Elektr kuchi nima

Elektr kuchini qanday ta’riflaysiz?

Har qanday ikki zaryadlangan jism (charged bodies) orasidagi itarish (repulsive) yoki tortish (attractive) ta’siri elektr kuchi deb ataladi. Har qanday kuch singari, uning jismga ko‘rsatadigan ta’siri va oqibatlari Nyutonning harakat qonunlari (Newton’s laws of motion) orqali tavsiflanadi. Elektr kuchi jismlarga ta’sir qiluvchi turli kuchlardan biridir.

Nyuton qonunlari ana shunday kuch yoki kuchlar kombinatsiyasi ta’sirida harakatni tahlil qilish (analyse) uchun qo‘llanadi. Tahlil erkin jism sxemasini (free body diagram/image) tuzishdan boshlanadi: unda alohida kuchlarning yo‘nalishi va turi vektorlar orqali ko‘rsatiladi. Shundan so‘ng natijaviy yig‘indi — umumiy (net) kuch hisoblanadi; u esa jismning tezlanishini (acceleration) aniqlashda qo‘llanadi.

Elektr kuchining kattaligi nimaga bog‘liq?

Ikki elektron orasidagi elektr kuchi, agar ular bir xil masofada joylashtirilsa, ikki proton orasidagi elektr kuchiga teng bo‘ladi. Bu shuni anglatadiki, elektr kuchi jism massasiga (mass) bog‘liq emas, balki elektr zaryadi (electric charge) deb ataladigan kattalikka bog‘liq.

Kulon qonuni nima?

Kulon qonuni — harakatsiz (stationary) elektr zaryadlangan ikki zarracha orasidagi kuch miqdorini (amount of force) son jihatdan ifodalovchi tajribaviy qonundir (experimental law). Harakatsiz zaryadlangan jismlar orasidagi elektr kuchi odatda elektrostatik kuch (electrostatic force) yoki Kulon kuchi (Coulomb’s force) deb ataladi. Kulon qonuni aynan harakatsiz zaryadlar orasidagi elektrostatik kuch miqdorini tasvirlaydi.

Kulon qonuniga ko‘ra:

Ikki nuqtaviy zaryad (point charges) orasidagi elektrostatik o‘zaro ta’sir kuchining qiymati zaryadlar ko‘paytmasiga to‘g‘ri proportsional va ular orasidagi masofa kvadratiga teskari proportsionaldir.

Elektr kuchining formulasi nima?

Elektr kuchining formulasi Kulon qonunidan quyidagicha olinadi:

Bu yerda:

ikki zaryadlangan jismlar orasida yo‘nalgan elektr kuch.
K — proportsionallik doimiysi (constant of proportionality).
q₀ va q₁ — har bir jismdagi zaryad miqdori (amounts of charge).
r — zaryadlangan jismlar orasidagi masofa (distance).
— o‘zgaruvchan birlik vektor

Elektr kuchiga misollar

Elektr kuchiga misollar quyidagilar:

Lampochkadagi zaryad (charge in a bulb).
Elektr zanjirlari (electric circuits).
Quritgichda (dryer) ishqalanganda matolar orasidagi statik ishqalanish (static friction).
Eshik tutqichiga (doorknob) tekkandan keyin seziladigan “tok urishi” (shock).

Elektr kuchini tok elektri (current electricity) orqali ham ko‘rish mumkin, masalan butun binoga quvvat yetkazib beradigan mis simlar (copper wiring) orqali. Elektrostatik kuch esa statik zaryadlar orqali elektr energiyasini namoyon qiladi: masalan televizorlardagi katod-nur trubkalari (cathode-ray tubes) va elektrostatik purkash bo‘yoqlash (electrostatic spray painting) kabi jarayonlarda.

Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ

Elektr kuchining birligi nima?

Elektr kuchi, boshqa kuchlar kabi, odatda nyuton (Newton) birliklarida o‘lchanadi.

Elektr kuchining boshqa nomi nima?

Elektr zaryadi sababli zarrachalar yoki jismlar bir-birini tortadi yoki itaradi; shu elektrostatik kuch “Kulon kuchi” (Coulomb Force) deb ham ataladi.

Elektr kuchlarining turlari qanday?

Elektr kuchlar ikki toifaga bo‘linadi: tortishuvchi (attractive) elektr kuchlar va itaruvchi (repulsive) elektr kuchlar. Bir xil zaryadlar bir-birini itaradi, qarama-qarshi zaryadlar esa bir-birini tortadi.

Elektr kuchlar nimaga bog‘liq?

Elektr kuchining kuchliligi zarrachalardagi elektr zaryadiga, shuningdek ularning bir-biridan uzoqligiga bog‘liq. Zaryad kattaroq bo‘lsa yoki masofa kichikroq bo‘lsa, kuch ortadi.

Nega elektr kuchi gravitatsiyadan kuchliroq?

Buning sababi shundaki, gravitatsiya massa (mass)ga bog‘liq; atomlarning massasi juda kichik bo‘lgani uchun ular orasidagi gravitatsion kuchlar deyarli nolga yaqin. Elektrostatik kuch esa zaryadlar (charges) bilan bog‘liq.