Faol transport — moddalarning hujayra membranasi yoki hujayra ichidagi membrana orqali (transmembranali faol transport) yoxud hujayralar qatlami orqali (hujayralararo faol transport) past konsentratsiyali sohadan yuqori konsentratsiyali sohaga, ya’ni organizmning erkin energiyasi sarflanishi hisobiga ko‘chirilishidir.
Membrana orqali faol transport
Quyidagi jarayon — passiv transport — kinetik energiya va tabiiy entropiyaga ega molekulalarning gradient bo‘ylab harakatlanishiga tayanadi. Faol transport esa hujayra energiyasidan foydalanib, molekulalarni gradientga, qutbiy itarilish kuchiga yoki boshqa qarshiliklarga qarshi yo‘nalishda ko‘chiradi. Faol transport, odatda, hujayra uchun zarur bo‘lgan molekulalarning, masalan, ionlar, glyukoza va aminokislotalarning yuqori konsentratsiyada to‘planishi bilan bog‘liq. Faol transportga inson ichagida glyukozaning so‘rilishi va o‘simlik ildiz tukchalari hujayralari tomonidan mineral ionlarning o‘zlashtirilishi misol bo‘ladi.
Faol transportning ikki turi mavjud: adenozintrifosfatdan (ATF) foydalanadigan birlamchi faol transport hamda elektrokimyoviy gradientdan foydalanadigan ikkilamchi faol transport.
Birlamchi faol transport
Birlamchi faol transport, bevosita faol transport deb ham ataladi, molekulalarni membrana orqali ko‘chirish uchun metabolik energiyadan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanadi. Birlamchi faol transport yordamida hujayra membranasi orqali tashiladigan moddalarga Na+, K+, Mg2+ va Ca2+ kabi metall ionlari kiradi. Bu zaryadlangan zarrachalarga membranadan o‘tishda ion nasoslari yoki ion kanallari kerak.
Bunday transportni amalga oshiradigan fermentlarning aksariyati transmembranali ATFazalar hisoblanadi. Hayvonot olamida keng tarqalgan asosiy ATFaza — natriy-kaliy nasosi bo‘lib, u membrana potensialini saqlab turishga yordam beradi. Natriy-kaliy nasosi hujayradan uchta Na+ ionini chiqarish evaziga ikkita K+ ionini hujayraga kiritib, membrana potensialini saqlab turadi. Birlamchi faol transport uchun boshqa energiya manbalari oksidlanish-qaytarilish energiyasi hamda fotonlar (yorug‘lik) energiyasidir.
Oksidlanish-qaytarilish energiyasiga asoslangan birlamchi faol transportga mitoxondriyaning elektron tashish zanjiri misol bo‘ladi. U NAD qaytarilishi bilan bog‘liq energiyadan foydalanib, protonlarni mitoxondriyaning ichki membranasi orqali konsentratsiya gradientiga qarshi yo‘nalishda ko‘chiradi. Yorug‘lik energiyasiga asoslangan birlamchi faol transportga fotosintezda qatnashadigan oqsillar misol bo‘ladi. Ular fotonlar energiyasidan foydalanib, tilakoid membranasi orqali proton gradientini hamda NADF shaklidagi qaytaruvchi quvvatni hosil qiladi.
Ikkilamchi faol transport
Ikkilamchi faol transport, bog‘langan transport yoki kotransport deb ham ataladi, molekulalarni membrana orqali tashish uchun energiyadan foydalanadi. Biroq birlamchi faol transportdan farqli ravishda, bunda ATF bevosita bog‘lanmaydi. Buning o‘rniga jarayon elektrokimyoviy potensiallar farqiga tayanadi. Bu farq ionlarni hujayraga kiritish yoki undan chiqarish natijasida yuzaga keladi. Ion yoki molekulaning elektrokimyoviy gradient bo‘ylab, ba’zan esa konsentratsiya gradientiga qarshi harakatlanishi entropiyani oshiradi va metabolizm uchun energiya manbai bo‘lib xizmat qilishi mumkin (masalan, ATF-sintazada).
Protonlarni hujayra membranasi orqali haydash natijasida hosil bo‘ladigan energiya ko‘pincha ikkilamchi faol transport uchun energiya manbai sifatida ishlatiladi. Odam organizmida natriy (Na+) odatda plazmatik membrana orqali boshqa moddalar bilan birga tashiladi. Natriyning elektrokimyoviy gradienti keyinchalik ikkinchi ion yoki molekulani uning gradientiga qarshi faol ko‘chirishni ta’minlaydi. Bakteriyalar va kichik achitqi hujayralarida birgalikda tashiladigan ion odatda vodorod ionidir. Vodorod nasoslari hujayra ichidagi jarayonlarni amalga oshirish uchun zarur elektrokimyoviy gradientni ham hosil qiladi. Masalan, bu elektron tashish zanjirida kuzatiladi; u hujayra nafas olishining muhim jarayoni bo‘lib, mitoxondriyalarda sodir bo‘ladi.
Vezikulyar transport
Endotsitoz — vezikulalar hosil bo‘lish jarayoni bo‘lib, bunda plazmatik membrana qattiq zarrachalarni (fagotsitoz) yoki erigan moddalarni (pinotsitoz) yutish vaqtida ichkariga botadi. Natijada yuzaga keladigan silliq yoki qoplamali pufakchalar fagosomalar yoki pinosomalar deb ataladi. Endotsitoz orqali tuxum hujayralari sariqlik oqsillarini, leykotsitlar begona zarrachalar va immunoglobulinlarni yutadi, buyrak naychalari esa birlamchi siydikdagi oqsillarni qayta so‘rib oladi.
Ekzotsitoz — endotsitozga qarama-qarshi jarayon. Golji apparati va lizosomalardan kelgan turli pufakchalar plazmatik membrana bilan qo‘shilib, o‘z tarkibini hujayra tashqarisiga chiqaradi. Bunda pufakcha membranasi plazmatik membranaga qo‘shilib ketishi yoki pufakcha holida sitoplazmaga qaytishi mumkin.
Adabiyotlar
- Fiziologik atamalar lug‘ati. M., Nauka, 1987, 20-bet.
- Faol transport // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
