Hujayra markazi nima

Telofaza — mitozning yakuniy bosqichi (elektron mikrofotografiya). Strelka sentrosomani ko‘rsatmoqda. Ikkita sentriola aniq ko‘rinib turibdi: ular bir-biriga tik joylashgan, biri ko‘ndalang, ikkinchisi bo‘ylama kesilgan.

Hujayra markazi, ya’ni sentrosoma (qadimgi yunoncha σῶμα — «tana» so‘zidan) — membranasiz organella bo‘lib, u hujayralari mavjud bo‘lgan eukariotlarda ikkita sentrioladan va perisentriolyar materialdan tashkil topadi. U hujayradagi asosiy mikronaychalarni tashkil etish markazi (MTTM) hisoblanadi va eukariot hujayraning bo‘linishida muhim rol o‘ynab, bo‘linish urchug‘ining hosil bo‘lishida ishtirok etadi. Sentrosomadan kiprikchalar va xivchinlar hosil bo‘ladi. Sentrosomada ma’lum miqdorda RNK mavjud bo‘lib, u yadrodagi DNKga komplementar emas. Sentrosomalar hayvonlar hujayralariga xos, ammo yuksak o‘simliklarda, tuban zamburug‘larda va ayrim sodda organizmlarda uchramaydi. Bir hujayraga to‘g‘ri keladigan sentriolalar soni eng ko‘p bo‘lgan bir hujayrali organizmlar — infuzoriyalar va opalinalar. Hujayra markazi sitokinezni boshqaruvchi markazdir. Insonning bir qator irsiy kasalliklariga sentrosoma oqsillari bilan bog‘liq mutatsiyalar sabab bo‘ladi. Bu o‘zgarishlar genlarda yuz berib, ular sentrosoma oqsillarini kodlaydi.

Kashf etilishi va nomlanish tarixidagi o‘zgarishlar

Bo‘linayotgan hujayralardagi bo‘linish urchug‘ining qutblarida joylashgan sentrosomalarni deyarli bir vaqtning o‘zida V. Flemming, O. Gertvig va E. van Beneden 70-yillarning o‘rtalarida, XIX asrda tasvirlab bergan. Bu tuzilmalarga «sentrosfera» nomi berilgan, sentrosfera markazida ko‘rinadigan donachalar esa «qutbiy korpuskulalar» deb atalgan. Edvard van Beneden va Teodor Boveri bir-biridan mustaqil ravishda sentrosferalar mitoz tugagach yo‘qolib ketmasligini, balki interfaza holatidagi hujayrada saqlanib qolishini va ko‘pincha hujayraning geometrik markazi yaqinida joylashishini ko‘rsatgan. 1887-yilda Edvard van Beneden sentrosferalarni «markaziy korpuskulalar» yoki «markaziy tanachalar» deb qayta nomlashni taklif qilgan. 1888-yilda Teodor Boveri ushbu tuzilma uchun «sentrosoma», keyinchalik 1895-yilda esa «sentriola» atamasini taklif etgan. Bir tuzilmaga berilgan ko‘plab nomlar terminologik chalkashlik keltirib chiqarganini ta’kidlash kerak: elektron mikroskopiya ixtiro qilinguniga qadar «sentrosoma» va «sentriola» atamalari sinonim sifatida ishlatilgan. XX asrning 50-yillari o‘rtalaridan boshlab, elektron mikroskopiya yordamida bu organellaning nozik tuzilishi o‘rganilgach, «sentriola» nomi sentriolyar silindrlarni anglatadigan bo‘lgan. 1984-yilda amerikalik hujayra biologi Daniel Maziya[ingl.] sentriolalar va ularni o‘rab turgan tuzilmalar majmuasini ifodalash uchun «sentrosoma» atamasidan foydalanishni taklif qilgan.

Sentrosomaning tuzilishi

Ko‘plab tirik organizmlarda (hayvonlarda va ayrim sodda organizmlarda) sentrosoma bir juft sentrioladan iborat. Bular bir-biriga to‘g‘ri burchak ostida joylashgan silindrsimon tuzilmalardir. Har bir sentriola aylana bo‘ylab joylashgan to‘qqizta mikronaycha tripletidan, shuningdek sentrin, seneksin va tektin oqsillaridan hosil bo‘lgan qator tuzilmalardan tashkil topgan.

Hujayra siklining interfaza bosqichida sentrosomalar yadro membranasi bilan bog‘langan bo‘ladi. Mitozning profazasida yadro membranasi parchalanadi, sentrosoma bo‘linadi va bo‘linish mahsulotlari (qiz sentrosomalar) bo‘linayotgan yadro qutblari tomon ko‘chadi. Qiz sentrosomalardan o‘sib chiqqan mikronaychalarning ikkinchi uchlari kinetoxorlarga — sentromeralardagi xromosomalarga birikkan tuzilmalarga — ulanib, bo‘linish urchug‘ini hosil qiladi. Bo‘linish yakunlangach, har bir qiz hujayrada faqat bittadan sentrosoma qoladi.

Sentrosomaning vazifalari

Sentrosoma hujayra bo‘linishida juda muhim rol o‘ynaydi, ammo mitoz sodir bo‘lishi uchun hujayrada sentrosoma bo‘lishi shart emas. Hujayrada bir yoki ikkita sentrosoma bo‘ladi. Sentrosomalar sonining me’yordan ortishi xavfli o‘smalar hujayralariga xos. Ayrim polienergid (полиэнергидных) sodda organizmlarda va sinsitial (синцитиальных) tuzilmalarda odatda ikkitadan ortiq sentrosoma uchraydi.

Bundan tashqari, bo‘linmaydigan hujayralarda sentrosomalar hujayra qutbliligini belgilashi mumkin. Bunday hujayralarda sentrosoma ko‘pincha Golji apparatiga bog‘liq bo‘ladi.

Yadro bo‘linishidagi ishtirokidan tashqari, sentrosoma xivchinlar va kiprikchalar hosil bo‘lishida ham muhim rol o‘ynaydi. Undagi sentriolalar aksonemalarning xivchinlardagi mikronaychalarini tashkil etish markazi vazifasini bajaradi. Sentriolalari bo‘lmagan organizmlarda (masalan, xaltachali va bazidiyali zamburug‘larda hamda yopiq urug‘li o‘simliklarda) xivchinlar rivojlanmaydi.

Shuningdek, planariyalarda va ehtimol, ayrim boshqa yassi chuvalchanglarda sentrosomalar bo‘lmaydi (ammo kiprikchalari bo‘lgan hujayralarda sentriolalar hosil bo‘ladi).

Adabiyotlar

  1. Chentsov Yu. S. Hujayra biologiyasiga kirish / Yu. S. Chentsov. — M.: Akademkniga, 2005. — B. 402-423. — 495 bet.
  2. Uzbekov R. E., Aliyeva I. B. Sentrosoma — o‘rganilish tarixi va yangi kashfiyotlar. Sitoplazmatik donachadan hujayra ichki boshqaruvining markaziy majmuasigacha / R. E. Uzbekov, I. B. Aliyeva. — M.: Moskva universiteti nashriyoti, 2013. — 319 bet. — ISBN 978-5-211-06551-2.