Epigenomika (ingl. Epigenomics) — molekulyar biologiyasohasi bo‘lib, epigenetik modifikatsiyalarni — hujayraning genetik materiali bilan bog‘liq o‘zgarishlar majmuasini (epigenom[ingl.]*) — yuqori unumli usullar yordamida o‘rganadi. U genomikaga va proteomikagao‘xshaydi; bu fanlar mos ravishda genom va proteomni hujayrada o‘rganadi.
Epigenetik modifikatsiyalar — qaytar xususiyatga ega kovalent kimyoviy o‘zgarishlar bo‘lib, ular hujayraning DNKsi va gistonlaridayuzaga keladi hamda genlar ekspressiyasigata’sir qiladi, lekin DNKning nukleotidlar ketma-ketligini o‘zgartirmaydi. DNK va gistonlarga kovalent modifikatsiyalar kiritish mexanizmlari hamda ularning genlar ekspressiyasiga ta’sirini epigenetika o‘rganadi. Epigenomika esa ushbu jarayonlar natijasini — epigenetik modifikatsiyalar va ularning genom bo‘ylab taqsimlanishini molekulyar usullar, masalan, ChIP-seq, bisulfitli sekvenslash va boshqalar yordamida o‘rganadi.
Eng yaxshi o‘rganilgan epigenetik modifikatsiyalar — DNK metillanishi va gistonlar modifikatsiyasidir. Genomni yuqori unumli tahlil qilish usullarining rivojlanishi tufayli epigenomni butun genom miqyosida o‘rganish imkoniyati nisbatan yaqinda paydo bo‘ldi.
Epigenetik modifikatsiyalar

Genomdagi o‘zgarishlar genlarekspressiyasiga ta’sir qilsa-da, DNKning birlamchi (nukleotid ) ketma-ketligini o‘zgartirmasa va mitotik hamda meyotik hujayra bo‘linishidavomida keyingi avlod hujayralariga o‘tsa, ular epigenetik modifikatsiyalar deyiladi. Eng yaxshi o‘rganilgan bunday o‘zgarishlar — DNK metillanishi va gistonlar modifikatsiyasidir. Hujayra DNKsidagi barcha epigenetik modifikatsiyalar majmuasi epigenom deb ataladi. Epigenom barqarorligi genom barqarorligi bilan bevosita bog‘liq. Chunki epigenom hujayraning muhim jarayonlarida, masalan, DNK reparatsiyasidaishtirok etadi, shu sababli hujayra umri davomida o‘z epigenomini saqlaydi. Epigenomdagi o‘zgarishlar hujayraning xavfli o‘sma hujayrasigaaylanishiga olib kelishi mumkin. Epigenom o‘zgarishlari turli xil saratonturlaridan tashqari, boshqa kasalliklar, jumladan, 2-tur qandli diabet, Altsgeymer kasalligi, Parkinson kasalligi, mo‘rt X-xromosoma sindromi va Prader–Villi sindromi.
DNK metillanishi
Birinchi bo‘lib aniqlangan epigenetik modifikatsiya DNK metillanishi edi. DNK metillanishi — DNK tarkibidagi nukleotidlarga metil guruhining birikishidir. Fermentlar, ya’ni katalizatorlar ushbu reaksiyanitezlashtiradi. Bunday fermentlar DNK-metiltransferazalardeb ataladi. DNK metillanishi barqaror va irsiylanadigan modifikatsiya bo‘lsa-da, DNKdan metil belgilarini olib tashlaydigan fermentlar ham mavjud (DNK-demetilazalar[ingl.]). Eukariotlarda metil guruhi odatda sitozinning beshinchi uglerod atomiga birikadi. Bu azotli asos — sitozin — DNK tarkibida shu tariqa 5-metilsitozin[ingl.]yoki 5mC ko‘rinishiga o‘tadi (odatda CpG-orolchalar[ingl.], ularda sitozin qoldiqlari guanin qoldiqlari bilan yonma-yon joylashadi).
Metillanishga uchraydigan nukleotid pozitsiyalari turli turlarda , hatto bitta organizmning turli hujayralarida ham sezilarli darajada farqlanadi. Hayvonlar DNK metillanishidan turlicha foydalanadi. Masalan, umurtqalilarda DNK metillanishi darajasi juda yuqori, biroq umurtqasizlarda o‘rtacha bo‘ladi. Ayrim organizmlarda, masalan, nematoda Caenorhabditis elegansda, 5mC ham, DNK-metiltransferazalar ham umuman uchramaydi. Bunday holatlarda DNK metillanishining vazifasini boshqa mexanizmlar bajarishi mumkin.
Bitta organizmning o‘zida ham DNK metillanishi darajasi rivojlanishning turli bosqichlarida va genomning turli qismlarida sezilarli farq qiladi. Masalan, sichqonlarda dastlabki jinsiy liniya hujayralari butun genom bo‘ylab demetillanishga uchraydi, ammo embrion implantatsiyasi bosqichida metil belgilari qayta paydo bo‘lib, avval somatik hujayralardamavjud bo‘lgan joylarga qaytadi. DNK metillanishi promotor sohasiga ta’sir etsa, transkripsiya , ya’ni tegishli gen faoliyati susayadi. Aksincha, faol ekspressiyalanadigan genlarning promotorlari odatda metillanmagan bo‘ladi.
DNK metillanishi orqali genlar ekspressiyasini bostirish mexanizmi bir necha bosqichdan iborat. Sitozinning metillangan va metillanmagan qoldiqlari bilan turli DNKni bog‘lovchi oqsillar[ingl.]o‘zaro ta’sirlashadi. Ular orqali 5mC mavjud sohalarga giston-deatsetilazalarjalb qilinadi. Bu fermentlar xromatin qayta tuzilishiniboshlaydi va natijada DNK RNK-polimerazakabi transkripsiya apparati tarkibiy qismlari uchun yopiq bo‘lib qoladi. Shu yo‘l bilan genlar ekspressiyasi samarali ravishda bostiriladi.
Gistonlar modifikatsiyasi

Eukariotlarda genom DNKsi oqsillar bilan birikib, xromatinnihosil qiladi. Xromatindagi eng ko‘p uchraydigan oqsillar — gistonlar bo‘lib, ularga DNK qo‘sh spiralio‘raladi. Gistonlar musbat zaryadlangan aminokislotalargaboy bo‘ladi. Bu ularning manfiy zaryadlangan shakar-fosfat[ingl.] DNK skeleti bilan elektrostatik o‘zaro ta’sirlashib bog‘lanishini osonlashtiradi. Xromatinning asosiy takrorlanuvchi strukturaviy birligi — nukleosoma — oktamerbo‘lib, uning tarkibida har biridan ikkitadan molekula yadro gistonlari: H2A[ingl.], H2B[ingl.], H3[ingl.] va H4[ingl.]bo‘ladi. Oktamer atrofiga uzunligi 146 juft asos (j. a.) bo‘lgan DNK ipi o‘raladi. Nukleosomalar va ularga o‘ralgan DNK diametri 10 nmbo‘lgan xromatin fibrillasini hosil qiladi; u yanada zichlanishi mumkin.
Xromatinning zichlanish darajasi hujayra siklining bosqichiga va genomning turli sohalariga qarab o‘zgaradi. Xromatin kondensatsiyasi uning transkripsion faolligiga bog‘liq: bo‘shroq xromatin zich joylashgan xromatinga nisbatan faolroq transkripsiyalanadi, chunki transkripsiya apparati unga osonroq kiradi. Shunday qilib, xromatinni qayta tuzish va uning qadoqlanish zichligini boshqarish orqali gen ekspressiyasini o‘zgartirish mumkin.
Xromatinni qayta tuzishda translyatsiyadan keyingi modifikatsiyalar asosiy gistonlarning N-uchidagi dum qismlariga kiritiladi. Muayyan hujayradagi giston modifikatsiyalari majmuasi giston kodi[ingl.]deb ataladi. Gistonlarning ko‘plab modifikatsiyalari ma’lum: atsetillanish, metillanish, fosforillanish, ubikvitinlanish, SUMOlanish, ADF-ribozillanish, dezaminlanish va prolin izomerizatsiyasi[ingl.]. Atsetillanish, metillanish, fosforillanish va ubikvitinlanish ko‘pincha genlar ekspressiyasini faollashtiradi; metillanish, ubikvitinlanish, SUMOlanish, dezaminlanish va prolinning izomerizatsiyasi ham genlar ekspressiyasini bostirishi mumkin. Ta’kidlash joizki, metillanish, fosforillanish va ubikvitinlanish kabi ayrim modifikatsiyalar genlarning transkripsion faolligiga modifikatsiyalanadigan gistonlarning muayyan aminokislota qoldiqlariga qarab turlicha ta’sir qilishi mumkin. Modifikatsiya genomning qaysi qismida yuz berishi ham ahamiyatli. Masalan, lizinning 36-pozitsiyadagi giston H3 qoldig‘i (H3K36me) genning kodlovchi sohasida metillansa, gen faollashadi, promotorda esa, aksincha, faolligi bostiriladi.
Giston modifikatsiyalari gen ekspressiyasiga ikki asosiy yo‘l bilan ta’sir qiladi: nukleosomalar orasidagi aloqalarni buzish va xromatinni qayta tuzuvchi ATFazalarnijalb qilish orqali. Birinchi mexanizm giston dumlaridagi lizin qoldiqlarining atsetillanishi bilan bog‘liq bo‘lib, uni giston-atsetiltransferazalarkatalizlaydi. Bu fermentlar ko‘p oqsilli komplekslartarkibiga kiradi; aktivator oqsillar DNKga bog‘langanda mazkur komplekslar xromatinga jalb qilinadi. Atsetillanish lizin qoldig‘ining musbat zaryadini neytrallab, nukleosomalar bilan DNKning manfiy zaryadlangan skeleti orasidagi bog‘lanishni zaiflashtiradi. Gistonlardagi atsetillangan lizin qoldiqlari nukleosomalarning ajralishiga va xromatinning bo‘shashishiga yordam beradi. Bo‘shashgan xromatindagi DNK transkripsiya apparati uchun ochiqroq bo‘ladi, shu sababli genning faolligi ortadi. Deatsetilazalar[ingl.] giston dumlaridan atsetil guruhlarini olib tashlashi mumkin.
Ikkinchi mexanizm aktivator oqsillarning tegishli enhanserlargabog‘lanishi orqali xromatinni qayta tuzuvchi komplekslarni jalb qilishni o‘z ichiga oladi. Bunday komplekslar nukleosomalarning joylashuvini turli yo‘llar bilan o‘zgartirib, DNKning transkripsiya apparati uchun ochiqligini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin. Bunday kompleksga misol — SWI/SNF[ingl.] achitqi zamburug‘ikompleksidir. U xromatinni qayta tuzish orqali bir necha gen ekspressiyasini boshqaradi.
Usullar
Epigenomikaning maqsadi epigenetik belgilarni butun genom miqyosida topish va tavsiflashdir. Xuddi genomika hujayraning butun genetik materialini, proteomika esa barcha hujayraviy oqsillarnio‘rganganidek, epigenomika ham epigenetik belgilar majmuasini o‘rganadi. Genomika va proteomikadagi kabi, epigenomikaning muhim metodologik qismini bioinformatik yondashuvlar tashkil etadi.
Giston modifikatsiyalarini tahlil qilish
Transkripsiya, replikatsiya va DNK reparatsiyasi jarayonlari genom DNKsining yadrodagi oqsillar bilan o‘zaro ta’sirini talab qiladi. Genomning ayrim sohalari oqsillar bilan himoyalanmagan DNKni tanlamasdan parchalaydigan DNKaza Ita’siriga ayniqsa sezgir ekani ma’lum. Bunday o‘ta sezgir sohalar transkripsiya faol bo‘lgan genom hududlari deb hisoblangan. Ularning RNK-polimeraza, shuningdek, topoizomerazalar I va II[ingl.]bilan bog‘liqligi aniqlangach, bu tasdiqlangan. O‘ta sezgir sohalarda DNKning qadoqlanish zichligi past bo‘ladi. Ko‘pincha bunday sohalar promotorlarga to‘g‘ri keladi, chunki transkripsiya apparati komponentlari birikishi uchun promotor DNKsi ochiq bo‘lishi kerak.

Epigenetik modifikatsiyalarni butun genom bo‘ylab izlash dastlab xromatin immunopretsipitatsiyasi[ingl.] (ingl. Chromatin immunoprecipitation, ChIP) hamda DNK mikrochiplari yordamida amalga oshirilgan (bu texnologiya ChIP-on-chip[ingl.]deb ataladi). ChIP-on-chip usulida immunopretsipitatsiya orqali xromatindan transkripsiya omillari va DNKga bog‘lanadigan aktivator oqsillar emas, balki modifikatsiyalangan gistonlar ajratib olinadi. Dastlab gistonlar hujayralarga in vivo kovalent ravishda DNKga bog‘lanadi. Buning uchun hujayralarga formaldegidbilan ishlov beriladi. So‘ng hujayralar lizisgauchratilib, xromatin ajratib olinadi va bo‘laklarga bo‘linadi. Xromatinni parchalash ultratovush yoki restriksion endonukleazayordamida amalga oshiriladi. Bu jarayonda oqsillar bilan bog‘lanmagan xromatin qismlari parchalanadi, faqat DNK–oqsil komplekslari qoladi. So‘ng muayyan modifikatsiyaga ega gistonlarga xos antitanalaryordamida ushbu gistonlar bilan bog‘langan DNK komplekslari immunopretsipitatsiya qilinadi. Shundan so‘ng DNK va gistonlar ajratiladi, DNK bo‘laklari amplifikatsiyalanadi (ko‘paytiriladi): polimeraza zanjir reaksiyasi yordamida ko‘paytirilgan bo‘laklar fluoressent belgi[ingl.] bilan belgilanadi (masalan, Cy3[ingl.] yoki Cy5). Oxirgi bosqichda fluoressentbelgili DNK gibridlanadi — mikrochipga mahkamlangan genom DNKsi bo‘laklari bilan biriktiriladi. Har bir bo‘lakka mos signal intensivligi orqali qiziqish uyg‘otgan epigenetik belgiga ega gistonlar qaysi DNK bo‘laklari bilan o‘zaro ta’sirlashayotgani aniqlanadi.
ChIP-on-chip yordamida novvoylik achitqisiepigenomi o‘rganilgan va ayrim giston modifikatsiyalarining vazifalari haqida xulosa chiqarilgan. Qaysi epigenetik belgilar transkripsiyani bostirishi yoki faollashtirishi hamda ular genomning qaysi sohalarida uchrashi ko‘rsatilgan. Bu usul achitqi zamburug‘i epigenomini deyarli to‘liq qamrab olgan bo‘lsa-da, odamkabi kattaroq genomli organizmlarda uning qo‘llanishi cheklangan.

Katta genomlarda epigenetik belgilarni butun genom miqyosida tahlil qilish uchun xromatin immunopretsipitatsiyasi bilan birga SAGE[ingl.] ( ingl. Serial Analysis of Gene Expression), juft uchlarni sekvenslash (PET, ingl. Paired-end tag) va yuqori unumli sekvenslash kabi usullardan foydalaniladi (oxirgi usul ChIP-seqdeb ataladi). ChIP-seq xromatin immunopretsipitatsiyasining standart protokoliga asoslanadi, ammo ajratilgan DNKni ko‘paytirib mikrochipda gibridlash o‘rniga uni sekvenslaydi , ya’ni yuqori unumli usullar yordamida ketma-ketligini aniqlaydi. ChIP-seq giston modifikatsiyalarini butun genom bo‘ylab tahlil qilish va DNK bilan o‘zaro ta’sirlashuvchi oqsillarning bog‘lanish joylarini aniqlashda boshqa usullarga qaraganda yuqoriroq aniqlikka ega samarali usul ekanini ko‘rsatdi.
DNK metillanishini tahlil qilish
DNKning nukleotidlar ketma-ketligini aniqlash usullari undagi metillangan nukleotidlarni aniqlashga mos kelmaydi. Xususan, polimeraza zanjir reaksiyasi (PZR) yoki bakterial klonlash jarayonida DNK ikki baravarlanganda metil belgilari saqlanmaydi va epigenetik axborot yo‘qoladi. Tekshirilayotgan DNK bo‘laklarining ketma-ketligi va genomdagi joylashuvini aniqlash uchun radioaktiv zondlardan foydalanadigan DNK gibridlash usullari ham mos kelmaydi, chunki ular metillangan va metillanmagan DNKni ajrata olmaydi.
Metillangan nukleotidlarni aniqlashning dastlabki usuli restriksion endonukleazalar (restriktazalar)dan foydalanishga asoslangan. Bunda genom DNKsi bitta ketma-ketlikni taniydigan ikkita restriktaza bilan ishlanadi: ulardan biri metillanishga sezgir, ikkinchisi esa sezgir emas. Usulning mohiyati shundaki, metillangan joyni faqat metillanishga sezgir bo‘lmagan restriktaza taniydi va kesadi. DNKni metillanishga sezgir va sezgir bo‘lmagan restriktazalar bilan ishlov berishdan olingan bo‘laklarni solishtirib, metillangan sohalarni aniqlash mumkin. Bu bosqich restriktazalar hosil qilgan bo‘laklarni PZR bilan ko‘paytirish, gel-elektroforez orqali ajratish va Sauzern-blot usuli yordamida tahlil qilishni o‘z ichiga oladi..
Yuqoridagi usul insonning gemoglobin lokusidagi gemoglobin genlari metillanishini o‘rganishda qo‘llangan. Ushbu lokusdagi turli genlar (γ-, δ- va β-globinlar) organizm rivojlanishining turli bosqichlarida ekspressiyalanadi. Tadqiqot ekspressiyalanmagan genlarda 5mC miqdori ko‘proq ekanini tasdiqladi.
Restriktazalarga asoslangan usul butun genom, ya’ni metilom miqyosidagi metillanishni o‘rganishga imkon bermaydi. Hatto bitta lokusning o‘zida ham u metil belgilari soni va joylashuvi haqida to‘liq ma’lumot bermaydi, chunki metillanish faqat qo‘llanilgan restriktazalar taniydigan joylarda aniqlanadi. Shu sababli usul ko‘plab soxta manfiy natijalarni beradi.
Butun genom darajasidagi metillanish ilk bor Restriction landmark genomic scanning[ingl.] (RLGS, so‘zma-so‘z «genomdagi restriksiya joylarini skanerlash») usuli bilan o‘rganilgan. Bu usulda ham metillanishga sezgir DNKni parchalovchi fermentlar qo‘llanadi, ammo DNK bo‘laklari ikki o‘lchovli gel-elektroforezorqali ajratiladi. Bu metil belgilarining joylashuvini batafsilroq o‘rganish imkonini beradi.
Biroq genom DNKsi metillanishining yuqori aniqlikdagi to‘liq manzarasini olish DNK mikrochiplari va yangi avlod sekvenslash usullari paydo bo‘lgandan keyingina mumkin bo‘ldi. RLGS dagi kabi, yangi yondashuvlarda ham DNK endonukleazalar yordamida parchalanadi. Differensial metillanish gibridlash usulida (ingl. differential methylation hybridization, DMH) genom DNKsining bir namunasi metillanishga sezgir restriktazalar, ikkinchisi esa metillanishga sezgir bo‘lmagan fermentlar bilan ishlanadi. Har ikkala namunadan olingan bo‘laklar ko‘paytirilib, turli fluoressent belgilarbilan belgilanadi va bitta mikrochipga joylashtiriladi. Muayyan lokusdagi DNK metillanishi darajasi ikki bo‘yoqning nisbiy yorug‘lik intensivligi farqi asosida aniqlanadi. Yuqori unumli sekvenslash mikrochiplarga qaraganda yuqoriroq aniqlik beradi. Ishonchli natija olish uchun bu usulda mikrochipni CpG-orolchalar zichligiga mos ravishda me’yorlashtirish zarur. Sekvenslash orqali, xususan, allelgaxos metillanishni aniqlash mumkin. Bundan tashqari, bu yondashuv kattaroq genomlar bilan ishlashga imkon beradi va me’yorlashtirilgan mikrochiplar tayyorlashni talab qilmaydi.
Bisulfitli sekvenslash metillanmagan sitozin qoldiqlarini kimyoviy o‘zgartirishga asoslanadi; keyinchalik ularni oddiy sekvenslash orqali aniqlash mumkin. DNK natriy bisulfit va ishqor bilan ishlanganda metillanmagan sitozin uratsilgaaylanadi, metillangan sitozin esa o‘zgarishsiz qoladi. Natriy bisulfit bilan ishlangan va ishlanmagan DNK namunalarini keyin ko‘paytirib sekvenslash metillanish joylarini aniqlash imkonini beradi. Metillanishga sezgir restriktazalarga asoslangan klassik usullar singari, bisulfitli sekvenslash dastlab alohida lokuslardagi metillanishni o‘rganishda ishlatilgan. Ammo butun genomni sekvenslash[ingl.] usullari paydo bo‘lgach, uning yordamida metillanishni butun genom miqyosida o‘rganish imkoni tug‘ildi. Restriktazalarga asoslangan usullardan farqli o‘laroq, bisulfitli sekvenslash metillanish joylarini bitta nukleotidgacha aniqlikda aniqlaydi. Bu usulning cheklovlari qatoriga metillangan sitozinning uratsilga to‘liq aylanmasligi bilan bog‘liq soxta musbat natijalar kiradi. Bundan tashqari, bisulfitli sekvenslashda DNK parchalanishi mumkin, shu sababli protokol natriy bisulfitni olib tashlash bosqichini ham o‘z ichiga oladi.
Butun genomdagi metillanishni tahlil qilishda bisulfitli sekvenslash yangi avlod sekvenslash texnologiyalari bilan birgalikda qo‘llanadi. Bu kombinatsiya metillanish joylarini mumkin bo‘lgan eng yuqori darajada aniqlash imkonini beradi, ammo o‘qilgan bo‘laklarni genomga yig‘ishda bisulfit bilan ishlangan DNK ketma-ketligining murakkabligi pasaygani sababli ko‘plab qiyinchiliklar yuzaga keladi. Buni kamaytirish uchun o‘qishlar uzunligini oshirish mumkin. Ushbu yondashuvga asoslangan butun genomni shotgun usulida sekvenslash ( (ingl. whole genome shotgun bisulphite sequencing, WGBS) Illumina Genome Analyzer platformasidan foydalanadigan WGBS usuli allaqachon o‘simlik Arabidopsis thalianametilomini tahlil qilishda qo‘llangan. Shuningdek, genomlari katta bo‘lgan organizmlar uchun ayniqsa dolzarb bo‘lgan, kamaytirilgan qamrovli bisulfitli sekvenslash turlari ham mavjud.
Xromatin ochiqligini tahlil qilish

Xromatin ochiqligi deganda genomning muayyan sohasi transkripsiya omillari va transkripsiya apparatining boshqa tarkibiy qismlari bilan o‘zaro ta’sirga qanchalik ochiqligi tushuniladi. Nukleosomalar bilan zich qadoqlangan yopiq sohalarda, ochiq sohalardan farqli ravishda, faol transkripsiya yuz bermaydi. Xromatin ochiqligining o‘zgarishi muhim epigenetik boshqaruv jarayonidir; u muayyan sharoit yoki hujayra turiga xos gen ekspressiyasi darajasini ta’minlaydi. Hujayradagi xromatin ochiqligini o‘rganish uchun MNase-seq[ingl.], DNase-seq, ATAC-seq va FAIRE-seqkabi usullar qo‘llanadi. Ularning asosiy xususiyati gistonlar bilan bog‘langan DNKni erkin DNKdan ajratish qobiliyatidir. Keyin bu ketma-ketliklar referens genomga moslashtirilib, ularning genomdagi joylashuvi[ingl.]aniqlanadi.
MNase-seq va DNase-seq bir xil prinsipga — gistonlar yoki boshqa oqsillar bilan bog‘lanmagan erkin DNKni nukleazalar yordamida parchalashga asoslanadi. Oqsillar bilan o‘zaro ta’sirlashuvchi DNK bo‘laklari esa butun qoladi, keyinchalik ularni oqsillardan ajratib, tahlil qilish mumkin. Bu usullar genomning faol qismlarini parchalab yuborgani sababli ularning o‘rnini faqat saqlanib qolgan DNK bo‘laklarini sekvenslab, referens genomga moslashtirish orqali bilvosita aniqlash mumkin. MNase-seq usulida mikrokokk nukleazasiqo‘llanadi; u nishon ketma-ketlikka komplementar bo‘lgan zanjirda bir zanjirli uzilish hosil qiladi. DNase-seq usulida esa DNKaza I ishlatilib, u DNKda tanlamasdan ikki zanjirli uzilishlar[ingl.] hosil qiladi. DNase-seq shu qadar keng tarqalganki, nukleosomalardan xoli sohalar DHSs ( ingl. Nase I hypersensitive sites) deb ataladigan bo‘ldi. Bundan tashqari, ENCODE konsorsiumi butun genom miqyosida xromatin ochiqligini tahlil qilish uchun aynan shu usulni tanlagan. DNase-seq ning asosiy kamchiligi — uzilishlar tasodifiy bo‘lmasligi mumkinligi, bu esa natijalar sifatini pasaytiradi.

FAIRE-seq usuli (ingl. Formaldehyde-Assisted Isolation of Regulatory Elements) dastlab DNKni nukleosomalar bilan o‘zaro bog‘lash va so‘ng ultratovush yordamida parchalashdan boshlanadi. Erkin va bog‘langan bo‘laklar standart fenol-xloroformli ekstraksiya orqali ajratiladi. Bunda oqsillar fraksiyasi qovushqoq oraliq qatlam hosil qiladi, erkin DNK esa suvli fazada qoladi; keyingi tahlil uchun uni shu yerdan olish mumkin. Ultratovush DNKda tasodifiy uzilishlar hosil qilgani sababli tasodifiy bo‘lmagan parchalanish omili butunlay bartaraf etiladi. Ultratovushda olingan bo‘laklar fermentativ ishlovdagiga qaraganda uzunroq (200—700 j. a.) bo‘ladi. Shu sababli FAIRE-seq genomning yirik sohalarini tahlil qilishda ishlatilishi mumkin, biroq bitta nukleosoma darajasidagi aniqlikni bermaydi. Nukleazalarga asoslangan usullardan farqli ravishda, FAIRE-seq genomning faol sohalarini bevosita aniqlaydi va namuna tayyorlashning soddaroq bosqichini o‘z ichiga oladi.
ATAC-seq usuli transpozaza Tn5 dan foydalanishga asoslangan. Transpozaza genomga adapterlarni[ingl.] sekvenslash uchun kiritadi, bunda oqsillardan xoli genom sohalariga adapterlar ko‘proq kiritiladi. Transpozaza kiritgan adapterlar keyinchalik PZR va undan so‘nggi sekvenslashda foydalaniladi.
Epigenetik belgilarni bevosita aniqlash
Bunda DNK-polimerazaningsezgirligi bir molekulali real vaqt rejimidagi sekvenslashvaqtida metil guruhlari kabi epigenetik belgilarni polimeraza sekvenslanayotgan DNK molekulasi bo‘ylab siljiyotganda bevosita aniqlash imkonini beradi. Bir nechta loyihalar bu yondashuv bilan bakteriyalarning butun genomiga oid epigenetik axborotni olish mumkinligini ko‘rsatgan.
Nanog‘ovakli sekvenslash modifikatsiyalangan nukleotidlar (masalan, metillangan nukleotidlar) o‘tganda elektr toki kuchining o‘zgarishini qayd etishga asoslanadi. DNK-polimeraza bir zanjirli DNKni elektroliteritmasi bilan to‘ldirilgan kichik kamera g‘ovagiga kiritadi. Kameraga kuchlanish berilgani sababli elektr toki hosil bo‘ladi. Muayyan nukleotidlar g‘ovakdan o‘tganda, uning elektrolit ionlari o‘ta oladigan kesim yuzasi kichrayadi va tok kuchi kamayadi. Tok kuchidagi shu o‘zgarishlarni qayd etish orqali g‘ovakdan o‘tayotgan DNKdagi CpG-orolchalar aniqlanadi. Nanog‘ovakli sekvenslash yordamida hatto gidroksimetillanish va metillanishni farqlash mumkin. Oxford Nanopore Technologies[ingl.]tomonidan yaratilgan MinION sekvenatori oldindan kimyoviy ishlov bermasdan metillanmagan sitozinni metillangan sitozindan ajratadi. Nanog‘ovakli sekvenslash texnologiyasi Nanopolish va SignaAlign vositalarida ham amalga oshirilgan: birinchisi o‘qishlardagi[ingl.]metillanish chastotasini, ikkinchisi esa uning ehtimolini baholaydi.
Bir molekulali real vaqt sekvenslashda nol modali to‘lqin o‘tkazgich qo‘llanadi[ingl.] (ingl. Zero-mode waveguide). To‘lqin o‘tkazgichning pastki qismiga yagona DNK-polimeraza molekulasi biriktiriladi, unga bitta DNK molekulasi matritsa vazifasini bajaradi. DNKdagi to‘rtta nukleotidning har biri to‘rt xil fluoressent bo‘yoqdan biri bilan belgilanadi. DNK-polimeraza navbatdagi nukleotidni qo‘shganda uning fluoressent belgisi ajralib chiqadi va yorug‘lik signali detektor tomonidan qayd etiladi. Sekvenslash davomida DNK-polimeraza matritsada modifikatsiyalangan nukleotidga duch kelganda, uning kinetikasi o‘zgaradi: mazkur modifikatsiyaga xos tarzda tezlashadi yoki sekinlashadi. Sekvenslash paytida fluoressent chaqnashlar nafaqat emissiya spektrlari, balki davomiyligi va ular orasidagi intervallar bo‘yicha ham baholanadi. Impuls kengligi va impulslararo interval deb ataladigan bu ko‘rsatkichlar ayni vaqtdagi DNK-polimeraza kinetikasini aniqlash imkonini beradi. Impuls kengligi nukleotid qo‘shilishidan fluorofor ajralishigacha bo‘lgan barcha kinetik bosqichlarga bog‘liq, impulslararo interval esa nukleotidlarning bog‘lanishi va DNK-polimeraza siljishi kinetikasi bilan belgilanadi. 2010-yilda bir molekulani real vaqt rejimida sekvenslash N6-metiladenozin[ingl.], 5-metilsitozin va 5-gidroksilsitozin kabi modifikatsiyalangan nukleotidlarni aniqlashi mumkinligi ko‘rsatilgan. Ushbu modifikatsiyalar DNK-polimeraza kinetikasini turlicha o‘zgartirgani tufayli ularni bir-biridan farqlash mumkin.
2017-yilda metillanmagan sitozin qoldiqlarini bisulfit yordamida o‘zgartirish va bir molekulani real vaqt rejimida sekvenslashni birlashtiruvchi usul taklif etilgan. Bu yondashuv bir molekulali real vaqt bisulfitli sekvenslash (ingl. single-molecule real-time bisulfite sequencing, SMRT-BS) deb ataladi va CpG-orolchalar metillanishini maqsadli tahlil qilish uchun qo‘llanadi.
Nazariy modellar
Genlar ekspressiyasiga ta’sir etuvchi nukleosomalarning turli holatlari uchun dastlabki matematik modellar 1980-yillarda taklif etilgan. Keyinchalik gistonlarning kovalent modifikatsiyalari va giston kodi haqida tajribaviy ma’lumotlar paydo bo‘lgunicha bu g‘oyalar deyarli butunlay unutilgan. So‘ngra yuqori unumli usullar epigenetik modifikatsiyalarning keng tarqalganini ko‘rsatdi va bu belgilar qanday paydo bo‘lishi, saqlanishi va o‘zgarishini tavsiflovchi yangi nazariy modellarni ishlab chiqishga turtki bo‘ldi. Taklif etilgan modellarning aksariyati epigenetik modifikatsiyalarni bir o‘lchovli panjara asosida tasvirlaydi.
Epigenomni tahrirlash

Epigenomni tahrirlashga qaratilgan ko‘plab tadqiqot usullari mavjud. Epigenom klassik genetik tajribalarda ham o‘zgarishi mumkin. Masalan, nishon genning nokauti yoki nokdauni , oqsil domenlarining deletsiyasi bilan bog‘liq o‘zgarishlar, nuqtaviy mutatsiyalar, , jumladan, funksiya ortishi yoki yo‘qolishiga olib keluvchi mutatsiyalar epigenomni o‘zgartiradi. Genomga sun’iy ketma-ketliklarni induksiyalanuvchi ekspressiyauchun kiritish va hujayraga ektopik ekspressiyalanadigan[ingl.] vektorlarnikiritish ham epigenomga ta’sir qiladi. Bundan tashqari, epigenetik belgilarni qo‘shadigan yoki olib tashlaydigan fermentlarni biologik faol kichik molekulalar, ingibitsiya qilib, epigenomni o‘zgartirishi mumkin. Masalan, azatsitidin va detsitabin[ingl.]DNK-metiltransferazalar 1 va 3 ni qaytmas tarzda ingibitsiya qiladi. Shuningdek, romidepsin[ingl.]giston-deatsetilazalarni ingibitsiya qiladi. Epigenomni maqsadli tahrirlash genomni tahrirlashningyo‘naltirilgan usullari bilan bog‘liq. Bunda rux barmoqli nukleazalar[ingl.], TALEN[ingl.]nukleazalari va CRISPR/Cas9tizimi qo‘llanadi. Tahrirlash ta’siri epigenetik belgilarni bevosita yoki bilvosita olib tashlash yoki qo‘shishda qatnashuvchi fermentlarga ta’sir ko‘rsatish orqali yuzaga keladi.
Tarix
«Epigenetika» atamasini ilk bor Konrad Xel Uoddington 1942-yilda genning fenotipik namoyon bo‘lishini belgilaydigan molekulyar mexanizmlarni ifodalash uchun ishlatgan. Keyingi 50 yil davomida ushbu mexanizmlar batafsil o‘rganilgan va ularning alohida hujayralar hamda butun organizmning moslashuvchanligini ta’minlashdagi roli ko‘rsatilgan.
«Epigenomika» atamasi 1997-yilda taklif etilgan. O‘sha paytda yuqori unumli usullar rivojlanishi tufayli epigenetik modifikatsiyalarni butun genom miqyosida o‘rganish imkoniyati paydo bo‘lgan. 2000-yillarda inson epigenomi xaritasini tuzish ishlari boshlangan (ingl. Human Epigenome Project). 2003-yilda ENCODEloyihasi ish boshladi. U inson genomidagi regulyator elementlarni[ingl.] aniqlash uchun epigenomik ma’lumotlardan foydalangan ilk xalqaro loyiha bo‘ldi. 2010-yilda Inson epigenomi xalqaro konsorsiumi (ingl. International Human Epigenome Consortium, IHEC) tashkil etildi. Uning maqsadi turli turdagi hujayralar uchun 1000 ta referens[ingl.] epigenomni yaratishdan iborat.
Adabiyotlar
- Gibson Greg, Myuz Spenser V. A primer of Genome Science. — 3-nashr. — Sanderlend: Sinaeur Associates, 2009. — ISBN 978-0-87893-236-8.
- Rassell Piter J. iGenetics: A Molecular Approach. — 3-nashr. — San-Fransisko: Pearson Benjamin Cummings, 2010. — ISBN 978-0-321-56976-9.