Fotometr nima

Zyollner fotometri
Lyuksmetr
Kyuvetali fotometr

Fotometr — asbob bo‘lib, fotometrik kattaliklardan birini yoki bir nechtasini, ko‘pincha esa yorug‘lik kattaliklaridan birini yoki bir nechtasini, jumladan, yorug‘lik oqimi, yoritilganlik, ravshanlikni o‘lchash uchun mo‘ljallangan.

Fotometrdan foydalanilganda, nurlanish oqimi fazoda ma’lum tarzda cheklanadi va u belgilangan spektral sezgirlikka ega nurlanish qabul qilgichi yordamida qayd etiladi. Yoritilganlikni lyuksmetrlar, ravshanlikni ravshanlik o‘lchagichlar bilan, yorug‘lik oqimi va yorug‘lik energiyasini esa integrallovchi fotometr yordamida o‘lchaydilar. Obyekt rangini o‘lchaydigan asboblar kolorimetrlar deb ataladi.

Agar qabul qilgich sifatida ko‘zdan foydalanilsa, fotometrlar vizual, ya’ni ko‘rish fotometrlari deb ataladi; biror fizik qabul qilgich ishlatilsa, ular fizik fotometrlar deb yuritiladi. Fotometrning optik bloki, ba’zan fotometrik kallak deb ham ataladi, linzalar, yorug‘likni sochuvchi plastinkalar, yorug‘lik susaytirgichlari, yorug‘lik filtrlari, diafragmalar va nurlanish qabul qilgichidan iborat.

Vizual fotometrlarning ishlash prinsipi

Insonning ko‘zi mutlaq fotometrik kattaliklarni juda yomon baholaydi, biroq yoritilganligi turlicha bo‘lgan maydonlar chegarasini juda yaxshi farqlaydi. Vizual kuzatish fotometrlarining aksariyati aynan shu xususiyatga asoslangan. Asbobning optik tizimi yordamida o‘lchanishi kerak bo‘lgan manbadan kelayotgan yorug‘lik va etalon manbadan kelayotgan yorug‘lik bir-biriga tutash ikkita maydon hosil qiladi. Manbalardan birining yorug‘ligi ko‘z maydonlar orasidagi chegarani ajrata olmay qolguncha u yoki bu usul bilan susaytiriladi. Shu paytda ikkala manba hosil qilgan yoritilganlik bir xil deb hisoblanadi.

Bu usul faqat spektral tarkibi bir-biriga yaqin bo‘lgan yorug‘lik manbalari uchun mos keladi, chunki turli rangdagi maydonlarning yoritilganligini ko‘z bilan taqqoslash amalda mumkin emas.

Fizik qabul qilgichli fotometrlar

Fizik qabul qilgichli fotometrlarda nurlanish oqimi ko‘pincha elektr signaliga aylantiriladi; bu signal mikroampermetr, voltmetr va hokazo turidagi qurilmalar tomonidan qayd etiladi. Impulsli fotometrlarda elektrometr, xotirali ossillograf va maksimal qiymat voltmetri kabi qayd etuvchi qurilmalar qo‘llaniladi. Vizual fotometrda taqqoslanayotgan yorug‘lik oqimlari alohida-alohida yoritadigan ikki taqqoslash maydonidagi ravshanlikning tengligi fotometrik kallak okulyariga qarab turgan ko‘z yordamida aniqlanadi.

Integral fotometrlar

Agar yorug‘lik oqimining turli yo‘nalishlar bo‘yicha taqsimlanishi muhim bo‘lmasa, faqat o‘rtacha sferik yorug‘lik kuchi, ya’ni manba chiqarayotgan to‘liq oqim qiymati ahamiyatga ega bo‘lsa, integral fotometrlardan foydalaniladi.

Konstruksiyalardan biri — sharsimon Ulbricht fotometri bo‘lib, u teshigi xira shisha bilan yopilgan ichi bo‘sh shardan iborat. Sharning ichki sirti ideal diffuz sochuvchi sirtga imkon qadar yaqin. Manba shar ichiga osib qo‘yiladi, maxsus ekran teshikni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushadigan yorug‘likdan himoya qiladi va shu tariqa shardan faqat uning ichki sirtidan diffuz tarzda qaytgan yorug‘lik chiqadi. Bunday holda teshikning E yoritilganligi manbaning to‘liq yorug‘lik oqimiga proporsional, ya’ni Φ:

E=cΦ

Yoritilganlik oddiy fotometr yordamida o‘lchanadi; asbobning c doimiysi etalon lampa bilan o‘tkazilgan o‘lchovlar asosida aniqlanadi.

Amaliyotda diametri kamida 1 m, ko‘pincha undan ham katta bo‘lgan Ulbricht fotometrlari qo‘llaniladi.

Qo‘llanilishi

Fotometrlar laboratoriya amaliyotida keng qo‘llaniladi. Masalan, fotometrlar yordamida namunalarning spektrini aniqlash mumkin, bu esa ularning kimyoviy tarkibini. Ushbu asboblarning alohida turi — alanga fotometrlari — namunalarda ishqoriy metallar (litiy, natriy, kaliy). Buning uchun namuna yuqori haroratda kuydiriladi, fotometr yordamida alanga spektrini tahlil qilish esa namunada ishqoriy metallar borligini aniqlash imkonini beradi. Bu vazifani boshqa usullar bilan hal qilish ancha qiyin. Zamonaviy fotometrlarda yorug‘lik nurlanishi odatda elektr impulslariga aylantiriladi; ular voltmetr va ampermetr prinsipi asosida qayd etiladi va keyin kompyuterda qayta ishlanadigan formatga o‘tkaziladi.

Fotometriya usuli kimyoviy tahlilning eng keng tarqalgan va eng ko‘p talab qilinadigan usullaridan biridir.

Havolalar

  • 3.2 FOTOMETR / Yorug‘lik tili, Konica Minolta (ingliz tilida)