Hujayralararo kontaktlar nima

Hujayralararo kontaktlar — molekulyar komplekslar bo‘lib, qo‘shni hujayralar yoki hujayra bilan hujayradan tashqari matriks (HTM) o‘rtasidagi bog‘lanishni ta’minlaydi. Hujayralararo kontaktlar ko‘p hujayrali organizmlarning yashovchanligi uchun nihoyatda muhim. Ikki hujayrani o‘zaro bog‘lovchi kontaktlarga quyidagilar kiradi: zich kontaktlar — ular hujayralararo transportni boshqaradi va diffuziya natijasida membrana oqsillarining tarqalishiga to‘sqinlik qiladi; adgeziyaviy kontaktlar — ular bir-biriga tutash hujayralarning aktinli sitoskeletini bir-biriga bog‘laydi; desmosomalar — ular qo‘shni hujayralarning oraliq filamentlarini bog‘laydi; tirqishli kontaktlar — ular ionlarning va kichik molekulalarning qo‘shni hujayralar o‘rtasida bevosita o‘tishini ta’minlaydi. Umurtqasiz hayvonlarda ham septali kontaktlar bo‘lib, ular zich kontaktlar bilan bir xil vazifalarni bajaradi. O‘simliklarda ko‘plab hujayralar o‘zaro sitoplazmatik ko‘prikchalar — plazmodesmalar orqali bog‘langan. Hujayralarni HTM bilan bog‘laydigan kontaktlar quyidagilar: desmosomalar va fokal kontaktlar.

Ikki hujayra o‘rtasidagi kontaktlar

Zich kontaktlar

Zich kontakt tuzilishining sxemasi

Zich kontaktlar epiteliy yoki endoteliy hujayralarini bir-biriga bog‘laydi. Ular hujayralar orasidan zarrachalarning o‘tishini tartibga soladi hamda membrana oqsillarining membrananing yuqori (apikal) va pastki (bazal) sohalari o‘rtasida diffuziyalanishiga to‘sqinlik qiladigan «to‘siq» vazifasini bajaradi. Zich kontaktlar sohasida 24 dan ortiq turli oqsil aniqlangan. Ular 4 guruhga bo‘linadi: transmembrana, qutbli, sitoskelet oqsillari va signal oqsillari. Transmembrana oqsillari uch turdagi oqsillardan iborat: klaudinlar, okklyudinlar va kontaktning adgeziyaviy molekulalari (ingl. junctional adhesion molecule). Ular «berkituvchi» vazifani bajaradi. Zich kontaktlarning ayrim oqsillari, masalan, ZO-1[ingl.], ko‘plab signal uzatuvchi oqsillar, shuningdek, aktinli sitoskelet bilan o‘zaro ta’sirlashadi.

Septali kontaktlar

Septali kontaktning elektron mikrofotosurati

Septali kontaktlar faqat umurtqasiz hayvonlarda uchraydi. Elektron mikroskopda septali kontaktlar bir-biriga parallel joylashgan to‘g‘ri yoki egri devorchalar (ya’ni septalar, nomi ham shundan kelib chiqqan) qatori yoki ustma-ust to‘plami ko‘rinishida bo‘ladi. Septalar kengligi 15—20 nm bo‘lgan bo‘shliqni qo‘shni hujayralarning plazmatik membranalari orasida tutashtiradi. Ba’zan kontakt burmali ko‘rinishga ega bo‘ladi. Sitoplazma tomonidan septali kontaktga aktin filamentlari birikishi mumkin.

Septali va zich kontaktlar oqsil tarkibi bilan farqlanadi. Bundan tashqari, zich kontaktlar yon membranada, hujayrani o‘rab turuvchi adgeziyaviy kontaktlardan yuqorida joylashadi, septali kontaktlar esa ulardan pastda, hujayraning asosiga yaqin bo‘ladi. Ba’zan bir hujayra qo‘shnilari bilan ham zich, ham septali kontaktlar orqali bog‘lanadi.

Zich kontaktlar singari, septali kontaktlar ham molekulalarning hujayralar qatlami orqali o‘tishini boshqarib, diffuziya imkoniyatini cheklaydi. Shuningdek, ular fosfolipidlar va membrana oqsillarining hujayra membranasining yuqori (apikal) hamda pastki (bazal) yarmi o‘rtasidagi harakatini cheklaydi. Biroq septali kontaktlar zich kontaktlarga xos bo‘lmagan vazifalarni ham bajaradi. Masalan, drozofilada va nematoda Caenorhabditis elegans turida funksional septali kontaktlar bo‘lmasa, o‘smalar rivojlana boshlaydi. Bu ushbu tuzilmalarning o‘sma o‘sishini cheklashdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, septali kontaktlar hujayra shaklini nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi.

Adgeziyaviy kontaktlar

Adgeziyaviy kontakt tuzilishining sxemasi

Adgeziyaviy kontaktlar ko‘pincha epiteliy to‘qimasi va endoteliyda uchraydi. Bu yerda ular har bir hujayra atrofida adgeziyaviy belbog‘ hosil qiladi. U yopishish zonasi ham deyiladi (lot. zonula adherens). Umurtqali hayvonlar epiteliyida bunday zonalar odatda zich kontaktlar sohasi (lot. zonula occludens)dan pastroqda va desmosomalar (lot. macula adherens)dan yuqoriroqda joylashadi. Elektron mikroskopda adgeziyaviy kontaktlar qo‘shni hujayralar membranalarining tutash qismlarida joylashgan to‘q rangli zich tasmalarga o‘xshaydi. Adgeziyaviy kontaktlar tarkibiga transmembrana oqsil retseptorlari — kadgerinlar kiradi. Bir hujayraning yon membranasidagi kadgerinlar qo‘shni hujayraning yon membranasidagi xuddi shunday oqsillar bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Adgeziyaviy kontaktlar to‘qima shaklini o‘zgartirish va siljish kuchlariga qarshi turish uchun yetarlicha mustahkamdir. Masalan, adgeziyaviy belbog‘da kadgerinlar kateninlar guruhi oqsillari ishtirokida aktin filamentlari bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Aktin filamentlari miozinlarga birikadi; miozinlar aktin iplarining bir-biriga nisbatan sirpanishini ta’minlaydi. Iplarning sirpanishi natijasida epiteliy hujayralarining apikal qutbi shakli o‘zgaradi. Bu nerv nayining to‘g‘ri rivojlanishi uchun ayniqsa muhimdir.

Tirqishli kontaktlar

Tirqishli kontakt tuzilishining sxemasi

Tirqishli kontaktlarda qo‘shni hujayralarning plazmatik membranalaridan o‘tuvchi bir necha o‘ntadan minglab kanalgacha bo‘lishi mumkin. Har bir kanal konneksonlar deb ataladigan ikki yarimdan, ya’ni yarimkanallardan tashkil topadi. Bu yarimlar qo‘shni hujayralarni ajratib turuvchi, kengligi 2—3 nm bo‘lgan tor tirqishda tutashadi. Har bir konnekson oltita oqsil subbirligidan — konneksindan tashkil topgan. Tirqishli kontakt oqsillarining yana ikkita oilasi ma’lum. Inneksinlar[ingl.] faqat umurtqasiz hayvonlarda uchraydi, ammo ular konneksinlarning gomologlari emas. Shunga qaramay, ular tuzilishi va vazifasi jihatidan umurtqalilarning tirqishli kontaktlariga o‘xshash hujayralararo kontaktlarni hosil qiladi. Boshqa oila panneksinlardan iborat bo‘lib, ular umurtqali va umurtqasiz hayvonlarning ikkalasida ham uchraydi. Tuzilishi jihatidan ular konneksinlardan ham, inneksinlardan ham farqlanadi. Panneksinlar deyarli faqat neyronlarda aniqlanadi va, ehtimol, ularning faoliyati va rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi, hatto sodda nerv tizimiga ega hayvonlarda ham.

Tirqishli kontaktlar ionlar va kichik molekulalarning qo‘shni hujayralar o‘rtasida o‘tishini ta’minlaydi. Tirqishli kontakt orqali massasi 1,2 kDa gacha bo‘lgan molekulalar o‘tishi mumkin, ammo massasi 2 kDa bo‘lgan molekulalar o‘ta olmaydi. Hujayralar shakarlar, nukleotidlar, ikkilamchi vositachilar (sAMF yoki sGMF), kichik peptidlar va RNK kabi molekulalarni almashishi mumkin. Tirqishli kontaktlar ko‘plab hujayralar tezkor va muvofiqlashgan javob qaytarishi zarur bo‘lgan hollarda ayniqsa muhimdir. Masalan, tirqishli kontaktlar juda tez ishlaydigan elektr sinapslari uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Ular, jumladan, neyronlar mavjud bo‘lgan bosh miyada hamda miokardda (kardiomiotsitlarda) uchraydi. Tirqishli kontaktlardan o‘sma hujayralari ham bir-birini qo‘llab-quvvatlash uchun foydalanadi.

Desmosomalar

Desmosoma tuzilishining sxemasi

Desmosomalar epiteliy, miokard, jigar, taloq hujayralari va nerv tizimining ayrim hujayralarini bog‘laydi. Elektron mikroskopda desmosoma quyidagicha ko‘rinadi: ikkita qo‘shni hujayraning har biri membranasining sitoplazmatik tomonida, kontakt joyida elektron-zich plastinka bo‘ladi. Ushbu plastinkaning sitoplazmaga qaragan tomonidan oraliq filamentlar tutami chiqadi. Qo‘shni hujayralar orasidagi tirqishning kengligi taxminan 30 nm ni tashkil etadi.

Desmosomalar hujayralar oraliq filamentlari to‘rini o‘zaro bog‘lash orqali hujayra qatlamlarining tuzilmaviy yaxlitligini ta’minlaydi. Oraliq filament oqsillaridan tashqari, desmosomalar tarkibida turli vazifalarni bajaruvchi ko‘plab boshqa oqsillar ham bor. Desmosomalar ayniqsa teri va miokard hujayralari kabi jismoniy yuklamaga uchraydigan hujayralarga xos. Bu yerda ular hujayralarni «nuqtali payvandlash» kabi tutashtirib, muhim tayanch vazifasini bajaradi. Desmosomalar signal uzatishda ham qatnashadi. Masalan, plakoglobin[ingl.] va plakofilinlar[ingl.], ya’ni desmosomalar tarkibidagi oqsillar, hujayra yuzasidagi signal retseptorlari faollashganda yadroga o‘tadi. U yerda ular ekspressiyani ko‘plab genlarda boshqaradi. Plakoglobin bundan tashqari o‘sish omillari retseptorlari[ingl.] bilan bevosita bog‘lanadi. Shunday qilib, desmosomalar ko‘plab genlar ekspressiyasini nazorat qila oladi.

Plazmodesmalar

Plazmodesma tuzilishining sxemasi

Plazmodesmalar o‘simlik hujayralarining bo‘linishi — sitokinezning yakuniy bosqichida, qiz hujayralar bir-biridan uzil-kesil ajralayotgan paytda hosil bo‘ladi. Yangi hosil bo‘lgan hujayra devorlarida qo‘shni hujayralar sitoplazmasini tutashtiruvchi teshiklar qoladi. Hujayra plastinkasi hosil bo‘layotganda unga endoplazmatik retikulum (EPR) naychalari kirib qolsa, plazmodesmalar shakllanadi. Bunda qo‘shni hujayralarning membranalari va EPR naychalari bir-biri bilan qo‘shilib ketmaydi. Aksincha, EPR naychasi qo‘shni hujayralarda joylashgan va tor bo‘yincha orqali tutashgan ikki qismga ajraladi. Bo‘yincha qo‘shni hujayralar devoridagi kanalda yotadi va sitoplazma bilan o‘ralgan bo‘ladi; u desmotubula deb ham ataladi. Sitokinez vaqtida hosil bo‘lgan plazmodesmalar birlamchi deyiladi. Biroq ba’zan plazmodesmalar bitta bo‘linishdan kelib chiqmagan hujayralarni ham tutashtiradi; bunday plazmodesmalar ikkilamchi deyiladi. Ikkilamchi plazmodesmalar ikki hujayra o‘rtasidagi devor mahalliy ravishda yupqalashganda hosil bo‘ladi; paydo bo‘lgan teshikka EPR naychasi qandaydir yo‘l bilan kirib joylashadi.

Plazmodesmalar o‘simlik hujayralarini simplast deb ataladigan yagona katta tuzilmaga birlashtiradi. Simplast ichida plazmodesmalar orqali elektr signallari, ionlar va suvda eriydigan kichik molekulalar, jumladan, aminokislotalar, shakarlar, informatsion RNK (iRNK), kichik interferensiyalovchi RNK va oqsillar (shu jumladan, transkripsiya omillari) o‘tadi. Ionlar va molekulalar plazmodesmalardan oddiy diffuziya orqali o‘tadi. Plazmodesmalar teshiklarining diametri o‘zgarishi mumkin, bu ularning tanlab o‘tkazuvchanligini boshqarish imkonini beradi.

O‘simliklarning ko‘plab patogenlari — viroidlar va viruslar — katta o‘lchamiga qaramay, plazmodesmalar orqali hujayradan hujayraga o‘tadi. Buning sababi shundaki, viruslar plazmodesma teshiklarini kengaytiradigan oqsillarni ishlab chiqaradi va shu tariqa hatto ancha yirik virus zarralarining o‘tishiga imkon yaratadi. Bu oqsillarning ta’sir mexanizmi hozircha noma’lum.

Hujayralar va HTM o‘rtasidagi kontaktlar

Yarimdesmosomalar

Yarimdesmosomalar epiteliy hujayrasi membranasining bazal tomonida joylashib, uni hujayradan tashqari matriks bilan bog‘laydi. Aniqrog‘i, yarimdesmosomalar epiteliy hujayralaridagi oraliq filamentlar to‘rini hujayradan tashqari matriksga bog‘lashda transmembrana retseptorlaridan foydalanadi. Elektron mikroskopiya desmosomalar va yarimdesmosomalarning tuzilishi juda o‘xshashligini ko‘rsatgan (yarimdesmosoma desmosomaning yarmiga o‘xshaydi, nomi ham shundan kelib chiqqan). Biroq desmosomalar hujayrani hujayradan tashqari matriks bilan emas, balki ikkita qo‘shni hujayrani bir-biri bilan bog‘laydi. Yarimdesmosomalarning asosiy vazifasi epiteliy qatlamlarini biriktirish, ya’ni ularni bazal membranaga mahkamlashdir.

Yarimdesmosomalar ko‘p qavatli epiteliyning bazal membranaga birikishini ta’minlaydi. Hujayrada yarimdesmosomalar va desmosomalar bir-biriga tik burchak ostida yo‘nalgan bo‘ladi. Shu sababli ular turli mexanik zo‘riqishlardan himoya qiladi. Oraliq filamentlar bilan bog‘langan yarimdesmosomalar va desmosomalar epiteliy qatlamlariga tuzilmaviy tayanch bo‘ladigan mustahkam to‘r hosil qiladi.

Muhim tuzilmaviy vazifasiga qaramay, desmosomalar va yarimdesmosomalar statik tuzilmalar emas. Masalan, teri jarohatlanganda epiteliy hujayralari bazal membranadan ajralib, jarohat sohasiga ko‘chadi. U yerda ular bo‘linib, jarohat joyidagi hujayralar sonini tiklaydi, so‘ng yarimdesmosomalar yordamida bazal membranaga, desmosomalar yordamida esa bir-biriga qayta birikadi. Demak, yarimdesmosomalar va desmosomalar qayta ajralib, yana yig‘ila oladi.

Fokal kontaktlar

Mikrofotosuratda fibroblastlar tasvirlangan; ular immunoflyuorestsensiya usulida bo‘yalgan. Aktin yashil, fokal kontakt oqsili vinkulin[ingl.] — qizil rangga bo‘yalgan. Fokal kontaktlar uzun yashil tolalarning uchida qizil nuqtalar ko‘rinishida ko‘rinadi

Fokal kontaktlar hujayra membranasida to‘plangan integrin retseptorlaridan iborat bo‘lib, hujayrani hujayradan tashqari matriks bilan bog‘laydi. Sitoplazma tomonida esa ular aktinli sitoskelet bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Integrinlardan tashqari, fokal kontaktlar tarkibiga vinkulin[ingl.], talin[ingl.], kinaza (fokal kontaktlar kinazasi), paksillin[ingl.], ziksin[ingl.], VASP[ingl.], α-aktinin va boshqa oqsillar kiradi. Fokal kontaktlar faqat hujayra membranasi hujayradan tashqari matriksga 15 nm dan kam masofaga yaqinlashadigan qismlarda aniqlanadi.

Fokal kontaktlar hujayralarning hujayradan tashqari matriksga mustahkam birikishini ta’minlaydi va hujayra membranasidagi mexanik kuchlanishni uzatishda qatnashadi. Ular hujayraning ko‘plab signal uzatish yo‘llarida , xususan, mexanik zo‘riqishga javoban faollashadigan yo‘llarda ishtirok etadi.

Klinik ahamiyati

Hujayralararo kontaktlarning turli turlari faoliyatidagi buzilishlar har xil kasalliklarni keltirib chiqaradi. Bu ularning ko‘p hujayrali organizm uchun funksional ahamiyatini ko‘rsatadi. Masalan, mutatsiyalar klaudin-16 va klaudin-19 genlarida yuz berib, zich kontaktlar faoliyatini buzsa, gipomagnezemiya[ingl.] siydik bilan magniyning haddan tashqari ko‘p yo‘qotilishi oqibatida rivojlanadi. Klaudin-13 va tritsellyulin genlaridagi mutatsiyalar irsiy karlikni keltirib chiqaradi. Zich kontaktlarning ayrim oqsillari faoliyatining noto‘g‘ri boshqarilishi onkologik kasalliklar bilan bog‘liq (masalan, saratonning ko‘plab turlarida ZO-1 va ZO-2 ekspressiyasi pasayadi). Zich kontaktlarning tarkibiy qismlarini ham nishonga oladigan viruslar qatoriga onkogen viruslar ham kiradi.

Nuqtaviy mutatsiyalar insondagi tirqishli kontakt oqsillari — konneksinlarni kodlaydigan genlarda yuz bersa, juda o‘ziga xos nuqsonlar paydo bo‘ladi. Bundan konneksinlarning aksariyati faqat bir nechta to‘qimada ekspressiyalanadi degan xulosa kelib chiqadi. Retsessiv mutatsiyalar kuzatiladigan genlardan biri — konneksin-26[ingl.] genidir; undagi mutatsiyalar irsiy karlikning eng keng tarqalgan sababidir. Konneksin-26 kaliy ionlarining tashilishida qatnashadi. Bu jarayon sezgir tukli hujayralarni qo‘llab-quvvatlovchi quloq epiteliy hujayralarida amalga oshadi. Odamlarda quyidagi oqsilni kodlovchi gendagi mutatsiyalar — konneksin-32[ingl.]— aksonlarning miyelinli qobig‘i yemirilishiga olib kelishi mumkin (X-xromosomaga bog‘liq Sharko—Mari—Tut kasalligi). Ehtimol, miyelinning barqarorligi miyelin qobig‘ining turli qatlamlaridagi hujayralar o‘rtasidagi tirqishli kontaktlarga bog‘liq. Kontaktlar faoliyatidagi buzilishlar miyelin qobig‘ining yemirilishiga olib kelishi mumkin.

Desmosomalar faoliyatining buzilishi ham turli kasalliklarni keltirib chiqaradi. Masalan, kaft-tovon keratodermiyasi[ingl.] desmosoma oqsillaridagi mutatsiyalar oqibatida rivojlanadi. Autoimmun bullyoz dermatozlar — masalan, oddiy pemfigus[ingl.] — bemor organizmida o‘z desmosoma oqsillariga qarshi antitanalar hosil bo‘lganda kuzatiladi. Hujayralararo kontaktlar, xususan, desmosomalar faoliyatining buzilishi o‘limga ham olib kelishi mumkin. Yarimdesmosomalar faoliyati buzilishi bilan bog‘liq kasalliklarda terida pufakchalar paydo bo‘ladi. Bunday kasalliklar umumiy bullyoz epidermoliz (BE) nomi bilan yuritiladi. BE da teri mo‘rtlashadi, eng kichik mexanik ta’sirda ham qatlamlari ajralib, pufakchalar bilan qoplanadi. Ba’zan ayrim organlarning, jumladan, shox parda, traxeya, hazm qilish yo‘li, qizilo‘ngach epiteliysi ham ajralishi mumkin. Bundan tashqari, mushak distrofiyasi ham kuzatiladi.

Adabiyotlar

  • Kassimeris L., Lingappa V. R., Plopper D. Lyuin hujayralari. — Moskva: Bilimlar laboratoriyasi, 2016. — 1056 b. — ISBN 978-5-906828-23-1.
  • Tomas D. Pollard, Uilyam C. Ernsho, Jennifer Lippinkott-Shvarts, Grem T. Jonson. Hujayra biologiyasi. — Elsevier, 2017. — ISBN 978-0-323-34126-4.