Energiya kundalik hayotimizda nihoyatda muhim, chunki u insonning asosiy ehtiyojlaridan biridir. Biz kun davomida deyarli har bir faoliyatda energiyadan foydalanamiz. Yer yuzida energiya resurslarining turli shakllari mavjud. Barcha energiya manbalari atrof-muhitga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatadi va energiya resurslarining ekologik ta’siri turli manbalarga ega. Ushbu maqolada energiya resurslari va ularning ekologik ta’sirlari haqida so‘z yuritamiz.

Energiya resurslari nima?

Yerda hayot shakllarining rivojlanishi uchun energiya zarur. Energiya turli manbalardan olinadi. Bugungi kunda foydalanayotgan barcha narsalarimiz — kiyim-kechak, ovqat pishirish gazi, mebel, oziq-ovqat, daftarlar, transport vositalari, uylar, yoqilg‘i, yo‘llar, o‘yinchoqlar, idish-tovoqlar va boshqalar — Yer resurslaridan olinadi.

Tabiiy resurslar insonlarning kundalik faoliyati uchun asosiy energiya manbai hisoblanadi; ularsiz dunyo hanuz Tosh davrida qolgan bo‘lardi. Biroq resurslardan foydalanish atrofimizga ham ta’sir ko‘rsatadi va bir qator ekologik oqibatlarga olib keladi. Endi resurslardan foydalanishning ekologik ta’sirlarini ko‘rib chiqamiz.

Ekologik ta’sirlar nimalardan iborat?

Asosiy ekologik muammolardan ayrimlari quyidagilar:

• Ko‘mir va neft kabi qayta tiklanmaydigan resurslar, qayta tiklanuvchi resurslarga nisbatan, havo va suv ifloslanishi, zaharli chiqindilar hosil bo‘lishi va shu kabilar orqali atrof-muhitga ko‘proq zarar yetkazadi.
• Ko‘mir yonish jarayonida daraxtlarga zarar yetkazadigan oltingugurtli chiqindilarni chiqaradi. Ko‘mir qazib olish jarayoni kislotali shaxta oqovalarining hosil bo‘lishiga olib keladi, bunda og‘ir metallar erib, yer osti va yer usti suvlariga singib ketadi. Bu jarayon juda katta miqdordagi unumdor tuproq qatlamining surilib ketishiga sabab bo‘lishi mumkin, natijada eroziya, yashash muhitining buzilishi va ifloslanish yuzaga keladi.
• Neftni ishlab chiqarish va undan foydalanish natijasida havoga zaharli uglerod oksidlari chiqariladi. Neft to‘kilishi deganda neftning katta suv havzasiga chiqib ketishi tushuniladi va bu jiddiy iqtisodiy hamda ekologik muammolarga sabab bo‘ladi. Okean yuzasida neftning mavjudligi quyosh nurlarining suvga kirib borishini qiyinlashtiradi va erigan kislorod miqdorini kamaytiradi, bu esa suvdagi turli tirik organizmlar hayotini xavf ostiga qo‘yadi. Bundan tashqari, xom neft pat va yungning issiqlikni saqlash hamda suv o‘tkazmaslik xususiyatlarini buzadi, natijada neft bilan qoplangan dengiz hayvonlari va qushlar gipotermiyaga uchrab nobud bo‘lishi mumkin.
• Hatto qayta tiklanuvchi resurslar ham mutlaqo ekologik xavfsiz emas. Shamol, quyosh, suv qalqishi va boshqa manbalardan energiya olish jarayoni ham zararli ekologik ta’sirlarni yuzaga keltiradi va biologik xilma-xillikka sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi.
• Tabiiy gaz chiqindilari azot oksidlari va hatto metan oksidlarini chiqaradi, bu esa zararlangan suv havzalaridan suv iste’mol qiladigan odamlar va hayvonlarga ta’sir qiladi. Qazilma yoqilg‘ilarni yoqish natijasida atmosferaga issiqxona gazi bo‘lgan karbonat angidridning katta miqdori chiqariladi. Bu gazlar atmosferada issiqlikni ushlab qolish xususiyatiga ega bo‘lib, oxir-oqibat global isishga olib keladi.
• Biomassa ham zararli gazlar hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Biomassa yonganda hosil bo‘ladigan kul esa qo‘rg‘oshin va kadmiy tarkibi sababli utilizatsiya qilish muammolarini keltirib chiqaradigan yana bir noxush chiqindidir.
• Fotovoltaik (PV) elementlarni ishlab chiqarishda zaharli kimyoviy moddalar hosil bo‘ladi.
• Gidroenergetika havo yoki suvni ifloslantirmasa-da, baliqlar populyatsiyasiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. U to‘g‘on hududlari yaqinida yashovchi odamlar va hayvonlarning ko‘chirilishiga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, suv haroratini ham o‘zgartiradi.

Shunday qilib, barcha energiya resurslari atrof-muhitga ta’sir ko‘rsatadi. “Mutlaqo toza” energiya manbai degan tushuncha yo‘q. Tasalli beradigan jihati shundaki, qayta tiklanuvchi energiya resurslari qayta tiklanmaydigan energiya resurslariga qaraganda atrof-muhitga kamroq zarar yetkazadi. Uzoq muddat xizmat qiladigan va ekologik ta’siri minimal bo‘lgan resurslarni yaratish bo‘yicha tadqiqotlar hanuz davom etmoqda!

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Qayta tiklanuvchi energiya deb nimaga aytiladi?

Shamol yoki quyosh energiyasi kabi, foydalanilganda tugab qolmaydigan manbadan olinadigan energiya qayta tiklanuvchi energiya hisoblanadi.

Q2

Qayta tiklanuvchi energiya barqarormi?

Quyosh, shamol, geotermal, gidroenergetika, to‘lqin va suv qalqishi energiyasi kabi barcha qayta tiklanuvchi energiya manbalari barqaror energiya shakllari hisoblanadi.

Q3

Qayta tiklanmaydigan energiya manbalari nimalar?

Qayta tiklanmaydigan manbalar Yerdan qazib olinadi va vaqt o‘tishi bilan tugab boradi. Bunday manbalarga tabiiy gaz, ko‘mir, neft, yadro energiyasi va boshqalar misol bo‘ladi.

Q4

Hindistonda asosiy energiya manbai nima?

Tijoriy maqsadlar nuqtayi nazaridan qaralganda, Hindistonda asosiy energiya manbalari ko‘mir, neft va tabiiy gaz hisoblanadi.

Q5

Qayta tiklanuvchi energiya samaralimi?

Qayta tiklanuvchi energiya 100% samaralidir.