DECT 5G standartidagi taqsimlangan tarmoqlardan foydalanishni tavsiya etadi.
Wi-Fi va uyali aloqa telefonlari
Ba’zilarning fikricha, Wi-Fi va unga o‘xshash texnologiyalar vaqt o‘tishi bilan uyali aloqa tarmoqlari, masalan, GSMo‘rnini egallashi mumkin. Ammo yaqin kelajakda bunga global roumingning yo‘qligi, chastota diapazonining cheklanganligi va Wi-Fi ning tor qamrov radiusi to‘sqinlik qiladi. Uyali aloqa tarmoqlarini boshqa simsiz standartlar, jumladan, UMTS, CDMA yoki WiMAX bilan taqqoslash maqsadga muvofiqroq.
Shunga qaramay, Wi-Fi orqali VoIP texnologiyasidan korporativ tarmoqlarda yoki SOHO(kichik ofis va uy ofisi) muhitida foydalanish uchun mos keladi. Uskunalarning dastlabki namunalari 2000-yillarning boshida paydo bo‘lgan, biroq bozorga faqat 2005-yildachiqarilgan. O‘sha vaqtda Zyxel, UT Starcomm[ingl.], Samsung Hitachi va boshqa ko‘plab kompaniyalar bozorda «maqbul» narxlarda VoIP Wi-Fi telefonlarini taqdim etgan. 2005-yilda ADSL internet provayderlari o‘z mijozlariga VoIP xizmatlarini taklif qila boshladi (masalan, Niderlandiyadagi XS4All[ingl.]provayderi). VoIP orqali qo‘ng‘iroqlar juda arzon, ba’zan esa mutlaqo bepul bo‘lib qolgach, VoIP xizmatini taqdim eta oladigan provayderlar yangi bozor — VoIP xizmatlari bozoriga chiqish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Wi-Fi va VoIP imkoniyatlari birlashtirilgan GSM telefonlari bozor ga chiqarila boshladi va ular kelajakda simli telefonlarning o‘rnini bosishi mumkin.
Hozirgi vaqtda Wi-Fi va uyali aloqa tarmoqlarini bevosita taqqoslash o‘rinli emas. Faqat Wi-Fi dan foydalanadigan telefonlarning qamrov radiusi juda cheklangan, shuning uchun bunday tarmoqlarni qurish qimmatga tushadi. Shunga qaramay, korporativ tarmoqlar kabi mahalliy foydalanishda ular eng maqbul yechim bo‘lishi mumkin. Biroq bir nechta standartni qo‘llab-quvvatlaydigan qurilmalar bozorida sezilarli ulushni egallashi mumkin.
Muayyan joyda GSM hamda Wi-Fi qamrovi mavjud bo‘lsa, internet-telefoniyaxizmatlari orqali so‘zlashishda Wi-Fi dan foydalanish iqtisodiy jihatdan ancha foydaliroq. Masalan, Skype mijozi ham smartfonlar, ham cho‘ntak kompyuterlari uchun ancha vaqtdan beri mavjud.
Xalqaro loyihalar
Yana bir biznes model mavjud tarmoqlarni yangi tarmoqqa birlashtirishga asoslanadi. G‘oya shundan iboratki, foydalanuvchilar maxsus marshrutizatorlarva ularga o‘rnatilgan maxsus dasturiy ta’minotyordamida o‘z chastota diapazonini boshqalar bilan bo‘lishadi. Masalan, FON — Ispaniyaning 2005-yil noyabrda tashkil etilgan kompaniyasi. Hozir uning hamjamiyati Yevropa, Osiyo va Amerikadagi 2 000 000 foydalanuvchilarni birlashtirgan va tez rivojlanmoqda. Foydalanuvchilar uch toifaga bo‘linadi:
- linus — internetga bepul kirishni taqdim etuvchilar,
- bills — o‘z chastota diapazonini sotuvchilar,
- aliens — bills orqali internetga kiruvchilar.
Shunday qilib, tizim tengdosh tugunli (peer-to-peer) xizmatlarga o‘xshaydi. FON Google va Skypekabi kompaniyalardan moliyaviy yordam olayotgan bo‘lsa-da, bu g‘oya amalda ishlash-ishlamasligini faqat vaqt ko‘rsatadi.
Hozirda ushbu xizmatning uchta asosiy muammosi mavjud. Birinchisi, loyihani boshlang‘ich bosqichdan asosiy bosqichga o‘tkazish uchun jamoatchilik va ommaviy axborot vositalarie’tiborini ko‘proq jalb qilish kerak. Shuningdek, internet kanalingizga boshqalarning kirishi internet provayderingizbilan tuzilgan shartnoma bo‘yicha cheklanishi mumkin. Provayderlar shu sababli o‘z manfaatlarini himoya qilishga urinadi. Ovoz yozish kompaniyalari ham shunday yo‘l tutishi mumkin — xususan, MP3 fayllarining erkin tarqatilishiga qarshi chiqish orqali.
Rossiyada FON hamjamiyatiga tegishli ulanish nuqtalarining aksariyati Moskva mintaqasida joylashgan.
Isroilning WeFi kompaniyasi ijtimoiy yo‘nalishdagi umumiy tarmoq yaratdi[manba 5308 kundan beri ko‘rsatilmagan] Ushbu tarmoq Wi-Fi tarmoqlarini qidirish va foydalanuvchilarning o‘zaro muloqoti uchun imkoniyat beradi. Dastur hamda tizim Yossi Vardi (Yossi Vardi) rahbarligida ishlab chiqilgan. U Mirabiliskompaniyasi hamda ICQ protokolini yaratganlardan biri.
O‘yin sanoatida Wi-Fi
- U o‘yin konsollari va cho‘ntak kompyuterlari bilan mos keladi hamda istalgan ulanish nuqtasi orqali yoki nuqtadan nuqtaga rejimida tarmoq o‘yinlarini o‘ynash imkonini beradi.
- Barcha yettinchi avlod o‘yin konsollari Wi-Fi IEEE 802.11g standartlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
Wi-Fi dan notijorat maqsadlarda foydalanish
Tijorat xizmatlari Wi-Fi uchun mavjud biznes modellaridan foydalanishga urinayotgan bir paytda, ko‘plab guruhlar, hamjamiyatlar, shaharlar va xususiy shaxslar bepul Wi-Fi tarmoqlarini yaratmoqda. Ular tarmoqlar o‘zaro erkin ishlashi uchun ko‘pincha umumiy tengdosh tugunli (peer-to-peer) kelishuvdan foydalanadi.
Ko‘plab munitsipalitetlar bepul Wi-Fi tarmoqlarini kengaytirish maqsadida mahalliy hamjamiyatlar bilan hamkorlik qilmoqda. Ayrim guruhlar Wi-Fi tarmoqlarini to‘liq ko‘ngilli yordam va xayriyalar asosida qurmoqda.
Batafsil ma’lumot uchun hamkorlikdagi simsiz tarmoqlarbo‘limiga qarang. U yerda dunyo bo‘ylab joylashgan bepul Wi-Fi tarmoqlari ro‘yxati ham keltirilgan (shuningdek, Moskvadagi bepul Wi-Fi ulanish nuqtalari).

OLSR — bepul tarmoqlarni tashkil etishda qo‘llanadigan protokollardan biri. Ayrim tarmoqlar statik marshrutlashdan foydalansa, boshqalari to‘liq OSPFga tayanadi. Isroil da WiPeer protokoli bepul P2Ptarmoqlarini yaratish uchun ishlab chiqilmoqda.
Wireless Leiden tashkiloti butunlay simsiz asosda qurilgan Wi-Fi tarmoqlarini birlashtirish uchun LVrouteD nomli o‘z dasturiy ta’minotini ishlab chiqdi. Tarmoqlarning aksariyati marshrutlash uchun ochiq kodli dasturiy ta’minot yordamida ishlaydi yoki o‘z sxemasini ochiq litsenziya asosida e’lon qiladi (bu esa Wi-Fi moduli o‘rnatilgan har qanday noutbukni Wi-Fi tarmog‘ining ochiq tuguniga aylantiradi). Shuningdek, netsukuku — butunjahon bepul mesh-tarmog‘ini yaratish loyihasiga ham e’tibor qaratish kerak.
Ayrim kichik davlatlar va munitsipalitetlar allaqachon barcha aholi uchun bepul Wi-Fi ulanish nuqtalari (hotspotlar) va yashash joyida Wi-Fi orqali internetga kirish imkonini ta’minlamoqda. Masalan, Tonga Qirolligi va Estoniyahududida mamlakat bo‘ylab ko‘plab bepul Wi-Fi hotspotlari mavjud. Parij da OzoneParis Pervasive Network loyihasiga o‘z uyining tomida Wi-Fi uskunasini joylashtirish imkonini berish orqali hissa qo‘shadigan barcha kishilarga cheklanmagan bepul internet taqdim etadi. Unwire Jerusalem — Quddusning yirik savdo markazlarida bepul Wi-Fi ulanish nuqtalarini o‘rnatish loyihasi. Ko‘plab universitetlar o‘z talabalari, tashrif buyuruvchilari va universitet hududidagi barcha kishilarga Wi-Fi orqali internetdan bepul foydalanish imkonini taqdim etadi.
Panera Bread kabi ayrim tijorat tashkilotlari doimiy mijozlariga bepul Wi-Fi taqdim etadi. McDonald’s Corporation restoranlari ham Wi-Fi ni o‘ziga xos brend — McInternet nomi ostida taqdim etadi. Ushbu xizmat ilk bor Ouk-Bruk, Illinoysshahridagi restoranda ishga tushirilgan; u London, va Moskvadagi ko‘plab restoranlarda ham mavjud.
Bundan tashqari, universitetlar singari hamjamiyatlar va tashkilotlar tuzgan tarmoqlarning uchinchi kichik toifasi ham mavjud. Bunday tarmoqlarda hamjamiyat a’zolari internetdan bepul, boshqalar esa pulli foydalanadi. Bunga Sparknet tarmog‘i misol bo‘la oladi; u Finlyandiyada faoliyat ko‘rsatadi. Sparknet OpenSparknet loyihasini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Loyiha yordamida odamlar o‘z ulanish nuqtalarini Sparknet tarmog‘ining bir qismiga aylantirib, bundan ma’lum manfaat olishi mumkin.
So‘nggi vaqtlarda tijorat Wi-Fi provayderlari bepul ulanish nuqtalari (hotspotlar) va Wi-Fi qamrov hududlari (hotzonalar)ni tashkil etmoqda. Ularning fikricha, bepul Wi-Fi yangi mijozlarni jalb qiladi va kiritilgan investitsiyalar qoplanadi.
Wi-Fi orqali internetga bepul kirish
Dastlabki maqsaddan qat’i nazar (mijozlarni jalb qilish, qo‘shimcha qulaylik yaratish yoki sof altruizm), butun dunyoda, jumladan Rossiyada, eng ommabop global tarmoq — internetga mutlaqo bepul kirish mumkin bo‘lgan hotspotlar soni ortmoqda. Bular yirik transport tugunlari bo‘lishi mumkin (masalan, London, Parij, Nyu-York, Tokio, Seul, Singapur, Gonkong kabi dunyoning turli shaharlaridagi metro bekatlarida bunday hotspot zonalar allaqachon mavjud. Moskvada esa hotspotlar bevosita metro vagonlari va boshqa jamoat transportida o‘rnatilgan); ularga avtomatik tarzda mustaqil ulanish mumkin. Shuningdek, ulanish uchun xodimdan parol yozilgan kirish kartasini olish kerak bo‘lgan umumiy ovqatlanish maskanlari yoki odamlar doimiy to‘planadigan oddiy shahar hududlari ham hotspot bo‘lishi mumkin.
Wi-Fi standartlarida ochiq tarmoqlar orqali uzatiladigan ma’lumotlarni shifrlash nazarda tutilmagan. Demak, ochiq simsiz ulanish orqali uzatiladigan barcha ma’lumotlarni yovuz niyatli shaxslar maxsussniffer dasturlariyordamida tutib olishi mumkin. Bunday ma’lumotlarga login-parol juftliklari, bank hisobraqamlari, plastik karta raqamlari va maxfiy yozishmalar kirishi mumkin. Shuning uchun bepul hotspotlardan foydalanganda bunday ma’lumotlarni internet orqali yubormaslik kerak.
Dastlabki hotspot zonalari Moskva metropolitenining Halqa yo‘nalishipoyezdlarini qamrab olgan holda «MTS» uyali aloqa operatori bilan hamkorlikda 23-mart 2012-yilda ishga tushirildi. Dastlabki oylarda internet 7,2 Mbit/s tezlikda sinov rejimida ishladi. 2013-yilda Moskva metropoliteni Moskva hukumati ko‘magida barcha metro bekatlarida Wi-Fi aloqasini o‘rnatish bo‘yicha tanlov o‘tkazdi. Tanlovda «Maksima Telekom» yopiq aksiyadorlik jamiyati g‘olib bo‘ldi va metropolitenda simsiz tarmoq yaratishga 1,8 mlrd rubl sarmoya kiritdi. Bu Wi-Fi tarmog‘i MT_Free deb ataladi. Undan har kuni 1,2 mln kishi foydalanadi. 2015-yil boshida metrodagi Wi-Fi tarmog‘iga 55 mln dan ortiq noyob foydalanuvchi ulangan edi. Dunyoning boshqa mamlakatlaridagi kabi internet ulanish nuqtalari faqat bekatlar yoki tunnellarda emas, Moskva metropoliteni poyezdlarining har biri alohida Wi-Fi marshrutizatoribilan jihozlangan. 2015-yilda Wi-Fi nafaqat elektr poyezd vagonlarida, balki eskalatorlar, yo‘laklar va metro bekatlarining vestibyullarida ham paydo bo‘la boshladi. 2015-yilda 25 daqiqalik internet seansi beradigan hotspot zonalari Moskvadagi 100 dan ortiq jamoat transporti bekatida ishga tushirildi. Ulanish tarmog‘i Mosgortrans_Free deb nomlanadi. Internet tezligi 10 Mbit/s ni tashkil etadi. 2015-yil davomida bekatlarda 70 mingdan ortiq noyob foydalanuvchi internetga kirdi. 97-sonli federal qonun 5-may 2014-yilda qabul qilingach, jamoat transporti bekatlarida yoki metroda Wi-Fi ga ulanish uchun identifikatsiyadan o‘tish, ya’ni Davlat xizmatlari portali yoki SMSorqali shaxsni tasdiqlash talab qilina boshlandi. 2015-yil oxiriga kelib yana 300 ta bekat simsiz internet bilan jihozlandi.
Wi-Fi va dasturiy ta’minot
- Operatsion tizimlar oilasidagi BSD (FreeBSD, NetBSD, OpenBSD) 1998-yildan boshlab ko‘pchilik adapterlar bilan ishlay oladi. Atheros, Prism, Harris/Intersil va Aironet chiplarining drayverlari (tegishli Wi-Fi qurilmalari ishlab chiqaruvchilaridan) odatda BSD ning 3-versiyasidan boshlab ushbu tizimlarga kiritilgan. OpenBSD 3.7 da RealTek RTL8180L, Ralink RT25x0, Atmel AT76C50x hamda Intel 2100 va 2200BG/2225BG/2915ABG kabi simsiz chiplar uchun ko‘proq drayverlar kiritildi. Natijada OpenBSDuchun ochiq simsiz chip drayverlari yetishmasligi muammosi qisman hal qilindi. Boshqa BSD tizimlari uchun ishlab chiqilgan ayrim drayverlar, agar ular hali ko‘chirilmagan bo‘lsa, moslashtirib o‘tkazilishi mumkin. NDISulator Intel x86arxitekturali kompyuterlarda ishlaydigan FreeBSD tizimlariga ishlab chiqaruvchining Microsoft Windows drayverlarini maxsus qobiq orqali bevosita ishlatish imkonini beradi.
- OS X (avvalgi nomi Mac OS X). Apple ishlab chiqargan adapterlar Mac OS 9— 1999-yilda chiqarilgan tizimdan boshlab qo‘llab-quvvatlangan. 2006-yildan boshlab barcha Apple Inc. ish stoli kompyuterlari va noutbuklari (shuningdek, keyinroq paydo bo‘lgan iPhonetelefonlari, iPod Touch pleyerlari hamda iPadplanshetlari) standart ravishda Wi-Fi adapterlari bilan jihozlangan. Hozirgi vaqtda Wi-Fi tarmog‘i Apple kompaniyasining ma’lumot uzatishdagi asosiy yechimi bo‘lib, OS X da to‘liq qo‘llab-quvvatlanadi. Zarurat tug‘ilganda kompyuter adapteri ulanish nuqtasi sifatida ishlashi mumkin, bu esa infratuzilma mavjud bo‘lmaganda Macintosh kompyuterlarini simsiz tarmoqqa birlashtirish imkonini beradi. Darwin va OS XBSD bilan qisman o‘xshashligiga qaramay, Wi-Fi ning o‘ziga xos mustaqil tatbiqiga ega.
- Linux: 2.6-versiyadan boshlab ayrim Wi-Fi qurilmalari bevosita Linux yadrosida qo‘llab-quvvatlana boshladi. Orinoco, Prism, Aironet, Atmelva Ralink chiplarini qo‘llab-quvvatlash yadro asosiy tarmog‘iga kiritilgan. ADMtek va Realtek RTL8180L chiplari ishlab chiqaruvchining yopiq drayverlari hamda hamjamiyat yaratgan ochiq drayverlar orqali qo‘llab-quvvatlanadi. Intel Calexico uchun ochiq drayverlar SourceForge.netsaytida mavjud. Atheros ochiq loyihalar yordamida qo‘llab-quvvatlanadi. Boshqa simsiz qurilmalarni qo‘llab-quvvatlash uchun ochiq NDISwrapperLinux tizimlariga Intel x86arxitekturali kompyuterlarda ishlab chiqaruvchining Microsoft Windows drayverlarini maxsus qobiq orqali bevosita qo‘llash imkonini beradi. Ushbu g‘oyaning kamida bitta tijoriy tatbiqi ma’lum. FSF tashkiloti tavsiya etiladigan adapterlar ro‘yxatinituzgan. Batafsil ma’lumot olish uchun Linux wireless saytiga qarang.
- Ko‘plab Linuxasosidagi mikrodasturlar simsiz marshrutizatorlaruchun ishlab chiqilgan va GNU GPLlitsenziyasi ostida tarqatiladi. Ularga OpenWRT, DD-WRT, X-WRT, FreeWRT, shuningdek, «Oleg mikrodasturi»va boshqalar kiradi. Odatda ular ishlab chiqaruvchining asl mikrodasturiga qaraganda ancha ko‘p funksiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Kerakli xizmatlarni tegishli paketlarni o‘rnatish orqali oson qo‘shish mumkin. Qo‘llab-quvvatlanadigan uskunalar ro‘yxati muntazam kengayib bormoqda.
- Operatsion tizimlarning Microsoft Windows oilasida Wi-Fi ni qo‘llab-quvvatlash tizim versiyasiga qarab drayverlar(ularning sifati yetkazib beruvchiga bog‘liq) yoki Windows ning o‘z imkoniyatlari orqali ta’minlanadi.
- Dastlabki Windowsversiyalarida, masalan, Windows 2000 va undan oldingilarida, sozlash va boshqarishning ichki vositalari bo‘lmagan. Shu sababli bu masala uskuna yetkazib beruvchisiga bog‘liq edi.
- Microsoft Windows XP simsiz qurilmalarni sozlash imkoniyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Dastlabki versiyada bu imkoniyatlar ancha zaif bo‘lgan bo‘lsa-da, Service Pack 2chiqarilgach, sezilarli yaxshilandi; Service Pack 3 bilan esa shifrlashning quyidagi standarti qo‘llab-quvvatlana boshlandi: WPA2.
- Microsoft Windows Vista tizimi Wi-Fi ni Windows XP ga qaraganda yaxshiroq qo‘llab-quvvatlaydi.
- Microsoft Windows 7 o‘zi chiqarilgan davrdagi barcha zamonaviy simsiz qurilmalar va shifrlash protokollarini qo‘llab-quvvatlaydi. Bundan tashqari, Windows 7 da virtual Wi-Fi adapterlarini yaratish imkoniyati paydo bo‘ldi. Nazariy jihatdan bu bitta emas, bir vaqtning o‘zida bir nechta Wi-Fi tarmog‘iga ulanish imkonini berishi mumkin edi. Amalda esa Windows 7 maxsus drayverlar yozilgan taqdirdagina bitta virtual adapterni yaratishni qo‘llab-quvvatlaydi. Bu kompyuterdan bir vaqtning o‘zida mahalliy Wi-Fi tarmog‘ida hamda internetga ulangan Wi-Fi tarmog‘ida foydalanishda foydali bo‘lishi mumkin.
Bir nechta ulanish nuqtasi
Wi-Fi ulanish nuqtalari sonini ko‘paytirish tarmoqning zaxira imkoniyatlarini, qamrovini va tezkor roumingni yaxshilaydi. Shuningdek, ko‘proq kanallardan foydalanish yoki kichikroq qamrov yacheykalarini belgilash orqali tarmoqning umumiy o‘tkazish qobiliyatini oshiradi. Eng kichik tizimlardan (masalan, uy yoki kichik ofis tarmoqlaridan) tashqari, Wi-Fi tizimlari «yengil» ulanish nuqtalariga o‘tdi. Bunda tarmoq boshqaruvining aksariyat intellektual funksiyalari markaziy tarmoq qurilmasiga joylashtiriladi va alohida ulanish nuqtalari oddiy uzatkich-qabul qilgich vazifasini bajaradi. Tashqi hududlardagi tizimlarda mesh-topologiyadan foydalanish mumkin. Bir nechta ulanish nuqtasi o‘rnatilganda, odatda ular bir xil SSID va xavfsizlik parametrlari bilan sozlanib, «kengaytirilgan xizmatlar to‘plami»ni hosil qiladi. Wi-Fi mijoz qurilmalari odatda shu to‘plam ichida eng kuchli signalni ta’minlaydigan ulanish nuqtasiga ulanadi.
Ruxsat etilgan chastotalar
Wi-Fi uskunalaridan foydalanishga ruxsat etilgan chastotalar turli mamlakatlarda farq qiladi.
AQShda 2,5 GHz diapazonidan litsenziyasiz foydalanishga ruxsat beriladi, agar quvvat muayyan chegaradan oshmasa va bu foydalanish litsenziyaga ega shaxslar aloqasiga xalaqit bermasa.
Rossiya
Bino ichida kichik qamrovli qurilmalar yordamida simsiz ma’lumot uzatish tarmoqlarini tashkil etishda 2,4 GHz (2400—2483,5 MHz, 1—13-kanallar), 5 GHz (5150—5350 va 5650—5850 MHz, 32—68 va 132—169-kanallar), 6 GHz (5925-6425 MHz, 1—93-kanallar), shuningdek 60 GHz (57—66 GHz, 1—25-kanallar) diapazonlaridan foydalanish mumkin. «30 MHz dan 66 GHz gacha diapazonda simsiz ma’lumot uzatish uchun radioaloqa uskunalarini qo‘llash qoidalari» va «Radioelektron vositalar hamda yuqori chastotali qurilmalarni ro‘yxatdan o‘tkazish qoidalari»ga ko‘ra, bino ichida va havo kemalarida ma’lumotlarga statsionar simsiz kirishni tashkil etishda Wi-Fi dan ayrim shartlar asosida, chastotalardan foydalanish uchun Radiochastotalar bo‘yicha davlat komissiyasi (GKRC) ning shaxsiy ruxsatnomalarisiz va radioelektron vositalarni Rossiya aloqa, axborot texnologiyalari va ommaviy kommunikatsiyalarni nazorat qilish federal xizmati — Roskomnadzor da ro‘yxatdan o‘tkazmasdan foydalanish mumkin. Buning uchun 100 mW (20 dBm) gacha quvvatli uzatkichlar 2400—2483,5 MHz (IEEE 802.11/b/g/n/ax/be standartlari) polosalarida, 200 mW (23 dBm) gacha quvvatli uzatkichlar 5150—5350 va 5650—6425 MHz (802.11a/n/ac/ax/be standartlari) polosalarida ishlatiladi; kanal kengligi 160 MHz gacha, spektral quvvat zichligi esa 10 mW/MHz gacha bo‘lishi kerak. Shuningdek, 57—66 GHz diapazoni (IEEE 802.11ad/ay, WiGig) uzatkich quvvati 10 W (40 dBm) gacha va kanal kengligi 2160 MHz bo‘lishiga ruxsat beriladi.
Foydalanish qoidalari 2010-yilda qabul qilingan. O‘sha vaqtda 6 GHz diapazonidan individual ruxsatnoma bilan foydalanish ham ma’qullandi (litsenziyasiz 2,4 va 5 GHz diapazonlariga qo‘shimcha ravishda). 2015—2016-yillarda ushbu diapazonlarda 802.11ac va 802.11ad texnologiyalari, 2020-yil iyulda esa 802.11ax texnologiyasidan foydalanish ma’qullandi. 2022-yilda 6 GHz diapazonidan (Wi-Fi 6E, U-NII-5 diapazoni) litsenziyasiz foydalanishga ruxsat berildi, biroq ro‘yxatdan o‘tkazilishi talab qilinmaydigan uskunalar ro‘yxatiga o‘zgartirishlar faqat 2024-yil iyulda kiritilib, 2025-yil martdan kuchga kirdi.
Simsiz Wi-Fi tarmog‘idan ofisdan tashqarida (masalan, ikkita qo‘shni uy o‘rtasida radiokanal tashkil etish uchun) foydalanish, shuningdek, bino ichida 5 GHz diapazonining bir qismidan (5470—5650 va 5850—5990 MHz, 96—128 va 171—196-kanallar) foydalanish uchun uskunaning amaldagi hamda rejalashtirilayotgan radiotarmoqlar bilan elektromagnit mosligi (EMM) bo‘yicha ekspertizadan o‘tish va Roskomnadzordan chastotalardan foydalanish ruxsatnomasini olish talab etiladi.
Radioelektron vositalardan foydalanish qoidalarini buzganlik uchun 13.3- va 13.4-moddalarda javobgarlik belgilangan. Ushbu moddalar Rossiya Federatsiyasining Ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi kodeksi (RF MHK)da keltirilgan. Jumladan, 2006-yil iyulda Rostov-na-Donu shahridagi bir qancha kompaniya ochiq Wi-Fi tarmoqlaridan (hotspotlardan) foydalangani uchun jarimaga tortilgan. Rossvyazoxrankultura Wi-Fi protokolidan foydalanadigan radioelektron vositalarni ro‘yxatdan o‘tkazish qoidalarini tushuntiruvchi matbuot sharhini e’lon qilgan[manbada yo‘q].
Ukraina
Ukraina qonunchiligiga ko‘ra, Wi-Fi dan Ukraina davlat radiochastotalar markazi (ukr. Український державний центр радіочастот) ruxsatisiz faqat tashkilotning ichki ehtiyojlari uchun (bino ichida) standart, barcha yo‘nalishga tarqatuvchi antennali (<6 dB, signal quvvati ≤ 100 mW (2,4 GHz da) va ≤ 200 mW (5 GHz da)) ulanish nuqtasi ishlatilganda mumkin (Ukraina Aloqani tartibga solish milliy komissiyasining 914-sonli, 2007.09.06 dagi qarori). Tashqi antennadan foydalanganda uzatkichni ro‘yxatdan o‘tkazish va radioelektron vositani ishlatish uchun Ukraina davlat radiochastotalar markazi davlat korxonasidan ruxsat olish kerak. Bundan tashqari, Wi-Fi yordamida telekommunikatsiya xizmatlarini taqdim etish uchun Aloqa va axborotlashtirish sohasida davlat tartibga solish milliy komissiyasi (NKRSI) litsenziyasini olish kerak.
Belarus
Aynan Belarus da radiochastotalar bo‘yicha ixtisoslashgan Davlat komissiyasi (GKRC) faoliyat yuritadi (belaruscha Дзяржаўная камісія па радыёчастотах (ДзКРЧ)). Belarus Respublikasi Aloqa va axborotlashtirish vazirligining 14-iyun 2013-yildagi 7-sonli «Ro‘yxatdan o‘tkazilishi shart bo‘lmagan radioelektron vositalar va (yoki) yuqori chastotali qurilmalar ro‘yxatini belgilash to‘g‘risida»gi qarori (rus.) ga muvofiq, Wi-Fi uskunalarining parametrlari quyidagi talablarga javob bersa, ularni ro‘yxatdan o‘tkazish talab qilinmaydi:
- 2400—2483,5 MHz, 2500—2700 MHz va 5150—5875 MHz radiochastota polosalaridan foydalanadigan, tashqi antennalari (bino va inshootlar tashqarisiga o‘rnatiladigan antennalar) bo‘lmagan keng polosali simsiz ulanish abonent stansiyalari.
- Umumfoydalanishdagi elektraloqa tarmog‘ining 3400—3800 MHz va 5470—5875 MHz radiochastota polosalaridan foydalanadigan keng polosali simsiz ulanish abonent stansiyalari.
Xavfsizlik
2011-yilda Wi-Fi ning sperma sifatiga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha tajriba natijalari e’lon qilindi. Tajriba erkak kishining tizzasiga qo‘yilgan noutbuk uning reproduktiv tizimiga ta’sir etishi mumkinligini tekshirishga qaratilgan edi. Ammo tadqiqot usullari hamda natijalari Wi-Fi ning zararli ekani haqida biror xulosa chiqarishga imkon bermaydi.
Ilgari Wi-Fi inson salomatligiga zarar yetkazmaydi, deb ta’kidlangan. Masalan, angliyalik professorlardan biri Nottingem universitetidan (Nottingham University) Wi-Fi bilan ishlashda quyidagi ehtiyot choralarini yetarli deb hisoblagan:
«Ba’zi odamlar noutbukni tizzasida ushlab ishlatadi. Menimcha, bolalarga Wi-Fi tarmog‘idan uzoq vaqt foydalanganda noutbukni tizzada tutmasdan, stolga qo‘yish kerakligini eslatib turishimiz lozim».
— Lori Chellis (Lawrie Challis).
Havolalar
- Wi-Fi Alliance (ingl.)
- Wi-Fi qurilmalari uchun antennalar, «KompyuterPress» jurnali, 8’2007
- «Simsiz texnologiyalarning buguni va kelajagi» mavzusidagi davra suhbati, CNews, 20.03.2009
- Wi-Fi sog‘lig‘imizga zarar yetkazadimi?, «Kompyuterra», 08.12.2006-y.
- Rossiyada simsiz tarmoqlarni ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha savollar, dlink.ru