Yer to‘rtta alohida qatlamdan iborat. Geologlar (geologists) fikricha, Yer sovigan sari og‘irroq va zichroq materiallar markazga cho‘kkan, yengilroq materiallar esa yuqoriga ko‘tarilgan. Shu sababli eng tashqi qatlam eng yengil moddalardan — masalan, tog‘ jinslari va granitlardan (granites) tashkil topgan, eng ichki qatlam esa nikel (nickel) va temirdan (iron) iborat. Keling, Yerning turli qatlamlarini muhokama qilamiz.

Yerning turli qatlamlari (Different Layers of the Earth)

Ichki yadro (inner core), tashqi yadro (outer core), mantiya (mantle) va yer po‘sti (crust) — Yerning to‘rtta qatlamidir.

Ichki yadro (The Inner Core)

Ichki yadro — Yerning markazi va eng issiq qatlamidir. Ichki yadro qattiq (solid) bo‘lib, temir va nikeldan tashkil topgan; undagi harorat 5 500^oC gacha yetadi. Juda katta issiqlik energiyasi (heat energy) tufayli ichki yadro Yerning “dvigatel xonasi” (engine room)ga o‘xshaydi.

Tashqi yadro (The Outer Core)

Yerning tashqi yadrosi juda qizigan metall shariga o‘xshaydi; uning harorati taxminan 4000 ^oF dan 9000⁰F gacha. U shunchalik issiqki, ichidagi metallar to‘liq suyuq (liquid) holatda bo‘ladi. Tashqi yadro yer po‘stidan taxminan 1800 mil chuqurlikda joylashgan va qalinligi qariyb 1400 milni tashkil etadi. U temir va nikel kabi metallardan iborat. Tashqi yadro ichki yadroni o‘rab turadi.

Ichki yadrodagi bosim va harorat shunchalik yuqoriki, u yerdagi metallar bir-biriga qattiq siqilib qoladi va suyuqlik kabi erkin harakatlana olmaydi; buning o‘rniga ular qattiq jismga xos tarzda tebranadi (vibrate).

Mantiya (Mantle)

Mantiya — Yerning eng keng qismidir. Uning qalinligi taxminan 2 900 km. Mantiya asosan magma (magma) deb ataladigan yarim erigan (semi-molten) tog‘ jinslaridan tashkil topgan. Mantiyaning yuqori qismida tog‘ jinsi qattiq bo‘ladi, pastroqda esa tog‘ jinsi yumshoqroq bo‘lib, eriy boshlaydi.

Mantiya Sima (Sima) qatlamining tagida, bevosita uning ostida joylashgan. Mantiya juda issiq va zich tog‘ jinslaridan iborat. Bu tog‘ jinslari katta bosim ostida asfaltga o‘xshab oqadi. Bunday oqim mantiyaning pastki qismi bilan yuqori qismi orasidagi juda katta harorat farqlari sababli yuz beradi. Yer plitalarining (plates) siljishi ortidagi sabab — mantiyaning harakatidir. Mantiyaning harorati yuqori qismida 1600 ^oF atrofida bo‘lsa, pastki qismiga yaqin joylarda 4000 ^oF gacha yetadi.

Yer po‘sti (Crust)

Yer po‘sti — biz yashaydigan tashqi qatlam. Uning qalinligi taxminan 0–60 km. U qattiq tog‘ jinslaridan iborat bo‘lib, ikki turga bo‘linadi:

1. Materik po‘sti (continental crust) quruqlikni qoplaydi,
2. Okean po‘sti (oceanic crust) suv ostini qoplaydi.

Yer po‘sti eng ko‘p o‘rganilgan va eng yaxshi tushunilgan qatlam hisoblanadi. Mantiya undan issiqroq bo‘lib, oqish (flow) xususiyatiga ega. Tashqi va ichki yadro esa undan ham issiq va bosimi juda katta: agar siz Yer markaziga borish imkoniga ega bo‘lsangiz, u yerdagi ulkan bosim sizni marmar (marble)dan ham kichikroq sharchaga siqib qo‘yishi mumkin.

Tez-tez so‘raladigan savollar — FAQ

S1

Yerning turli qatlamlarini nomlang.

Ichki yadro, tashqi yadro, mantiya va yer po‘sti — Yerning to‘rtta qatlamidir.

S2

Yerning markazi va eng issiq qatlami qaysi?

Ichki yadro — Yerning markazi va eng issiq qatlamidir.

S3

Tashqi yadro qaysi metallardan tashkil topgan?

Tashqi yadro temir va nikel kabi metallardan iborat.

S4

Yerning tashqi yadrosining harorati qancha?

Yerning tashqi yadrosining harorati taxminan 4000 ^oF dan 9000 ^oF gacha.

S5

Yerning eng keng qismi qaysi va uning qalinligi qancha?

Mantiya — Yerning eng keng qismidir. Uning qalinligi taxminan 2 900 km.