Elektrostatik maydon

Elektrostatik maydon — bu maydon fazoda harakatsiz va vaqt davomida o‘zgarmaydigan elektr zaryadlari tomonidan hosil qilingan. U alohida bir turdagi materiya, elektr zaryadlari bilan bog‘liq va zaryadlarning bir-biriga ta’sirini uzatadi.

Musbat (qizil) va manfiy (ko‘k) zaryadlarni o‘rab turgan elektr maydon tasviri

Elektrostatik maydon elektr maydonining xususiy holati hisoblanadi (elektr maydonining o‘zi vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchan bo‘lishi, shuningdek, zaryadlardan tashqari, o‘zgaruvchan magnit maydon ta’sirida ham yuzaga kelishi mumkin). U kuch orqali aniqlanadi: bu kuch sinov nuqtaviy zaryadiga ta’sir qiladi. Sinov zaryadi fazoning o‘rganilayotgan nuqtasiga joylashtiriladi; u elektrostatik maydon xususiyatlariga ta’sir ko‘rsatmasligi uchun juda kichik bo‘lishi kerak.

Elektrostatik maydonning asosiy tavsiflari (𝐫 — radius-vektor):

Elektrostatik maydon potensiallik xususiyatiga ega, ya’ni maydon bajargan ish zaryadni maydonda ko‘chirishdagi ish faqat shu zaryadning boshlang‘ich va oxirgi holatlariga bog‘liq, biroq uning trayektoriyasiga bog‘liq emas.

Berilgan zaryadlar taqsimoti uchun elektrostatik maydonni Kulon qonuni asosida yoki Puasson tenglamasini chegaraviy shartlar bilan yechish orqali hisoblash mumkin.

Kuch chiziqlari elektrostatik maydonning doimo ochiq bo‘lishini bildiradi: ular musbat zaryadlardan (yoki cheksizlikdan) boshlanib, manfiy zaryadlarda (yoki cheksizlikda) tugaydi. Boshqa vektor maydonlarning kuch chiziqlari kabi, ular ham bir-birini kesib o‘tmaydi va tegmaydi; chiziqlarning zichligi esa maydonning shu nuqtadagi kuchlanganligi qanchalik katta bo‘lsa, shunchalik yuqori bo‘ladi.

Matematik tavsif nuqtayi nazaridan elektrostatik maydonga ko‘p jihatdan o‘xshash maydon — bu gravitatsion maydon; unda Kulon qonunining o‘rnini butun olam tortishish qonuni egallaydi, nuqtaviy zaryad o‘rnida esa nuqtaviy massa qaraladi. Biroq gravitatsion kuch elektrostatik kuchdan farqli ravishda doimo tortishish kuchidir.

Tavsif. Asosiy formulalar

Elektrostatik maydon kuchlanganligi (𝐄, o‘lchov birligi V/m) yoki potensial (φ, volt) bilan tavsiflanadi. Ko‘pincha berilgan tashqi (ya’ni masalani qo‘yuvchi tomonidan kiritilgan) zaryadlar taqsimoti yoki tegishli o‘tkazgichlar potensiallariga oid ma’lum shartlar asosida butun fazodagi maydon/potensial taqsimotini topish vazifasi qo‘yiladi. Tashqi zaryadlar ta’sirida muhitda mavjud bo‘lgan «o‘z» zaryadlarining joylashuvi o‘zgarishi mumkin; ular maydonning qo‘shimcha manbalariga aylanadi. Hisoblash uchun zarur matematik apparat quyida keltiriladi, biroq nisbatan sodda ayrim masalalarni usiz ham (taxmin qilish, simmetriya mulohazalari, vakuum holati uchun Kulon formulasi va hokazolar asosida) yechish mumkin. Quyida barcha munosabatlar SI birliklar tizimida.

Maksvell tenglamalari

Elektrostatikaning asosiy formulalari — Maksvell tenglamalarining to‘rttasidan ikkitasi, ular differensial

∇⋅𝐃=ρ∇×𝐄=0

yoki integral

∮𝐬𝐃⋅d𝐬=Q∮𝐥𝐄⋅d𝐥=0

shakllarda yozilishi mumkin. Bu yerda 𝐄 — elektr maydon kuchlanganligi, 𝐃 — elektr siljish vektori, ∇ — nabla operatori, ρ — hajmiy zaryad zichligi. Integrallash tanlangan yopiq sirt yoki yopiq kontur bo‘ylab bajariladi; Q bilan sirt ichidagi umumiy zaryad belgilanadi.

Munosabatlarning fizik ma’nosi shundan iboratki, elektrostatik maydon zaryadlar tomonidan hosil qilinadi va doimo uyurmasiz (potensial) bo‘ladi.

Puasson tenglamasi

Elektrostatikada skalyar elektr maydon potensiali kiritiladi; u maydon kuchlanganligi bilan quyidagicha bog‘langan:

𝐄=−∇φ.

Potensial φ uchun Puasson tenglamasi, 𝐃=ε0ε𝐄bo‘lganda quyidagicha yoziladi:

ε0∇⋅(ε∇φ)=−ρ,

bu tenglama bir jinsli (ya’ni koordinatalarga bog‘liq bo‘lmagan dielektrik singdiruvchanlik ε) ga ega bo‘lgan dielektrik uchun quyidagi ko‘rinishga keladi:

Δφ=−ρε0ε,

muayyan sohada zaryad bo‘lmaganda esa shu sohada Laplas tenglamasiga aylanadi. Puasson (yoki Laplas) tenglamasi elektr maydonini sonli hisoblashning asosini tashkil etadi. Oxirgi ifodada Δ — Laplas operatori. Belgisi ε0 — elektr doimiysi (shuningdek, «bo‘sh fazoning mutlaq dielektrik singdiruvchanligi» deb ham ataladi), uning o‘lchov birliklari C 2 m −2 N −1.

Superpozitsiya prinsipi

chiziqliligi tufayli Maksvell tenglamalarida ifodalangan elektr maydonlari superpozitsiya prinsipiga bo‘ysunadi. Bu prinsipga ko‘ra, fazoda taqsimlangan zaryadlar hosil qilgan nuqtadagi umumiy elektr maydon shu nuqtada alohida zaryadlar hosil qiladigan elektr maydonlarning vektor yig‘indisiga teng:

𝑬(𝒓)=𝑬1(𝒓)+𝑬2(𝒓)+𝑬3(𝒓)+⋯.

Bu prinsip ko‘plab zaryadlar hosil qilgan maydonni hisoblashda foydalidir. Superpozitsiya prinsipidan istisno sifatida singdiruvchanligi maydonga bog‘liq bo‘lgan muhitlar (ε=ε(|𝐄|)), avvalo, segnetoelektriklar uchun xos.

Bir jinsli maydon holati

Elektr maydonining kuch chiziqlari ikki parallel o‘tkazuvchi plastina orasida tasvirlangan; plastinalar chekli o‘lchamga ega (bunday qurilma parallel plastinali kondensator deb ataladi. Plastinalar orasining o‘rta qismida va chetlaridan uzoqda elektr maydon deyarli bir jinsli bo‘ladi.

Elektr maydon kuchlanganligi vektori ko‘rib chiqilayotgan sohaning barcha nuqtalarida bir xil bo‘lsa, bunday maydon bir jinsli deb ataladi. Bu eng sodda holatdir.

Bir jinsli maydonni bir tekis zaryadlangan tekislik yoki bir tekis zaryadlangan, o‘zaro parallel tekis qatlamlarning istalgan kombinatsiyasi hosil qiladi. Eng muhim misol — yassi kondensator — yuzasi katta bo‘lgan, qarama-qarshi ishorali zaryadlangan ikkita parallel plastina; ular orasidagi bo‘shliq bir jinsli dielektrik material bilan to‘ldirilgan.

Chekka effektlarni hisobga olmaganda, plastinalar orasidagi elektr maydon bir jinsli bo‘lib, uning kattaligi quyidagiga teng:

|𝐄|=|σ|ε0ε=|U|d,

bu yerda σ — har bir plastinaning sirt zaryad zichligi, U — plastinalar orasiga berilgan kuchlanish (potensiallar farqi), d — plastinalar orasidagi masofa.

Ta’riflangan holat uchun kuch chiziqlarining ko‘rinishi rasmda tasvirlangan.

Kulon qonuni

Bitta nuqtaviy zaryad maydoni

Vakuumda yoki bir jinsli dielektrikda singdiruvchanlik ε= const bo‘lsa, nuqtaviy zaryad maydonini Kulon qonuni yordamida topish mumkin. Bu qonunga ko‘ra, elektr zaryadiga ega q1 zaryadli zarracha 𝒓1 nuqtada (radius-vektor) joylashgan bo‘lib, zaryadi q zaryadli zarrachaga 𝒓 nuqtada kuch bilan ta’sir qiladi :

𝑭=14πε0εq1q|𝒓−𝒓1|2𝒓̂1,q=14πε0εq1q(𝒓−𝒓1)|𝒓−𝒓1|3,

bu yerda 𝒓̂1,q — birlik vektor; u quyidagi ikki nuqta orasidagi yo‘nalishni ko‘rsatadi: 𝒓1 va 𝒓.

Agar zaryadlar q va q1 bir xil ishoraga ega bo‘lsa, bu kuch musbat bo‘ladi, ya’ni zarrachalar bir-birini itaradi. Zaryadlar turli ishoraga ega bo‘lganda kuch manfiy bo‘ladi, bu zarrachalarning o‘zaro tortilishini bildiradi. Hisoblashni soddalashtirish uchun Kulon kuchining istalgan zaryad uchun 𝒓 nuqtadagi ifodasini qga bo‘lish mumkin; natijada faqat manba

𝑬(𝒓)=14πε0εq1(𝒓−𝒓1)|𝒓−𝒓1|3

zaryadiga bog‘liq ifoda qoladi. Bu elektr maydon 𝒓 nuqtada, nuqtaviy zaryad q1 tomonidan hosil qilingan. U vektor funksiyasi bo‘lib, u musbat nuqtaviy zaryadga ta’sir etuvchi Kulon kuchining birlik zaryadga nisbatini ifodalaydi; maydonning ko‘rilayotgan nuqtasi — 𝒓. Formula fazoning istalgan 𝒓 nuqtasidagi elektr maydonning kattaligi va yo‘nalishini beradi (zaryadning o‘zi joylashgan 𝒓1 nuqtada maydon cheksiz bo‘ladi); shu sababli u vektor maydon.

Kattaligi q bo‘lgan zaryadga fazoning istalgan nuqtasida ta’sir qiluvchi Kulon kuchi shu nuqtadagi zaryad va elektr maydon ko‘paytmasiga teng:

𝑭=q𝑬.

Kulon qonunining umumlashmalari bir nechta nuqtaviy zaryadlar yoki fazoda taqsimlangan zaryad holatlariga ham tatbiq etiladi.

Bir nechta nuqtaviy zaryadning maydoni

Agar zaryadlar q1,q2,...,qn nuqtalarda harakatsiz joylashgan bo‘lsa, 𝐫1,𝐫2,...𝐫nsuperpozitsiya prinsipiga ko‘ra, natijaviy maydon har bir zarracha alohida hosil qiladigan va Kulon qonuni bilan ifodalanadigan maydonlar yig‘indisiga teng bo‘ladi, ya’ni:

𝑬(𝒓)=14πε0εq1(𝒓−𝒓1)|𝒓−𝒓1|3+14πε0εq2(𝒓−𝒓2)|𝒓−𝒓2|3+⋯=14πε0ε∑k=1nqk(𝒓−𝒓k)|𝒓−𝒓k|3.

Zaryadning uzluksiz taqsimlanishi

Superpozitsiya prinsipi uzluksiz taqsimlangan zaryad hosil qiladigan elektr maydonni hisoblash imkonini beradi: ρ(𝒓) (bu yerda ρ — zaryad zichligi kub metrga to‘g‘ri keladigan kulonlarda o‘lchanadi). Har bir kichik hajmga to‘g‘ri keladigan zaryadni ρ(𝒓′)dV fazodagi hajm elementi dVning 𝒓′ nuqtasida nuqtaviy zaryad sifatida qarab, elektr maydonning d𝑬(𝒓) 𝒓nuqtadagi qiymatini quyidagicha hisoblash mumkin:

d𝑬(𝒓)=14πε0ερ(𝒓′)(𝒓−𝒓′)dV|𝒓−𝒓′|3.

To‘liq elektr maydon zaryad taqsimlangan hajmdagi barcha kichik hajmlarning hissalarini «qo‘shish» orqali integrallash yo‘li bilan topiladi: ρ(r′) :

𝑬(𝒓)=14πε0ε∭Vρ(𝒓′)(𝒓−𝒓′)dV|𝒓−𝒓′|3.

Sirt bo‘ylab uzluksiz taqsimlangan zaryad uchun ham shunga o‘xshash tenglamalar yoziladi; σ(𝒓)bu yerda σ — zaryad zichligi kvadrat metrga to‘g‘ri keladigan kulonlarda o‘lchanadi. Shuningdek, chiziqli zaryadlar taqsimoti uchun ham xuddi shunday ifodalar yoziladi, λ(𝒓)bu yerda λ — zaryad zichligi metrga to‘g‘ri keladigan kulonlarda o‘lchanadi:

𝑬(𝒓)=14πε0ε∬Sσ(𝒓′)(𝒓−𝒓′)dA|𝒓−𝒓′|3,𝑬(𝒓)=14πε0ε∫Pλ(𝒓′)(𝒓−𝒓′)dL|𝒓−𝒓′|3.

Gravitatsion maydon bilan o‘xshashliklar

Vakuumdagi elektr zaryadlar o‘zaro ta’sirini tavsiflovchi Kulon qonuni

𝐅=q(Q4πε0𝐫|𝐫|3)=q𝐄,

unga o‘xshaydi: Nyutonning butun olam tortishish qonuni

𝐅=m(−GM𝐫|𝐫|3)=m𝐠

(bu yerda maydon hosil qiluvchi zaryad Q yoki massa M koordinatalar boshiga joylashtirilgan, 𝐫/|𝐫| — sinov zaryadi q tomon yo‘nalgan birlik vektor yoki sinov massasi m), bu elektr maydon E va gravitatsion maydon g yoki ularga mos potensiallar o‘rtasidagi mantiqiy o‘xshashlikni ko‘rsatadi. Massa ba’zan «gravitatsion zaryad» deb ham ataladi. Oxirgi formulada G — gravitatsion doimiy qatnashadi. Elektrostatik va gravitatsion kuchlarning ikkalasi ham markaziy, konservativ bo‘lib, teskari kvadratlar qonuniga.

bo‘ysunadi. Farq shundaki, gravitatsiyada itarilish holati yuz bermaydi, elektrostatikada esa bir xil ishorali zaryadlar orasida bunday holat kuzatilishi mumkin. Shu bilan birga, elektrostatik tortishish zaryadlarning turli ishorali bo‘lishiga mos keladi (bu farq Nyuton kuchi ifodasidagi minus ishorasi bilan aks etgan).

Muhitlardagi elektrostatik maydon

Elektr maydoni (strelkalar bilan ko‘rsatilgan kuch chiziqlari) zaryadi (+) sirt zaryadlarini hosil qiladi (qizil va ko‘k sohalar) metall jismlarda elektrostatik induksiya tufayli.

Elektr maydoni (elektrostatik yoki vaqt o‘tishi bilan o‘zgaruvchan bo‘lishidan qat’i nazar) ta’sir ettirilganda moddiy muhitning javobi ushbu muhitdagi elektr zaryadlari (ionlar, elektronlar, kovaklar) qanchalik erkin harakatlana olishiga bog‘liq.

Agar ular erkin harakatlana olsa, sirtda maydonning muhit ichkarisiga kirishiga to‘sqinlik qiladigan tarzda taqsimlangan induksiyalangan zaryad paydo bo‘ladi — bunday javob o‘tkazuvchi metall materiallarga xos. Vakuum–metall chegarasida elektrostatik maydon faqat vakuum tomonda mavjud bo‘lib, faqat chegaraga normal (perpendikulyar) yo‘nalgan tashkil etuvchiga ega: 𝐄=𝐄n (rasmga qarang).

Agar zaryadlar erkin harakatlana olmasa, ular atomlar miqyosida mahalliy siljiydi. Natijada materialning bir jinsli bo‘lmagan qismlarida va chegaralarida bog‘langan zaryad paydo bo‘ladi — bunday javob dielektriklarga xos (maqolaga qarang: Dielektrik singdiruvchanlik). Dielektrik–dielektrik chegarasida normal (𝐄n) va tangensial ((chegaraga parallel, 𝐄τ) tashkil etuvchilar ham mavjud bo‘lishi mumkin; tashqi zaryad bo‘lmagan chegarada ularning qiymatlari uzluksiz bo‘lishi kerak: 𝐄τ va ε𝐄n.

Yarimo‘tkazgichlarda «aralash» javob kuzatilishi mumkin.

Siljigan elektr zaryadlarining o‘zi ham maydon manbalariga aylanadi va maydon manzarasini nafaqat bevosita muhit ichida, balki butun fazoda (masalan, dielektrik bo‘lagining tashqarisida ham) o‘zgartiradi. Shu sababli elektr maydonini avval dielektriklar bo‘lmagan holat uchun hisoblab, so‘ngra dielektrik mavjud bo‘lgan joylarda uni ε(𝐫) marta kamaytirish mumkin emas. Bunday yondashuv ayrim eng sodda geometriyalarda istisno tariqasida qo‘llanishi mumkin (jumladan, markazdan uzoqlashishga qarab singdiruvchanligi o‘zgaradigan, sferik simmetriyaga ega dielektrik bilan o‘ralgan nuqtaviy zaryad holatida).