Hodisalar gorizonti teleskopi

Hodisalar gorizonti teleskopi
Turi astronomik observatoriya, astronomik interferometr, tadqiqot hamkorligi[VM] va xalqaro hamkorlik[VM]
Veb-sayt eventhorizontelescope.org (ingliz tilida)
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar
O‘ta massiv qora tuynuk soyasining tasviri — M 87 galaktikasi markazida. Bu insoniyat tarixida radiodiapazonda bevosita olingan qora tuynuk soyasining birinchi yuqori sifatli tasviridir (Event Horizon Telescope)
Qora tuynuk soyasining radiodiapazonda olingan ilk tasviri
O‘ta massiv qora tuynuk soyasining tasviri: Qavs A* — Somon yo‘li galaktikasi markazida

Hodisalar gorizonti teleskopi (ingl. Event Horizon Telescope, EHT) — butun dunyo bo‘ylab joylashgan radioteleskoplar tarmog‘ini va bir nechta stansiyadan olingan ma’lumotlarni birlashtiruvchi radiointerferometriyaning juda uzun bazali (JUBRI) usuliga asoslangan yirik teleskoplar majmuasini yaratish loyihasidir. Uning maqsadi — bevosita atrofini kuzatish: o‘ta massiv qora tuynuk — Qavs A* deb ataluvchi, Somon yo‘li markazida joylashgan obyektni, shuningdek, bundan ham kattaroq qora tuynukni — Messye 87 nomli o‘ta ulkan elliptik galaktikada kuzatish mumkin; bunda burchak bo‘yicha ajrata olish aniqligi qora tuynukning hodisalar gorizonti bilan qiyoslanadigan darajada bo‘ladi.

Loyiha xalqaro olimlar jamoasining mehnati natijasidir. U uzoq davom etgan nazariy va texnik ishlanmalardan so‘ng, 2009-yilda ishga tushirilgan. Nazariy jihatdan, foton orbitasi ustidagi tadqiqotlar va qora tuynukning taxminiy ko‘rinishiga oid dastlabki simulyatsiyalar oxir-oqibat juda uzun bazali radiointerferometriya (JUBRI) usulida olingan Galaktika markazidagi Qavs A* nomli o‘ta massiv qora tuynukning tasvirlarini modellashtirishga olib keldi. Radioastronomik kuzatuvlar sohasidagi texnik yutuqlar Qavs A*ning ilk bor aniqlanishidan boshlab, tobora qisqaroq to‘lqinlarda o‘tkazilgan JUBRI kuzatuvlarigacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tdi. Natijada Qavs A* va M87 obyektlarida hodisalar gorizonti miqyosidagi tuzilmalar aniqlandi. Hozirgi vaqtda loyihada 300 dan ortiq a’zo va 60 ta muassasa qatnashmoqda; ular 20 dan ortiq mamlakat va mintaqada faoliyat yuritadi.

10-aprel 2019-yil kuni Messye 87 galaktikasidagi qora tuynukning ilk tasviri e’lon qilindi. Radioteleskoplar yordamida olingan ma’lumotlar asosida o‘ta massiv qora tuynuk tasvirini yaratish algoritmini Ketrin Bouman.

2020-yilda loyiha doirasidagi xalqaro hamkorlik Albert Eynshteyn medali bilan taqdirlandi.

12-may 2022-yil kuni qora tuynukning ikkinchi tasviri e’lon qilindi. Tasvir Qavs A* nomli, galaktikamiz markazida joylashgan obyektga tegishli; galaktikamiz — Somon yo‘li galaktikasi. Tasvir 2017-yilda radioteleskoplar tomonidan to‘plangan ma’lumotlar asosida shakllantirildi.

Havolalar