Evolyutsion biologiya haqida

Qazilma arxeopteriks, «Turlarning kelib chiqishi» asari nashr etilganidan ko‘p o‘tmay topilgan. Morfologik jihatdan arxeopteriks sudralib yuruvchilar bilan qushlar o‘rtasida oraliq o‘rinni egallaydi, ya’ni o‘tish shakli

Evolyutsion biologiya — biologiyaning umumiy ajdodlardan turlarning kelib chiqishini, ularning belgilaridagi irsiyat va o‘zgaruvchanlikni, ko‘payishini hamda biologik evolyutsiya davomida shakllarning xilma-xilligini o‘rganadigan bo‘limi. Ayrim turlarning evolyutsiyasi odatda o‘simlik dunyosi va hayvonot dunyosining biosfera tarkibiy qismlari sifatidagi global o‘zgarishlari doirasida ko‘rib chiqiladi. Turlarning o‘zgaruvchanligi haqidagi g‘oyalar keng e’tirof etilgach, evolyutsion biologiya fan sifatida shakllana boshlagan davr — XIX asrning ikkinchi yarmi.

Biologik evolyutsiya konsepsiyasi Charlz Darvinning kashfiyotlari va g‘oyalariga asoslangan bo‘lib, butun zamonaviy biologiya fanining poydevoriga aylandi. Evolyutsion biologiya tirik mavjudotlarning, jumladan, insonning o‘tmishini, ularning ko‘chib yurishi va yashab qolishga yordam beradigan moslashuvlarini ochib beradi. Biologiyada barcha hayot haqidagi fan sohalarini birlashtiradigan evolyutsiya nazariyasidan ko‘ra fundamentalroq nazariya yo‘q: u molekulyar biologiya va genetikadan tortib paleontologiya, botanika, zoologiya va fiziologiyagacha bo‘lgan barcha yo‘nalishlarni bog‘laydi. Zamonaviy evolyutsion biologiya Darvin ilgari surgan g‘oyalarga nisbatan ancha rivojlangan, biroq hayot evolyutsiyasi mexanizmini tushuntiruvchi uning asosiy tamoyilini ko‘p marta tasdiqlagan: Yerdagi hayotning xilma-xilligi irsiyat, o‘zgaruvchanlik va tabiiy tanlanish bilan izohlanadi. Tadqiqotlar Darvinning «Turlarning kelib chiqishi» asari yozilgan davrda noma’lum bo‘lgan turli tafsilotlarni aniqlashtirdi: genetika irsiyat mexanizmlarini ochib berdi, molekulyar biologiya esa o‘zgaruvchanlikning asosida yotadigan mutatsiyalarning sabablari va tabiatini tushuntirdi; paleontologiya qirilib ketgan organizmlarning, jumladan, o‘tish shakllarining.

nihoyatda katta xilma-xilligini tavsifladi. Evolyutsion biologiya fanlararo tadqiqot sohasi bo‘lib, turli fanlarning ham dala, ham laboratoriya yo‘nalishlarini qamrab oladi. Evolyutsion biologiyaga teriologiya, ornitologiya yoki gerpetologiya kabi tor ixtisoslashgan sohalardagi tadqiqotlar ham hissa qo‘shadi; ularning natijalari butun organik dunyo evolyutsiyasining aniq manzarasini yaratish uchun umumlashtiriladi. Paleontologlar va geologlar evolyutsiyaning sur’ati va shakllari haqida ma’lumot olish uchun toshqotgan qoldiqlarni tahlil qiladi, populyatsion genetika esa ayni masalalarni nazariy jihatdan o‘rganadi. Tajribachilar evolyutsion biologiyaning ko‘plab muammolarini, masalan, qarish evolyutsiyasini yaxshiroq tushunish uchun drozofilalarni seleksiya qilish usulidan foydalanadi. 1990-yillarda rivojlanish biologiyasi uzoq vaqt e’tibordan chetda qolgach, yangi sintetik fan — evolyutsion rivojlanish biologiyasi ko‘rinishida evolyutsion biologiyaga qaytdi.

Tarix

Evolyutsion biologiya akademik fan sifatida Darvin nazariyasi va genetikaning 1930-yillar hamda 1940-yillarda birlashtirilishi natijasida umumiy e’tirofga sazovor bo‘ldi. Yangi nazariyaning asosini Chetverikov, Fisher, Rayt va Xoldeyn asarlari tashkil etdi. Ularda tabiiy tanlanishning populyatsiyalardagi allellar chastotasiga ta’siri o‘rganilgan. Bu ishlar tajribalar bilan asoslangan tadqiqotlardan ko‘ra ko‘proq nazariy xususiyatga ega edi. Bu holatni Feodosiy Dobrjanskiyning «Genetika va turlarning kelib chiqishi» monografiyasi o‘zgartirdi. Muallif muammoning asosiga tajribaviy populyatsion genetikani qo‘ydi. Oldingi mualliflarning nazariy ishlari turli tajribalarda o‘zgaruvchanlik va tanlanish bo‘yicha olingan ma’lumotlar bilan solishtirildi. Dobrjanskiy makroevolyutsion jarayonlarni mikroevolyutsiya nuqtayi nazaridan izohlash mumkin, deb hisoblagan; bu jarayonlar inson ularni tajribada yoki tabiatda kuzata oladigan darajada tez sodir bo‘ladi.

Genetik g‘oyalar sistematika, paleontologiya, embriologiya va biogeografiyaga kirib bordi. Julian Xakslining «Evolyutsiya: zamonaviy sintez (Evolution: The Modern synthesis)» nomli kitobidan «zamonaviy sintez» atamasi ilmiy adabiyotga kirib keldi va evolyutsion jarayonlarga yangi yondashuvni anglata boshladi. «Evolyutsiyaning sintetik nazariyasi» iborasini aynan shu nazariyaga nisbatan birinchi bo‘lib Jorj Simpson 1949-yilda ishlatdi. Bu nazariya XX asrning ikkinchi yarmida evolyutsion biologiya rivojlanishiga asos bo‘ldi. Ushbu sohadagi yangi g‘oyalarning aksariyati sintetik nazariya atrofidagi bahslardan — uni himoya qilish va tanqid qilish jarayonlaridan — kelib chiqdi.

Evolyutsion biologiya metodlari

Evolyutsion biologiya turdosh fanlarning metodlaridan keng foydalanadi. Paleontologiya, morfologiya, genetika, biogeografiya, sistematika va boshqa fanlarda to‘plangan tajriba tirik mavjudotlarning rivojlanishi haqidagi metafizik qarashlarni ilmiy faktlar bilan asoslash imkonini beradigan poydevor bo‘ldi. Quyida turli metodlar evolyutsion tadqiqotlarga joriy etilgan tarixiy ketma-ketlikka yaqin tartibda bayon qilinadi.

Paleontologik metodlar

Paleontologiyaning deyarli barcha metodlari evolyutsion jarayonlarni o‘rganishda qo‘llanishi mumkin. Paleontologik metodlar organik dunyo rivojlanishining turli bosqichlaridan hozirgi davrgacha bo‘lgan biosfera holati, o‘simlik va hayvonot dunyosining almashinish ketma-ketligi haqida eng ko‘p ma’lumot beradi. Bu metodlarning eng muhimlari — qazilma oraliq shakllarni aniqlash, filogenetik qatorlarni qayta tiklash va qazilma shakllarning ketma-ketligini aniqlashdir.

Biogeografik metodlar

Biogeografik metodlar hozir mavjud turlarning geografik tarqalishini tahlil qilishga asoslanadi. Bu tahlil taksonlar kelib chiqqan markazlarning joylashuvi, ularning tarqalish yo‘llari, iqlim sharoiti va ajralib qolishning turlar rivojlanishiga ta’siri haqida ma’lumot beradi. Relikt shakllarning tarqalishini o‘rganish ayniqsa muhimdir.

Morfologik metodlar

Morfologik (qiyosiy-anatomik, gistologik va boshqa) metodlar organizmlar tuzilishidagi o‘xshashlik va farqlarni qiyoslash asosida ularning qarindoshlik darajasini baholash imkonini beradi. Qiyosiy anatomiya metodlari paleontologik metodlar bilan birga evolyutsion qarashlarni biologiya fanining ilmiy asosiga olib chiqqan dastlabki metodlardan edi.

Molekulyar-genetik metodlar

Genetik material va oqsillarning ketma-ketliklari tushuniladigan makromolekulyar ma’lumotlar molekulyar biologiya yutuqlari tufayli tobora tezroq to‘planmoqda. Butun genomlar ketma-ketligi haqidagi ma’lumotlarning jadal ko‘payishi evolyutsion biologiya uchun juda qimmatlidir, chunki DNKning o‘z tabiati undan evolyutsiya tarixining «hujjati» sifatida foydalanish imkonini beradi. Turli organizmlardagi turli genlarning DNK ketma-ketligini taqqoslash olimlarga organizmlar o‘rtasidagi evolyutsion qarindoshlik haqida ko‘plab yangi ma’lumotlarni beradi. Bunday munosabatlarni organizmlarning morfologiyasi — tashqi shakli va ichki tuzilishi — asosidagina aniqlab bo‘lmaydi. Genomlar mutatsiyalarning asta-sekin to‘planishi natijasida evolyutsiyalashgani sababli, turli organizmlar genomlari juftligidagi nukleotidlar ketma-ketligi farqlari bu ikki genomning umumiy ajdodi qanchalik qadimda ajralganini ko‘rsatishi kerak. Yaqinda ajralgan ikki genom o‘rtasida umumiy ajdodi juda uzoq o‘tmishda yashagan ikki genomdagiga qaraganda kamroq farq bo‘lishi kutiladi. Demak, turli genomlarni o‘zaro taqqoslash orqali ular o‘rtasidagi evolyutsion munosabatlar haqida ma’lumot olish mumkin. Bu molekulyar filogenetikaning asosiy vazifasidir.

Nazariy evolyutsion biologiya

Zamonaviy evolyutsion biologiyada evolyutsion jarayonlarni tushuntiradigan bir nechta nazariya bir vaqtda mavjud. Ularning yonma-yon mavjudligi, garchi har doim ham kelishuv bilan kechmasa-da, har bir nazariya muayyan omillar guruhiga asosiy e’tiborni qaratishi bilan izohlanadi. Masalan, sintetik nazariya populyatsion-genetik jarayonlarga, epigenetik nazariya esa ontogenetik rivojlanishga urg‘u beradi. Biotsenozlarning yaxlit tizim sifatidagi evolyutsiyasi bilan bog‘liq masalalarni hali shakllanishning dastlabki bosqichidagi evolyutsiyaning ekotizim nazariyasi yoritadi. Shu bilan birga, uzlukli muvozanat nazariyasi evolyutsion jarayonning kechish rejimlari qanday almashinishini tasvirlaydi, biroq buning sabablarini deyarli tushuntira olmaydi.

Evolyutsiyaning sintetik nazariyasi

Sintetik nazariya hozirgi ko‘rinishida klassik darvinizmning qator qoidalarini XX asr boshidagi genetika nuqtayi nazaridan qayta talqin qilish natijasida shakllandi. Mendel qonunlari 1901-yilda qayta kashf etilib, irsiyatning diskret tabiati isbotlanganidan, ayniqsa R. Fisher (1918—1930), J. B. S. Xoldeyn-kichik (1924), S. Rayt (1931; 1932) ishlari orqali nazariy populyatsion genetika yaratilganidan so‘ng Darvin ta’limoti mustahkam genetik asosga ega bo‘ldi.

Muallifi S. S. Chetverikov bo‘lgan «Evolyutsion jarayonning ayrim jihatlari haqida zamonaviy genetika nuqtayi nazaridan» (1926) maqolasi amalda keyinchalik shakllangan evolyutsiyaning sintetik nazariyasi o‘zagiga va darvinizm bilan genetikaning keyingi sintezi uchun asosga aylandi. Chetverikov ushbu maqolada genetika tamoyillari tabiiy tanlanish nazariyasi bilan mos kelishini ko‘rsatdi va evolyutsion genetikaning poydevorini yaratdi. S. S. Chetverikovning evolyutsiya bo‘yicha asosiy ilmiy maqolasi J. Xoldeyn laboratoriyasida ingliz tiliga tarjima qilingan, ammo xorijda hech qachon nashr etilmagan. J. Xoldeyn, N. V. Timofeyev-Resovskiy va F. G. Dobrjanskiy asarlarida S. S. Chetverikov ilgari surgan g‘oyalar G‘arbda tarqaldi. O‘sha davrda R. Fisher dominantlik evolyutsiyasi haqida juda o‘xshash fikrlarni bildirdi.

Sintetik nazariyaning rivojlanishiga yangi genlarning retsessivligi haqidagi faraz turtki berdi. XX asrning ikkinchi yarmi genetikasi tilida bu faraz har bir ko‘payuvchi organizmlar guruhida gametalar yetilishi paytida DNK replikatsiyasidagi xatolar natijasida muntazam ravishda mutatsiyalar — genlarning yangi variantlari paydo bo‘lishini nazarda tutardi.

Molekulyar evolyutsiyaning neytral nazariyasi

1960-yillarning oxirida Motoo Kimura neytral evolyutsiya nazariyasini ishlab chiqdi. Bu nazariyaga ko‘ra, evolyutsiyada moslashuv ahamiyatiga ega bo‘lmagan tasodifiy mutatsiyalar muhim rol o‘ynaydi. Xususan, kichik populyatsiyalarda tabiiy tanlanish odatda hal qiluvchi rol o‘ynamaydi. Neytral evolyutsiya nazariyasi molekulyar darajada mutatsiyalarning mustahkamlanish tezligi doimiy bo‘lishi haqidagi faktga yaxshi mos keladi. Bu, masalan, bir-biridan ajralgan turlar qachon alohida evolyutsiyalana boshlaganini baholash imkonini beradi.

Neytral evolyutsiya nazariyasi Yerdagi hayotning rivojlanishida tabiiy tanlanishning hal qiluvchi rolini inkor etmaydi. Bahslar moslashuv ahamiyatiga ega mutatsiyalarning ulushi haqida ketmoqda. Ko‘pchilik biologlar neytral evolyutsiya nazariyasining ayrim natijalarini tan oladi, ammo Kimura dastlab ilgari surgan ba’zi keskin da’volarga qo‘shilmaydi. Neytral evolyutsiya nazariyasi tirik organizmlarning molekulyar evolyutsiyasini organizm darajasidan yuqori bo‘lmagan darajalarda tushuntiradi. Biroq matematik nuqtayi nazardan u progressiv evolyutsiyani izohlashga mos kelmaydi. Evolyutsiya statistikasiga ko‘ra, mutatsiyalar tasodifan paydo bo‘lib moslashuvlarni yuzaga keltirishi ham, o‘zgarishlar asta-sekin shakllanishi ham mumkin. Neytral evolyutsiya nazariyasi tabiiy tanlanish nazariyasiga zid emas; u faqat hujayra, hujayradan yuqori va a’zo darajalarida kechadigan mexanizmlarni tushuntiradi.

Filetik gradualizm nazariyasi (yuqorida) bilan uzlukli muvozanat nazariyasining (pastda) qiyosiy tavsifi: uzlukli muvozanat morfologiyadagi tez o‘zgarishlar hisobiga yuzaga keladi.

Uzlukli muvozanat nazariyasi

1972-yilda paleontologlar Nils Eldrij va Stiven Guld uzlukli muvozanat nazariyasini taklif etishdi. Unga ko‘ra, jinsiy yo‘l bilan ko‘payadigan mavjudotlar evolyutsiyasi sezilarli o‘zgarishsiz o‘tadigan uzoq davrlar bilan almashinib turuvchi keskin sakrashlar orqali kechadi. Bu nazariyaga ko‘ra, fenotipik evolyutsiya, ya’ni genomda kodlangan belgilarning o‘zgarishi yangi turlarning kamdan-kam yuz beradigan shakllanish davrlarida (kladogenez) sodir bo‘ladi. Bunday davrlar turlarning barqaror mavjudlik davrlariga nisbatan ancha qisqa davom etadi. Nazariya saltatsion konsepsiyaning o‘ziga xos qayta tiklanishi bo‘ldi. Uzlukli muvozanat nazariyasi odatda filetik gradualizm nazariyasiga qarama-qarshi qo‘yiladi. Filetik gradualizmga ko‘ra, evolyutsion jarayonlarning katta qismi turlarning asta-sekin o‘zgarishi natijasida bir maromda kechadi.

Evolyutsion rivojlanish biologiyasi

So‘nggi o‘n yilliklarda evolyutsiya nazariyasi rivojlanish biologiyasi sohasidagi tadqiqotlar tufayli yangi turtki oldi. hox-genlarning kashf etilishi va embriogenezning genetik boshqaruvi yanada chuqurroq o‘rganilishi morfologik evolyutsiya nazariyasining rivojlanishiga, individual va filogenetik rivojlanish o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishga hamda avvalgi strukturaviy genlar to‘plami asosida yangi shakllarning evolyutsiyasini izohlashga zamin yaratdi.

Tajribaviy evolyutsion biologiya

O‘simlik biti — Aphidinae kenja oilasi vakili; u Shaposhnikov tajribalarida sun’iy evolyutsiya obyekti bo‘lgan

Shaposhnikov tajribalari

1950-yillarning oxiri — 1960-yillarning boshida sovet biologi Georgiy Shaposhnikov turli o‘simlik biti turlarining ozuqa o‘simliklari almashtirilgan bir qator tajribalarni o‘tkazdi. Tajribalar davomida dastlabki populyatsiyadan ajralgan tajriba individlarida ilk bor reproduktiv izolyatsiya kuzatildi. Ular boshlang‘ich populyatsiya bilan ko‘paya olmasligi yangi tur paydo bo‘lganidan dalolat beradi.

Evolyutsiya bo‘yicha tajriba: E. coli

Sun’iy sharoitlarda o‘tkazilgan noyob evolyutsiya tajribasida E. coli bakteriyasi o‘rganildi. Tadqiqotni Richard Lenski boshchiligidagi guruh Michigan shtati universitetida olib bordi. Tajriba davomida 12 ta populyatsiyadagi E. coli bakteriyalarida 60 000 avlod davomida yuz bergan genetik o‘zgarishlar kuzatildi. Tajriba 24-fevral kuni, 1988-yilda boshlangan va 25 yildan ortiq davom etmoqda.

Adabiyotlar

Rus tilida

Ilmiy-ommabop

Darslik va ilmiy adabiyotlar

Ingliz tilida

Havolalar