
Elektrotexnika — texnikaning bir sohasi, elektr energiyasini olish, taqsimlash, o‘zgartirish va undan foydalanish bilan bog‘liq, shuningdek, elektron komponentlar, elektron sxemalar va qurilmalar, uskunalar hamda texnik tizimlarni ishlab chiqish, ishlatish va optimallashtirish bilan bog‘liq. Shuningdek, elektrotexnika amaliy texnik fan hisoblanadi; u elektr va magnit hodisalaridan amaliy maqsadlarda foydalanishni o‘rganadi.
Elektrotexnika XIX asr oxirida fizikadan mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi. Hozirgi vaqtda elektrotexnika fani quyidagi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi: elektromexanika, nazariy elektrotexnika asoslari, yorug‘lik texnikasi, quvvat elektronikasi. Bundan tashqari, elektrotexnika sohalariga ko‘pincha energetikani ham kiritishadi, biroq rasmiy tasnif energetikani alohida texnik fan sifatida ko‘radi. Elektrotexnikaning asosiy farqi kam tokli elektronikadan shundaki, elektrotexnika katta quvvatli, yirik o‘lchamli elektron komponentlar bilan bog‘liq muammolarni o‘rganadi: elektr uzatish liniyalari, elektr yuritmalar, katta quvvatli yuklamalar (energiya iste’molchilari), ayrim o‘zgartirgichlar (masalan, transformatorlar va to‘g‘rilagichlar), elektronika sohasida esa asosiy komponentlar elektr signallari manbalari (analog va raqamli, masalan, datchiklar, generatorlar) va ularni qayta ishlash qurilmalari (analog-raqamli o‘zgartirgichlar, raqamli-analog o‘zgartirgichlar, kuchaytirgichlar, invertorlar, komparatorlar, aralashtirgichlar, attenyuatorlar, operatsion kuchaytirgichlar, faza siljitgichlar, kechikish liniyalari, xotira qurilmalari), yarimo‘tkazgich asboblar asosidagi qurilmalar, shuningdek, yarimo‘tkazgich asboblarning o‘zi. Boshqa ma’noda aytganda, elektrotexnikaning asosiy vazifasi elektr energiyasini uzatish bo‘lsa, kam tokli elektronikada — axborotni uzatishdir.
Tarix
Elektrotexnika rivojlanishiga elektr hodisalari bo‘yicha keng ko‘lamli tajribaviy tadqiqotlar va elektr hamda magnetizm nazariyalarining yaratilishi asos bo‘ldi. Elektr energiyasidan keng amaliy foydalanish faqat XIX asrda Volta ustuni paydo bo‘lishi bilan mumkin bo‘ldi. Bu kashf etilgan qonunlarni amaliyotda qo‘llash va tadqiqotlarni chuqurlashtirish imkonini berdi. Bu davrda elektrotexnika to‘liq o‘zgarmas tokka.
XIX asr oxirida elektr energiyasini uzoq masofalarga uzatish muammosi o‘zgaruvchan tokdan foydalanish va uch fazali elektr dvigatel yaratilishi orqali hal etildi. Elektr energiyasi sanoatga keng joriy qilindi, elektrotexnika esa ko‘plab bo‘limlarni qamrab olgan zamonaviy ko‘rinishga ega bo‘lib, turdosh fan va texnika sohalariga ta’sir ko‘rsata boshladi.
Bo‘limlar
Elektr energiyasi juda keng qo‘llanilish sohasiga ega bo‘lib, energiyani o‘zgartirish va undan foydalanish jarayonida o‘ziga xos «universal ayirboshlash vositasi» hisoblanadi. Elektr energiyasini ko‘plab usullar bilan olish mumkin: mexanik (mushak kuchi yordamida, gidro-, shamol-, bug‘-, Stirling-, ichki yonuv dvigatelli generatorlar, jumladan, erkin porshenli chiziqli generatorlar va boshqalar, pyezoelektr hodisa, Villari effekti va boshqalar), issiqlik (termojuftlar, radioizotopli termoelektr generatorlar, ya’ni Zebek effekti), kimyoviy (galvanik batareyalar, akkumulyatorlar, yonilg‘i elementlari, magnitogidrodinamik generatorlar), yorug‘lik (quyosh panellari, nanoantennalar), biologik (mioelektrik hodisa, baliqlarning elektr organlari), tovush (dinamik mikrofonlar), induksion (antennalar, rektennalar), Dorn effekti, radiatsion (beta-voltaik elementlar).
Shu bilan birga, teskari jarayonlarni ham amalga oshirish mumkin — elektr energiyasini mexanik kuchga aylantirish (elektr dvigatellari, elektromagnitlar, magnitostriksiya, magnitogidrodinamik nasoslar, Galvani tajribalari, elektromiostimulyatsiya), issiqlikka (Joul–Lens qonuniga muvofiq: elektr isitish elementlari, induksion qizdirish, uchqunli yoqish, elektrodli qozonlar, Peltye effekti: Peltye elementlari), ko‘rinadigan yorug‘lik, ultrabinafsha- va infraqizil-nurlanish (cho‘g‘lanma lampalar, yorug‘lik diodlari, elektrolyuminessent va katodolyuminessent yorug‘lik manbalari, jumladan, elektron-nurli trubkalar, lyuminessent, bakteritsid va kvars lampalar, natriyli, metall-galogenli, oltingugurtli, ksenon lampalar, lazer diodlari, gaz razryadli lazerlar), kimyoviy jarayonlar (elektrokimyo, plazmatronlar, galvanik qoplash, galvanoplastika), tovush to‘lqinlari (dinamik kallaklar, pyezo nurlatgichlar), elektromagnit nurlanish (antennalar, fazali antenna panjaralari, girotronlar, magnetronlar, yuguruvchi to‘lqin lampalari, klistronlar, amplitronlar), ionlashtiruvchi nurlanish (rentgen trubkalari, tezlatkichlar, gaz razryadli neytron generatorlari).
Xuddi shu usullar yordamida sanoat, maishiy va ilmiy asboblarning turli parametrlarini qayd etish mumkin.
Shunday qilib, bitta fizik hodisadan foydalanib, inson ehtiyojlarining juda ko‘pini qondirish mumkin. Aynan shu xususiyat elektr energiyasining zamonaviy turmushda, sanoatda va ilmiy tadqiqotlarda nihoyatda keng qo‘llanilishiga zamin yaratdi.
Elektrotexnika ko‘plab bo‘limlardan iborat bo‘lib, ularning asosiylari quyida bayon etilgan. Har bir muhandis o‘z sohasida ishlaydi, biroq ularning ko‘pchiligi bir nechta fan yo‘nalishlari kesishmasida faoliyat yuritadi.
Elektr energetikasi
Elektr energetikasi — elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va iste’mol qilish, shuningdek, shu maqsadlar uchun qurilmalar yaratish haqidagi fan. Bunday qurilmalarga quyidagilar kiradi: transformatorlar, elektr generatorlari, elektr isitish elementlari, elektr dvigatellari, kontaktorlar, past kuchlanishli apparatlar va kuch yuritmalarini boshqarish uchun elektronika. Dunyoning ko‘plab mamlakatlarida elektr tarmog‘i mavjud bo‘lib, u elektr energetika tizimi deb ataladi va ko‘plab generatorlarni energiya iste’molchilari bilan bog‘laydi. Iste’molchilar o‘z elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun resurs sarflamasdan, uni tarmoqdan oladi. Energetiklar tarmoqni loyihalash va unga xizmat ko‘rsatish bilan bir qatorda, tarmoqqa ulangan energetika tizimlarini ham ishlab chiqadi. Bunday tizimlar tarmoqqa ulangan tizimlar deb ataladi; ular elektr energiyasini tarmoqqa uzatishi ham, undan iste’mol qilishi ham mumkin. Energetiklar tarmoqqa ulanmagan, ya’ni avtonom tizimlar ustida ham ishlaydi. Ayrim hollarda bunday tizimlar tarmoqqa ulangan tizimlardan afzal bo‘ladi. Kelajakda sun’iy yo‘ldosh orqali boshqariladigan, real vaqt rejimida qayta aloqaga ega energetika tizimlarini yaratish istiqboli mavjud. Bu kuchlanishning keskin o‘zgarishlarini bartaraf etish va elektr ta’minotidagi uzilishlarning oldini olish imkonini beradi.
Elektromexanika
Elektromexanika quyidagi masalalarni o‘rganadi: elektromexanik o‘zgartirish — elektr energiyasining mexanik energiyaga aylantirilishi va bu jarayonni elektr mashinalarini loyihalash va ishlatishda amaliy qo‘llash. Elektromexanikaning o‘rganish predmeti quyidagilardan iborat: elektr energiyasini mexanik energiyaga va aksincha o‘zgartirish, elektr mashinalari, elektromexanik majmualar va tizimlar. Elektromexanikaning maqsadi — qaytar elektromexanik o‘zgartirish jarayonining ish rejimlarini boshqarish va elektr energiyasining mexanik energiyaga aylanishi parametrlarini rostlash. Elektromexanikaning asosiy yo‘nalishlari: energiyani elektromexanik o‘zgartirishning umumiy nazariyasi; elektr mashinalarini loyihalash; elektr mashinalaridagi o‘tkinchi jarayonlarni tahlil qilish.
Avtomatik boshqaruv tizimlari
Avtomatik boshqaruv tizimlarining (shuningdek, umuman avtomatlashtirishning) vazifalari turli dinamik tizimlarni modellashtirish va ularni kerakli tarzda ishlashga yo‘naltiradigan boshqaruv tizimlarini ishlab chiqishdan iborat. Bunday qurilmalarni yaratishda elektr sxemalar, signallarni raqamli qayta ishlash protsessorlari, mikrokontrollerlar va dasturlanadigan mantiqiy kontrollerlar. Boshqaruv tizimlari energetika qurilmalariga o‘rnatilgan tizimlardan (masalan, tijorat samolyotlarida), doimiy tezlikni saqlash avtomatik qurilmalari (ko‘plab zamonaviy avtomobillarda) va dastgohlardagi sonli dasturiy boshqaruv tizimlaridan tortib, sanoat kompyuterlari asosidagi sanoat ishlab chiqarishini avtomatlashtirish tizimlarigacha.
Muhandislar ko‘pincha teskari aloqadan foydalanib, boshqaruv tizimlarini loyihalaydi. Masalan, tezlikni avtomatik saqlash tizimiga ega avtomobilda transport vositasining tezligi muntazam kuzatib boriladi va ma’lumotlar tizimga uzatiladi. Tizim esa shunga mos ravishda dvigatelning chiqish quvvatini rostlaydi. Agar standart teskari aloqa tizimi mavjud bo‘lsa, boshqaruv nazariyasidan foydalanib, tizimning kiruvchi ma’lumotlarga qanday javob berishi kerakligini aniqlash mumkin.
Elektronika
Adabiyotlar
- Bessonov L. A. Elektrotexnikaning nazariy asoslari. Elektr zanjirlari. — Moskva: Gardariki, 2002. — 638 bet. — ISBN 5-8297-0026-3.
- Pryanishnikov V. A. Elektrotexnikaning nazariy asoslari. Sankt-Peterburg, Korona-Vek, 2013. ISBN 978-5-7931-0920-8.
- «Elektrotexnika» — maqola Kichik Sovet ensiklopediyasi; 2-nashr; 1937—1947-yillar.
Havolalar
- Butirin P. A. Elektrotexnika (27-mart 2023-yil). — Onlayn nusxasi Buyuk rus ensiklopediyasi (yangi nashr). Murojaat sanasi: 19-dekabr 2023-yil.
- Elektrotexnika — maqola Buyuk Sovet ensiklopediyasi.
- Elektrotexnika // Brokgauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jilddan (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- SSSRda energetika va elektrotexnika ta’limi — maqola Buyuk Sovet ensiklopediyasi.