Vitaminlarning D guruhi (D vitamini) — bir qator biologik faol moddalar: xolekalsiferol, ergokalsiferol, sitokalsiferol, 2,2-digidroergokalsiferol va boshqalar.
Xolekalsiferol (vitamin D3) inson organizmida, terida B diapazonidagi ultrabinafsha nurlar ta’sirida sintezlanadi. D vitamini, shuningdek, organizmga inson tomonidan oziq-ovqat bilan ham kiritiladi. Ergokalsiferol (vitamin D2) esa faqat oziq-ovqat bilan olinishi mumkin.
D vitaminining inson organizmidagi asosiy vazifasi — ozuqa moddalarining so‘rilishiga ko‘maklashishdir. Kalsiy va fosfor oziq-ovqatdan ingichka ichak devori orqali so‘riladi.
Bir qator klinik tadqiqotlarga ko‘ra, D vitaminining surunkali tanqisligi kichik yoshdagi bolalarda kelgusida turli kasalliklar rivojlanishi xavfi yuqoriligi bilan bog‘liq. Jumladan: qandli diabet, semizlik, autoimmun kasalliklar, onkologik kasalliklar, yurak-qon tomir kasalliklari, psoriaz, atopik kasalliklar, ichakning yallig‘lanish kasalliklari, jumladan: yarali kolit va Kron kasalligi.
Kalsitriol-1 (1,25(ОН)₂D, quyidagi moddalarning metabolizm mahsuloti: xolekalsiferol va ergokalsiferol) to‘qimalardagi D vitamini retseptorlari (VDR) bilan bog‘lanadi hamda butun organizmda VDR transkripsiyasi darajasini o‘zgartiradi.
Kalsiferol yog‘da eriydigan birikmadir. Shuning uchun yog‘lar ham D vitaminining ichakda so‘rilishi uchun zarur. Boshqa yog‘da eriydigan vitaminlar kabi, u yog‘ to‘qimasida to‘planadi.
Organizm yoz davomida to‘plagan D vitamini zaxiralarini qish oylarida asta-sekin sarflashi mumkin.
D vitamini qo‘shimchalarini muntazam qabul qilish ta’sirchan ichak sindromi alomatlarini yengillashtirishga yordam beradi.
D vitamini qo‘shimchalarining o‘lim ko‘rsatkichiga ta’siri aniq emas. Bir meta-tahlil o‘lim ko‘rsatkichi biroz pasayganini aynan keksa kishilar orasida ko‘rsatgan, boshqa meta-tahlil esa ko‘plab kasalliklarning oldini olish uchun bunday qo‘shimchalarni tavsiya qilishga yetarli dalillar yo‘qligi hamda shu yo‘nalishdagi o‘xshash tadqiqotlarni davom ettirishga ehtiyoj yo‘qligi xulosasiga kelgan.
D vitaminining qondagi me’yoriy miqdori: 25(ОН)D konsentratsiyasi 30 ng/ml (50 nmol/l) dan yuqori; undan past qiymatlar — yetishmovchilik, 20 ng/ml (50 nmol/l) dan past miqdor esa tanqislik hisoblanadi. D vitamini konsentratsiyasi 100 nmol/l dan yuqori bo‘lsa, ortiqcha doza, 200 nmol/l esa aniq zaharli konsentratsiya sanaladi.
Rossiyaning 2015-yildagi tavsiyalariga ko‘ra, 18—50 yoshdagi kishilar uchun D vitaminining (xolekalsiferol D₃ va ergokalsiferol D₂) kunlik profilaktik dozasi kamida 600—800 XB (xalqaro birlik) bo‘lib, bu 15—20 mkg ga teng; homilador va emizikli ayollar uchun — 800—1200 XB (20—30 mkg), 50 yoshdan oshganlarga esa — 800—1000 XB (20—25 mkg).
Kashf etilishi
D vitaminining kashf etilishi bolalarda raxit kasalligi bilan bog‘liq bir paytlar jiddiy bo‘lgan muammoni hal qilishga yordam berdi. Amerikalik biokimyogar Elmer Makkollum 1914-yilda baliq yog‘ida A vitaminini aniqlaganidan so‘ng ingliz veterinari Edvard Mellenbi baliq yog‘i bilan boqilgan itlar raxit bilan kasallanmasligini kuzatdi. Bu kuzatuv unga raxitning oldini aynan A vitamini yoki unga bog‘liq boshqa biror modda oladi, degan xulosaga kelish imkonini berdi.
Bu masalaga oydinlik kiritish uchun Makkollum 1922-yilda A vitamini faolsizlantirilgan baliq yog‘i bilan tajriba o‘tkazdi. Shu mahsulot berilgan itlar raxitdan muvaffaqiyatli tuzaldi. Shunday qilib, raxitdan davolanishga A vitamini emas, balki o‘sha paytda noma’lum bo‘lgan boshqa bir vitamin sabab bo‘lishi isbotlandi. Bu fan tomonidan kashf etilgan to‘rtinchi vitamin bo‘lgani uchun lotin alifbosining to‘rtinchi harfi — D bilan belgilandi.
1923-yilda amerikalik biokimyogar Garri Stenbok oziq-ovqatni ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirish undagi D vitamini miqdorini oshirishini ko‘rsatdi. Bunday nurlantirilgan oziq-ovqat bilan oziqlangan tajriba kalamushlari raxitdan tuzaldi. Taxminan shu davrda A. F. Gess ham inson quyosh nuri tarkibidagi ultrabinafsha nurlar ta’sirida D vitaminini sintez qila olishini isbotladi.
Shu orada Stenbok «quyosh vitamini» miqdorini sut va boshqa yog‘li mahsulotlarda ularni ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirish orqali oshirish usulini patentladi. AQShda mahsulotlarni D vitamini bilan boyitish amaliyoti keng tarqalgan. Rossiya chakana savdosida sut mahsulotlari orasida D vitamini qo‘shilganlari deyarli uchramaydi.
Ta’sir mexanizmi va o‘lchash
D vitamini dori vositalaridagi ikkala shaklda (xolekalsiferol va ergokalsiferol) aslida provitamin hisoblanadi. Faollashishi uchun xolekalsiferol dastlab quyidagilarga aylanishi lozim: jigarda 25-gidroksixolekalsiferolga (qisqacha 25(OH)D3, kalsidiol), keyin esa buyraklarda 1,25-digidroksixolekalsiferolga (1,25(OH)2D3, kalsitriol).
Muayyan kishining D vitamini bilan yetarlicha ta’minlanganini baholash ilmiy hamjamiyatda bahsli masaladir. 2006-yil holatiga ko‘ra, eng universal laboratoriya ko‘rsatkichi 25-gidroksixolekalsiferolning qon zardobidagi konsentratsiyasi. Aholining aksariyatida suyak salomatligini ta’minlash uchun bu ko‘rsatkichning eng kam qiymati 20 ng/ml (50 nmol/l) bo‘lishi kerak.
Klinik tadqiqotlarda konsentratsiya 30 ng/ml (75 nmol/l) dan oshganda qo‘shimcha foyda borligi qat’iy aniqlanmagan. Shunga qaramay, ayrim tavsiyalarda 30—60 ng/ml (75—150 nmol/l) oraliq maqbul deb hisoblanadi.
Uzoq vaqt davomida osteoporozning oldini olish va suyak to‘qimasini mustahkamlash uchun D vitaminini qo‘shimcha qabul qilish tavsiya etilgan. Biroq 2018-yilda e’lon qilingan meta-tadqiqot natijalari D vitamini samaradorligini tasdiqlaydigan statistik ahamiyatli dalillar yo‘qligini ko‘rsatdi. Tadqiqotchilar 53,5 mingdan ortiq bemor (asosan 65 yoshdan katta ayollar) qatnashgan 81 ta tasodifiy tanlovli klinik tadqiqot ma’lumotlarini tahlil qildi. Yuqori va past dozalarda D vitamini qo‘llangan kichik guruhlardagi sinov natijalari o‘xshash bo‘lib, qo‘shimcha vitamin qabul qilganlarda suyak to‘qimasi holati yaxshilangani kuzatilmadi. Olimlar bunday qo‘shimchalardan foydalanish ko‘chaga deyarli chiqmaydigan va organizmida tabiiy ravishda sintezlanadigan D vitamini yetishmaydigan keksa kishilarda asosli bo‘lishi mumkin, degan xulosaga keldi. Bu xulosa bahsli: deyarli doim terini yopadigan kiyim kiyadigan yoki quyoshdan himoyalovchi vositalardan foydalanadigan har qanday kishida vitamin tanqisligi yuz berishi mumkin. Ayniqsa yopiq kiyim kiyish bilan birga yuzga quyoshdan himoya vositasi surtish bunday xavfni kuchaytiradi. Shuningdek, shaffof bo‘lmagan kosmetika vositalari ultrabinafsha nurlarning yuz terisiga yetib borishiga va D vitamini sinteziga to‘sqinlik qiladi.
Yetishmovchilik
Insonda
D vitamini tanqisligi keng tarqalgan bo‘lib, ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, Yer yuzida bir milliardgacha kishiga ta’sir qiladi. AQShda 2001—2006-yillarda o‘tkazilgan keng ko‘lamli aholi tadqiqotiga ko‘ra, kattalar va 1 yoshdan katta bolalarning 8 % ida D vitamini tanqisligi xavfi bo‘lgan. Bunga yana 24 % kishidagi «yetarlicha qabul qilmaslik xavfi»ni qo‘shish mumkin. Birgalikda bu AQSh aholisining qariyb uchdan birini tashkil etadi. Quyosh nuri yetarlicha tushadigan boshqa mamlakatlar, xususan, Hindiston, Pokiston, Eron, Xitoy kabi mamlakatlarda ham aholining katta qismida (ayrim ma’lumotlarda 60—80 % gacha) D vitamini tanqisligi belgilari kuzatiladi.
Rossiya quyosh nuri kam tushadigan, ya’ni past insolyatsiyali hududda joylashgani sababli, aholisining deyarli barchasi xavf guruhiga kiradi.
Shu bilan birga, D vitamini tanqisligining tarqalishi haqidagi raqamlar qonda 25-gidroksixolekalsiferolning qaysi miqdori chegara qiymat sifatida (16, 20 yoki 30 ng/ml yoxud boshqa ko‘rsatkich) tanlanganiga qarab sezilarli darajada farq qilishi mumkin. AQSh Tibbiyot instituti[ingl.] 2010-yilda 25-gidroksixolekalsiferolning qon zardobidagi miqdoriga asoslangan D vitamini bilan ta’minlanganlikning yangi tasnifini joriy etdi.
| D vitamini bilan ta’minlanganlik toifasi | 25(HO)D miqdori, ng/ml | 25(HO)D miqdori, nmol/l |
|---|---|---|
| tanqislik xavfi | < 12 | < 30 |
| yetarlicha qabul qilmaslik xavfi | 12—19 | 30—49 |
| yetarli darajada qabul qilish | 20—50 | 50—125 |
| tashvishlanish uchun asos bo‘ladigan yuqori miqdor | > 50 | > 125 |
D vitamini avitaminozi bolalarda raxit rivojlanishining asosiy sababidir. D vitaminining uzoq davom etadigan tanqisligi saraton bilan kasallanish xavfini oshirishi va osteoporoz rivojlanish ehtimolini kuchaytirishi mumkin. 2023-yilda yangilangan sharhda vitamin yetishmovchiligi immunitetning susayishi hamda yurak-qon tomir kasalliklari xavfining oshishi bilan bog‘liqligi haqidagi tadqiqotlar keltirilgan. D vitamini gipovitaminozi ko‘pincha ortiqcha vazn bilan bog‘liq bo‘lib, bu adipotsitlar differensiatsiyasi va lipidlar almashinuvini boshqarish bilan izohlanadi. Boshqa tomondan, homiladorlikdagi ortiqcha vazn ona va bolada D vitamini yetishmovchiligiga olib keladi va bu holat yillar davomida saqlanishi mumkin. D vitamini tanqisligi psoriaz va vitiligo hamda boshqa ayrim autoimmun kasalliklar bilan birga kuzatilishi mumkin. Tadqiqotlarda vitamin yetishmovchiligida xotira yomonlashishi, mushaklar og‘rishi va uyqusizlik ham kuzatilishi qayd etilgan.
2017-yilda Touro universiteti[ingl.] (Kaliforniya, AQSh) olimlari tadqiqot o‘tkazdi. Unga ko‘ra, quyoshdan himoyalovchi kremlar SPF 15 va undan yuqori bo‘lganda inson organizmida 7-degidroxolesterindan D₃ vitamini sintezini 99 % ga kamaytiradi. Quyosh nurlaridan foydalanish hisobiga bu vitaminning olinishi kamayishi, ayniqsa, oziq-ovqatdan D vitamini so‘rilishini yomonlashtiruvchi kasalliklarga chalingan kishilarga kuchli ta’sir qilishi mumkin.[manba 2621 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Hayvonlarda
Yosh hayvonlarda D vitamini yetishmovchiligi raxitni keltirib chiqaradi, voyaga yetganlarida esa osteomalyatsiya yoki osteoporoz rivojlanadi. D gipovitaminozida hayvonlarning qonida kalsiy va fosfor miqdori keskin kamayadi.
Parrandalarda D vitamini yetishmaganda raxit yuzaga keladi, ko‘krak suyagi qiyshayadi, oyoq-qo‘l bo‘g‘imlari qalinlashadi; bunday parrandalarning tuxum po‘chog‘i yupqa bo‘ladi. Tuxum sarig‘ida D vitamini miqdori kamligi ularning inkubatsion sifatini sezilarli pasaytiradi. Jo‘jalar, bunday tuxumlardan chiqqanda zaif bo‘lib, turli kasalliklarga moyil bo‘ladi.
Ortiqcha miqdor
D vitamini gipervitaminozi juda sekin rivojlanadi. Katta dozalarda qabul qilinganda kalsiy almashinuvining buzilishiga va natijada giperkalsemiya hamda giperkalsiuriyaga olib kelishi mumkin. Uzoq muddat ergokalsiferol yoki xolekalsiferol bilan davolashda giperkalsemiya odatda D₃ provitaminining to‘planishi bilan bog‘liq bo‘ladi, biroq kalsiyga boy mahsulotlar, masalan, sut mahsulotlari ham ortiqcha iste’mol qilinganda yuzaga kelishi mumkin. Qondagi D vitamini (25(OH)D) miqdori: mutlaqo zaharli daraja — >200ng/ml; toksik ta’sir kuzatilishi mumkin bo‘lgan daraja — >100ng/ml.
D vitamini manbalari
D vitaminiga bo‘lgan ehtiyojning bir qismi to‘g‘ridan to‘g‘ri quyoshda bo‘lganda terida sintezlanishi bilan qoplanadi. Jarayon jadalligi fasl, kun vaqti va kunning davomiyligi, bulut va soya, teridagi melanin miqdori, quyoshdan himoya vositalariga bog‘liq. Deraza oynasi quyosh nuri tarkibidagi «A» diapazonidan boshqa ultrabinafsha nurlarni to‘sadi. Ayrim tadqiqotchilar 5—30 daqiqa davomida soat 10 bilan 15 oralig‘ida quyoshda bo‘lishni, quyoshga kam chiqadigan kishilarga esa D vitaminiga boy mahsulotlarni yetarli iste’mol qilish yoki qo‘shimchalar qabul qilishni maslahat beradi.
- Organizmda sintezlanishi: D₃ vitamini terining epidermisida quyosh nuri tarkibidagi ultrabinafsha nurlar ta’sirida D₃ provitaminidan (7-degidroxolesterindan) hosil bo‘ladi. D₃ provitamini issiqlik izomerlanishi (tana haroratida) orqali xolekalsiferolga aylanadi. Epidermisda xolekalsiferol D vitaminini bog‘lovchi oqsil bilan birikadi va shu holda qonga o‘tib, jigarga tashiladi. Soya yoki bulutli ob-havo vitamin sintezini 60 % ga kamaytirishi mumkin. Vitamin sintezi uchun zarur ultrabinafsha nurlar oynadan, kiyimdan va quyoshda qorayishdan himoyalovchi kremdan o‘tmaydi. Terida yetarli miqdorda vitamin muntazam ravishda solyariydanurlantirilganda ham hosil bo‘ladi, biroq bu terining onkologik kasalliklariga olib kelishi mumkin.
- Oziq-ovqat:
- Baliq (yog‘li baliq turlari, baliq yog‘i). 400 XB D vitaminini olish uchun har kuni 150 g losos yoki 850 g treska yeyish kerak. 100 g treska jigarida 100 mkg D vitamini, 100 g treska jigaridan olingan baliq yog‘ida esa 250 mkg bo‘ladi. Bu mos ravishda 4000 va 10000 XB ga teng (1 mkg D vitamini 40 XB ni tashkil etadi).
- Sariyog‘, pishloqlar va boshqa yog‘li sut mahsulotlari, tuxum sarig‘i, ikra. 400 XB D vitamini taxminan 20 ta tovuq tuxumi sarig‘iga teng.
- Qo‘ziqorinlar: ikki sporali shampinyon, shiitake, tulki qo‘ziqorinlari va boshqa ayrim qo‘ziqorin turlarida hujayralardagi ergosteroldan ergokalsiferol hosil bo‘ladi.[aniqlashtirish kerak].
- D vitaminini (ergosterolni) sanoat usulida olishning asosiy manbai achitqilardir.
100 g mahsulot hisobida hayvon jigarida 50 XB gacha, sariyog‘da 35 XB gacha, tuxum sarig‘ida 25 XB, go‘shtda 13 XB, makkajo‘xori yog‘ida 9 XB, sutda 0,3 dan 4 XB gacha (100 ml da) D vitamini mavjud. Kunlik ehtiyoj 600 XB bo‘lgani uchun, faqat shu mahsulotlarni iste’mol qiladigan va yog‘li dengiz balig‘ini yemaydigan kishi quyoshda yetarli bo‘lmasa, organizmning D vitaminiga bo‘lgan ehtiyojini to‘liq qondira olmaydi.
Ehtiyotkorroq baholashlarga ko‘ra, o‘rtacha insonning odatiy ratsioni, umuman olganda, D vitaminiga bo‘lgan ehtiyojini qondira olmaydi. Quyoshda me’yoridan ortiq bo‘lish esa teri saratoni xavfini oshiradi. I—IV teri fototipiga ega kishilar uchun vitaminning zarur miqdorda sintezlanishiga ekvator va yuqori geografik kengliklarda mos ravishda tush payti quyoshda o‘rtacha 3-15 daqiqa bo‘lish yetarli. Bunda ob-havo ochiq, fasl iliq, quyoshdan himoya vositalari qo‘llanmagan va tananing 35 % qismi ochiq bo‘lishi kerak. Xuddi shu sharoitda V fototipli to‘q terili kishilarga 10-30 daqiqa zarur. Bu umumlashtirilgan ma’lumot bo‘lib, tadqiqotda har 10 daraja kenglik uchun vaqt batafsil berilgan.
Qishda 40-kenglikda insolyatsiya kerakli miqdordagi ultrabinafsha nurlarni olishga imkon bermaydi, 60-kenglikda esa D vitamini sintezi uchun atigi yarim yil qulay. Tropik iqlimda yashagan taqdirda ham to‘q terili, keksa, ortiqcha vaznli yoki qo‘l-oyoqlarini kiyim bilan yopib yuradigan kishilarga quyoshdan D vitamini olish qiyin bo‘lishi mumkin.
Shimoliy hududlar aholisiga vitamin qo‘shimchalarini qabul qilish tavsiya etilsa-da, ularning samaradorligi faqat raxit va raxitga o‘xshash kasalliklarga nisbatan isbotlangan. D vitaminini osteoporoz, saraton va yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olish uchun qabul qilish samaradorligi isbotlanmagan. Osteoporozli keksalarda D vitaminini kalsiy bilan qabul qilish son suyagi bo‘yni sinishining oldini olishga yordam berishi mumkin, biroq oshqozon va buyrak bilan bog‘liq muammolar xavfini biroz oshiradi. Besh yoshgacha bo‘lgan bolalardagi nafas yo‘llari infeksiyalariga D vitaminining ta’siri haqida dalillar yo‘q. Bir sharhda D vitamini qo‘shimchalari yengil va o‘rtacha og‘irlikdagi astmada xurujlar chastotasini kamaytirish uchun ishlatiladigan steroidlarga ehtiyojni kamaytirishi, ammo astmaning kundalik alomatlariga ta’sir etmasligi aniqlangan. Homiladorlikda yetarlicha D vitamini qabul qiladigan ayollarda preeklampsiya xavfi pasayishi va immunitetga ijobiy ta’sir kuzatilishi mumkin. D vitamini qo‘shimchalari homiladorlik diabeti, bo‘yi past bolaning tug‘ilishi va bolalarning sekin o‘sishi xavfini ham kamaytirishi mumkin. Mukovissidozli kishilarga D vitaminini muntazam tayinlash foydali ekaniga oid dalillar aniqlanmagan.
D vitamini ko‘p bo‘lgan mahsulotlar:
| Mahsulot | 100 g mahsulotdagi D vitamini miqdori, mkg |
|---|---|
| Baliq yog‘i | 250—350 |
| Treska jigari | 100—200 |
| Gorbusha, losos, skumbriya, keta, seld, forel, ilonbaliq, paltus | 10—20 |
| Qora ikra | 8 |
| Tuxum sarig‘i | 7,7 |
| Echki suti | 1,3 |
| Sariyog‘ | 1,5 |
| Qattiq pishloqlar | 1 |
D vitaminining kunlik me’yori
| Yosh | D vitaminining tavsiya etilgan kunlik me’yori, XB (mkg) | D vitaminining xavfsiz eng yuqori chegarasi, XB |
|---|---|---|
| 0—12 oylik | 400 (10) | 5000 (125 mkg) |
| 1—13 yosh | 600 (15) | 5000 (125 mkg) |
| 14—18 yosh | 600 (15) | 10000 (250 mkg) |
| 19—70 yosh | 600 (15) | 10000 (250 mkg) |
| 71 yosh va undan katta | 800 (20) | 10000 (250 mkg) |
| Homilador va emizikli ayollar | 600 (15) | 10000 (250 mkg) |
Rossiyada 2018-yilda Rossiya pediatrlari ittifoqi va boshqa mutaxassislar ishlab chiqqan «Rossiya Federatsiyasida bolalar va o‘smirlarda D vitamini yetishmovchiligi: uni bartaraf etishga zamonaviy yondashuvlar» milliy dasturi amal qiladi (2021-yilda yangilangan). U qonuniy hujjat emas, balki 18 yoshgacha bolalarda D vitamini tanqisligini aniqlash, oldini olish va davolash bo‘yicha shifokorlar uchun klinik tavsiyalardir. Unda quyidagi aniq kunlik profilaktik dozalar tavsiya etiladi: 0-1 oylikda 500 XB, 1 oylikdan 1 yoshgacha 1000 XB, 1-3 yoshda 1500 XB, 3-18 yoshda 1000 XB. Aralash yoki sun’iy oziqlanayotgan bolalarda doza qayta hisoblanishi shart emas. Qondagi 25(OH)D (25-gidroksivitamin D) miqdori organizmning D vitamini bilan ta’minlanganlik holatini va uning zaxiralarini aks ettiruvchi asosiy ko‘rsatkichdir. Qondagi D vitamini (25(OH)D) miqdorlari:
- mutlaqo zaharli daraja: >200ng/ml;
- toksik ta’sir ehtimoli bor daraja: >100ng/ml;
- me’yor: 30—100 ng/ml;
- yetishmovchilik: 21—29 ng/ml;
- tanqislik: 20 ng/ml dan past.
Shakllari
| Nomi | Kimyoviy nomi yoki tarkibi | Tuzilishi |
|---|---|---|
| D vitamini1 | birikmasi: ergokalsiferol va lyumisterol, 1:1 | |
| D vitamini2 | ergokalsiferol (hosilasi: ergosterol) |  |
| D vitamini3 | xolekalsiferol (terida 7-digidroxolesteroldan hosil bo‘ladi) |  |
| D vitamini4 | 22-digidroergokalsiferol |  |
| D vitamini5 | sitokalsiferol (hosilasi: 7-digidrositosterol) |  |
| D vitamini6 | sigma-kalsiferol |
Tadqiqotlar
2014-yilda AQSh Milliy sog‘liqni saqlash institutining Oziqaviy qo‘shimchalar boshqarmasi joriy tadqiqotlarni kuzatish va iste’molchilarni xabardor qilish uchun D vitamini tashabbusini yo‘lga qo‘ydi. 2020-yildagi yangilanishida tadqiqotlar sonining ortishi D vitamini 1- va 2-tur diabet, glyukozaga toqatsizlik, gipertoniya, tarqoq skleroz va boshqa kasalliklarning oldini olish hamda davolashda muayyan rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatayotgani tan olindi. Biroq suyak salomatligiga oid nisbatan ijobiy natijalarni istisno qilganda, mavjud dalillar D vitaminining bunday holatlardagi samaradorligini tasdiqlash uchun yetarli emas yoki bir-biriga juda zid, degan xulosaga kelindi.
Ayrim dastlabki tadqiqotlar D vitaminining past miqdorini hayotning keyingi davrlaridagi kasalliklar bilan bog‘laydi. Bir meta-tahlil keksalar orasida o‘lim ko‘rsatkichi pasayganini ko‘rsatdi. 350 000 dan ortiq kishini qamrab olgan boshqa meta-tahlilga ko‘ra, umumiy aholining maxsus tanlanmagan vakillariga D vitamini qo‘shimchasini berish suyak bilan bog‘liq (barcha turdagi sinishlar) yoki suyak bilan bog‘liq bo‘lmagan natijalarni (miokard infarkti, yurak ishemik kasalligi, insult, serebrovaskulyar kasalliklar, saraton) 15 % dan ko‘proqqa kamaytirmaydi. Shuningdek, shunga o‘xshash dizayndagi kelgusi tadqiqotlar bu xulosalarni o‘zgartirishi ehtimoli kamligi aytilgan. 2019-yilgi meta-tahlil kalsiy va D vitaminini birga qabul qilish insult xavfini oshirishi mumkinligini ko‘rsatgan. 2013-yil holatiga ko‘ra, D vitaminining saraton xavfiga ta’sirini aniqlash uchun dalillar yetarli emas edi.
D vitamini qo‘shimchalari MRT tekshiruvlarida yangi o‘choqlar paydo bo‘lishiga yoki tarqoq skleroz bilan og‘rigan kishilarning klinik natijalariga ta’sir etmaydi. Sinovlarda qo‘llangan D vitamini dozalari va qabul qilish muddatlari, ma’lumotlar cheklangan bo‘lsa-da, xavfsiz ko‘rinadi.
D vitamini bilan davolash surunkali og‘riq bilan kechadigan biror kasallikda platsebodan yaxshiroq ekani izchil tarzda tasdiqlanmagan. Chunki D vitaminining ehtimoliy ijobiy ta’sirini ko‘rsatgan tadqiqotlarda uslubiy kamchiliklar bo‘lgan (dalillar sifati past).
Ikki yillik davolashdan so‘ng kalsiy va D vitamini olgan bemorlarning bel umurtqalari hamda bilak suyaklarining mineral zichligi davolanmagan bemorlarnikiga qaraganda ko‘proq yaxshilangani aniqlangan. Biroq ikkala guruh o‘rtasida sinishlar soni yoki suyak zichligining laboratoriya o‘lchovlari bo‘yicha farq bo‘lmagan. Kalsiy va D vitamini kortikosteroidlar sababli bel umurtqalari va bilakdagi suyak massasining kamayishini oldini olish va davolashda samarali ekanligi qayd etilgan.
2017-yilgi tadqiqotga ko‘ra, qon zardobida 25(OH)D miqdorini 100 nmol/l (40 ng/ml) ga yetkazish uchun ko‘pincha D vitaminini 6000 XB/kun dan ortiq dozalarda qabul qilish zarur, ayniqsa ortiqcha vaznli va semizlikka chalingan kishilarda.[nufuzli bo‘lmagan manba]Shu bilan birga, D vitaminining yuqori dozalari xavfli bo‘lishi mumkin: shunday holat qayd etilganki, unda gipertoniya, dislipidemiya va podagra bilan og‘rigan, har kuni 8000-10 000 XB D vitamini qabul qilgan va buni 2,5 yil davom ettirgan kishining buyraklari ishlamay qolgan.
Tadqiqotchi Edvard Jovannuchchi quyosh nuri ta’sirida D vitamini olishning sog‘liq uchun foydasini ko‘rsatgan. Uning xulosasiga ko‘ra, quyoshda bo‘lish sababli yuz bergan teri saratoni bilan bog‘liq har bir o‘limga nisbatan, D vitamini miqdori oshishi hisobiga 30 ta o‘limning oldini olish mumkin edi. Shuningdek, u «D vitamini darajasi haqiqatan ham yurak kasalliklarining ishonchli bashorat qiluvchi ko‘rsatkichi ekaniga o‘xshaydi», deb ta’kidlagan.
COVID-19
D vitamini tanqisligi og‘ir respirator infeksiyalar xavfini oshirishi mumkinligi isbotlangan. 2020-yilda COVID-19 pandemiyasi davrida bu ehtimolga qiziqish yana kuchaydi. 27 ta nashrning tizimli sharhi va meta-tahlili D vitamini tanqisligi COVID-19 ni yuqtirish ehtimolining oshishi bilan bog‘liq emasligini, ammo D vitamini yetishmovchiligi va kasallik og‘irligi, jumladan kasalxonaga yotqizilish soni va o‘lim darajasi ortishi o‘rtasida ijobiy korrelyatsiya mavjudligini ko‘rsatdi.
2020-yil iyunida AQSh Milliy sog‘liqni saqlash institutlari D vitaminini aynan COVID-19 ning oldini olish yoki davolash uchun qo‘llashni yoqlovchi yoki rad etuvchi yetarli asos topmadi. O‘sha oyda Buyuk Britaniyaning Sog‘liqni saqlash va klinik takomillashtirish milliy instituti ham xuddi shunday xulosaga keldi. Ikkala tashkilot ham suyak va mushaklar salomatligi kabi boshqa sabablar bilan ilgari belgilangan D vitamini qo‘shimchalarini qabul qilish tavsiyalariga, tegishli bo‘lsa, rioya etishni davom ettirishni maslahat berdi. Har ikkisi pandemiya vaqtida quyosh nuri kamroq tushgani tufayli ko‘proq odamlarga qo‘shimcha zarur bo‘lishi mumkinligini qayd etdi. NHS esa COVID-19 xavfi yuqori bo‘lgan kishilar uchun D vitaminining kunlik qo‘shimchalarini bepul taqdim etdi.
COVID-19 ning asosiy asoratlaridan biri o‘tkir respirator distress-sindrom (ORDS) bo‘lib, u D vitamini tanqisligida og‘irlashishi mumkin; bu bog‘liqlik faqat koronavirus infeksiyalariga xos emas. 2020-yilda turli mamlakatlarda SARS-CoV-2.
infeksiyalarining oldini olish va davolashda D vitaminini qo‘llash imkoniyatini o‘rganish bo‘yicha bir qator sinovlar o‘tkazilmoqda.
- Marri, R. Inson biokimyosi / R. Marri, D. Grenner, P. Meyes … [va boshq.]. — M. : Mir, 1993. — J. 2. — 415 b. — ISBN 5-03-001775-5 (j. 2).
- Xobbs, K. Hamma uchun vitaminlar / K. Xobbs, E. Xaas. — M. : Dialektika, 2005. — 352 b. — ISBN 0-7645-5179-5.
- Gromova, O. A. D vitamini : Paradigmaning o‘zgarishi / O. A. Gromova, I. Yu. Torshin. — M. : GEOTAR-Media, 2017. — 568 b. — ISBN 978-5-9704-4058-2.
- Kattalarda D vitamini tanqisligi : Tashxis, davolash va profilaktika : Klinik tavsiyalar / Rossiya endokrinologlar assotsiatsiyasi, «Endokrinologiya ilmiy markazi» federal davlat budjet muassasasi. — M. : RF Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2015. — 75 b.
- Rossiya Federatsiyasida bolalar va o‘smirlarda D vitamini yetishmovchiligi : uni bartaraf etishning zamonaviy yondashuvlari : Milliy dastur / «Oziqlanish va biotexnologiya federal tadqiqot markazi», Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligining Bolalar salomatligi milliy tibbiyot tadqiqot markazi, Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligining Rossiya tibbiyot akademiyasi; Rossiya pediatrlari ittifoqi homiyligida. — M. : Pediatr, 2018. — 96 b. — 15 500 nusxa. — BBK 57.334.152.8-4-5ya81. — UDK 616.391-053.2-07-085.356(035.3)(G). — ISBN 978-5-9500710-6-5.
- 2. Kalsiy haqida umumiy ma’lumot // Kalsiy va D vitamini uchun tavsiya etilgan oziqaviy iste’mol me’yorlari : [ingl.] / Tibbiyot instituti (AQSh) sharh qo‘mitasi; muharrirlar: Ross A. C., Teylor C. L., Yaktin A. L., Del Valle H. B. va boshqalar. — Vashington (DC) : National Academies Press (AQSh), 2011. — B. 9. — PMID 21796828.
- Fillips, Ketrin M. Qo‘ziqorinlardagi D4 vitamini : [ingl.] / Ketrin M. Fillips, Ronald L. Xorst, Nikolas J. Koshevski … [va boshq.] // PLoS One : jurn. — 2012. — Jild 7, № 8. — B. e40702. — 2012-yil 3-avgustda onlayn e’lon qilingan. — doi:10.1371/journal.pone.0040702. — PMID 22870201. — PMC 3411670
{{pmc}}: Vikipediya:CS1 texnik xizmat ko‘rsatish (PMC formati) (havola).
Havolalar
- Keksalarda osteoporoz tufayli yuz beradigan sinishlarning oldini olish uchun D vitamini va unga yaqin birikmalar / Cochrane
- Besh yoshgacha bo‘lgan bolalarda infeksiyalarning oldini olish uchun qo‘shimcha D vitamini / Cochrane
- Homilador ayollarda D vitaminini qo‘shimcha qabul qilish / Cochrane
- Tarqoq sklerozda D vitamini / Cochrane
- Kattalarda surunkali og‘riq bilan kechadigan kasalliklarni davolashda D vitamini / Cochrane
- Salkova, Alla. «Shunchaki urf». shifokorlar nega D vitamini buyuradi. Gazeta.ru (7-iyul 2019-yil). Murojaat sanasi: 10-iyul 2019-yil.
- Kasapchuk Aleksandr, Kasapchuk Nadejda. Turli yoshdagi kattalar va bolalar uchun kalsiy va D vitamini. Asosiy savollarga javoblar. Tibbiy xizmatlar va axborotdan oqilona foydalanish bo‘yicha iste’molchi qo‘llanmasi (25-iyul 2014-yil). Murojaat sanasi: 12-sentabr 2018-yil.
- D vitamini: foydasi, zarari, qanday va qachon qabul qilish kerak. Bilmoqchi bo‘lgan, ammo so‘rashga tortingan barcha narsangiz! Femz (3-iyul 2019-yil).
- Komarovskiy Ye. O. Inson salomatligini saqlashda D vitaminining roli quyidagi platformada: YouTube. — Doktor Komarovskiy.
- Sokolova, T. D vitamini haqidagi haqiqat va afsonalar. Provereno.Media (18-oktabr 2022-yil). Murojaat sanasi: 18-oktabr 2022-yil.
