| Vitaminlar | |
|---|---|
 |
Vitaminlar (lot. vita «hayot» + amin) — organik birikmalar guruhi bo‘lib, ular turlicha kimyoviy tuzilishga ega va geterotrof organizm uchun oziq-ovqatning tarkibiy qismi sifatida mutlaqo zarurligi bilan birlashtiriladi. Ular oziq-ovqat orqali (umuman olganda, tashqi muhitdan) olinadi. Avtotrof organizmlar ham vitaminlarga muhtoj bo‘lib, ularni sintez qilish yoki tashqi muhitdan olish yo‘li bilan ta’minlaydi. Shu bois vitaminlar oziqlantiruvchi muhitlar tarkibiga ham kiritiladi, ular fitoplankton organizmlarini yetishtirishda qo‘llanadi. Vitaminlarning aksariyati kofermentlar yoki ularning boshlang‘ich moddalaridir.
Vitaminlar oziq-ovqat tarkibida juda oz miqdorda uchraydi, shu sababli ular mikronutriyentlar qatoriga kiradi; bu toifaga mikroelementlar ham kiradi. Vitaminlarga nafaqat mikroelementlar, balki almashinmaydigan aminokislotalar va almashinmaydigan yog‘lar ham kiritilmaydi.
Vitaminlarning aniq ta’rifi mavjud bo‘lmagani tufayli turli davrlarda ularga turlicha miqdordagi moddalar kiritilgan. 2018 yil o‘rtalariga kelib 13 ta vitamin ma’lum edi.
Umumiy ma’lumot
Organizmdagi vazifalari
Vitaminlar turli katalitik vazifalarni faol markazlar tarkibidagi turli fermentlar orqali bajaradi, shuningdek, gumoral boshqaruv jarayonida tashqaridan olinadigan progormonlar va gormonlar sifatida ham qatnashishi mumkin. Vitaminlar moddalar almashinuvi uchun nihoyatda muhim bo‘lsa-da, ular organizm uchun energiya manbai emas (kaloriyaga ega emas) va to‘qimalarning tuzilish qismi ham hisoblanmaydi. Har bir organizmning vitaminlarga ehtiyoji o‘ziga xos: bir tur uchun vitamin hisoblangan molekula boshqa tur uchun vitamin bo‘lmasligi mumkin. Masalan, C vitamini primatlar uchun zarur, biroq ko‘pchilik boshqa sutemizuvchilar uchun zarur emas.
Vitaminlarning to‘qimalardagi miqdori ham, ularga bo‘lgan sutkalik ehtiyoj ham kam. Ammo ular yetarli tushmasa, organizmda o‘ziga xos xavfli patologik o‘zgarishlar yuz beradi. Bunga quyidagi kasalliklar misol bo‘ladi: lavsha (singa) va pellagra.
Vitaminlarning organizmga tushishi buzilishi bilan 3 ta asosiy patologik holat bog‘liq: vitaminning butunlay yetishmasligi — avitaminoz, vitamin tanqisligi — gipovitaminoz, vitaminning ortiqchaligi — gipervitaminoz.
Organizmda sintezlanishi
Vitaminlarning aksariyati inson organizmida sintezlanmaydi va ular oziq-ovqat orqali olinishi kerak. Organizmda faqat ayrim vitaminlar sintezlanadi, jumladan: D vitamini inson terisida ultrabinafsha nurlar ta’sirida hosil bo‘ladi; A vitamini oziq-ovqat bilan kiradigan boshlang‘ich moddalardan sintezlanishi mumkin; shuningdek, B3 — niatsin, uning boshlang‘ich moddasi aminokislota triptofandir. Bundan tashqari, K va B7 vitaminlari odatda simbiotik bakterial mikroflora tomonidan odamning yo‘g‘on ichagida yetarli miqdorda sintezlanadi.
Tasnifi
Biologiyada vitaminlarning qat’iy ta’rifi yo‘q, faqat moddani vitamin deb hisoblashga imkon beradigan zarur belgilar mavjud. Quyidagi to‘rtta belgiga mos keluvchi moddani vitamin deb tan olish mumkin:
- Organik modda;
- Hayot uchun zarur modda bo‘lib, u bo‘lmasa, kasallikning klinik belgilari rivojlanadi;
- Organizm uni zarur miqdorda ishlab chiqarmaydi yoki umuman ishlab chiqarmaydi;
- Modda juda kam miqdorda talab qilinadi (inson uchun sutkasiga 0,1 g dan kam; masalan, eng yuqori tavsiya etilgan sutkalik miqdor C vitamini uchun 90 mg ni tashkil etadi).
2012 yilga kelib ilmiy hamjamiyat inson uchun 13 moddani vitamin deb tan olgan edi. Yana bir nechta modda o‘rganilayotgan bo‘lsa-da, 2018 yilga kelib ham vitaminlar ro‘yxatida 13 tasi mavjud edi. Biroq maktab darsliklarida vitaminlar soni ancha ko‘p — 80 tagacha ko‘rsatiladi. Masalan, 2014 yilgi darslikda 20 ta vitamin tilga olingan.
Vitaminlar eruvchanligiga qarab ikki guruhga bo‘linadi: yog‘da eruvchilar — A, D, E, K, suvda eruvchilar — C va B guruhi vitaminlari ajratiladi. Suvda eruvchan vitaminlar suvda oson eriydi va, odatda, organizmdan tez chiqariladi. Shu sababli siydik ajralishi ularning iste’mol qilinish darajasini yaxshi ko‘rsatuvchi omil hisoblanadi. Bu vitaminlar organizmda oson saqlanmagani uchun ularni muntazam qabul qilish muhim. Yog‘da eruvchan vitaminlar ichak yo‘li orqali lipidlar (yog‘lar). A va D vitaminlarining organizmda to‘planishi xavfli holatga sabab bo‘lishi mumkin: gipervitaminoz. So‘rilishning buzilishidan kelib chiqadigan yog‘da eruvchan vitaminlar tanqisligi muhim ahamiyatga ega, ayniqsa mukovissidozda.
Vitaminlarni iste’mol qilish
Manbalari
Vitaminlar asosan oziq-ovqat orqali kiradi, ammo ularning ayrimlari boshqa yo‘llar bilan ham ta’minlanadi. Masalan, ichak mikroflorasidagi mikroorganizmlar K vitamini va biotin ishlab chiqaradi; D vitaminining bir shakli teri hujayralari ultrabinafsha nurlarning quyosh nuri tarkibidagi muayyan to‘lqin uzunligiga duch kelganda sintezlanadi. Inson iste’mol qilgan boshlang‘ich moddalardan ham ayrim vitaminlarni hosil qila oladi: masalan, A vitamini beta-karotindan, niatsin esa triptofan aminokislotasidan sintezlanadi. C vitaminini ayrim turlar sintezlay oladi, boshqalari esa yo‘q. B12 — o‘simlik manbalaridan olinmaydigan yagona vitamin yoki oziq moddasidir. Oziq-ovqat mahsulotlarini boyitish tashabbusi quyidagi vitaminlar bilan oziq-ovqatni majburiy boyitadigan mamlakatlarni sanab o‘tadi: foliy kislotasi, niatsin, A vitamini va B1, B2 va B12.
Yetarli miqdorda iste’mol qilmaslik
Turli vitaminlarning organizmdagi zaxiralari keskin farq qiladi; A, D va B12 vitaminlari katta miqdorda, asosan jigarda saqlanadi. Shu sababli katta yoshli inson ratsionida A va D vitaminlari ko‘p oylar, B12 esa ba’zan ko‘p yillar davomida yetishmasa ham, tanqislik holati darhol rivojlanmasligi mumkin. Ammo B3 vitamini (niatsin va niatsinamid) katta miqdorda saqlanmaydi, shuning uchun uning zaxirasi bor-yo‘g‘i bir necha haftaga yetishi mumkin. C vitamini insonlarga umuman berilmagan tajribalarda lavshaning ilk belgilari paydo bo‘lish muddati avvalgi ovqatlanish odatlari va dastlabki C vitamini zaxirasiga qarab bir oydan olti oydan ortiq muddatgacha o‘zgargan.
Vitamin tanqisligi birlamchi va ikkilamchi turlarga bo‘linadi. Birlamchi tanqislik organizm oziq-ovqatdan yetarli vitamin olmaganda yuzaga keladi. Ikkilamchi tanqislik esa vitaminning so‘rilishi yoki ishlatilishiga xalaqit beradigan asosiy kasallik, chekish va spirtli ichimliklarni haddan ortiq iste’mol qilish kabi turmush tarzi omillari yoki ayrim dorilar ta’sirida paydo bo‘lishi mumkin. Turli-tuman ovqatlanadigan odamlarda og‘ir birlamchi vitamin tanqisligi kam uchraydi, biroq ular tavsiya etilgan miqdordan kam vitamin olishi mumkin. AQShda 2003—2006 yillarda o‘tkazilgan oziq-ovqat va oziq qo‘shimchalariga oid milliy tadqiqot vitamin qo‘shimchalarini qabul qilmaganlarning 90 % dan ortig‘ida ayrim asosiy vitaminlar, xususan D va E vitaminlari yetishmasligini ko‘rsatgan.
Insonda yaxshi o‘rganilgan vitamin tanqisliklari tiamin (beri-beri), niatsin (pellagra), C vitamini (lavsha), foliy kislotasi (asab naychasi nuqsonlari) va D vitamini (raxit) bilan bog‘liq. Rivojlangan mamlakatlarning aksariyatida yetarli oziq-ovqat mavjudligi va oddiy mahsulotlarga vitaminlar qo‘shilishi tufayli bunday tanqisliklar kam uchraydi. Klassik vitamin tanqisligi kasalliklaridan tashqari, ayrim dalillar vitamin tanqisligi bilan boshqa turli buzilishlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ham ko‘rsatadi.
Haddan ortiq iste’mol qilish
Ayrim vitaminlar yuqori dozada qabul qilinganda o‘tkir yoki surunkali zaharli ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan; bu gipertoksiklik deyiladi. Yevropa Ittifoqi va bir qancha davlatlar hukumatlari toksikligi hujjatlashtirilgan vitaminlar uchun iste’molning ruxsat etilgan yuqori chegaralarini (ULS) belgilagan. Oziq-ovqatdan vitaminni ortiqcha miqdorda olish ehtimoli kam, biroq vitamin qo‘shimchalarini haddan ortiq qabul qilish (vitamindan zaharlanish) holatlari uchraydi. 2016 yilda Amerika zaharlanishlarni nazorat qilish markazlari assotsiatsiyasiga vitaminlar, multivitaminlar va mineral preparatlar dozasi oshirilganligi haqida 63 931 ta murojaat kelib tushgan; holatlarning 72 % i besh yoshgacha bo‘lgan bolalarga to‘g‘ri kelgan. AQShda ovqatlanish va oziq qo‘shimchalari bo‘yicha milliy tadqiqot tahlili shuni ko‘rsatdiki, qo‘shimcha iste’mol qiluvchi kattalarning taxminan 7 % i foliy kislotasi, 5 % i esa 50 yoshdan kattalar orasida A vitamini bo‘yicha me’yordan oshgan.
Tarixi
Ayrim oziq-ovqat turlarining ma’lum kasalliklarning oldini olishdagi ahamiyati qadimdan ma’lum bo‘lgan. Masalan, qadimgi misrliklar jigar shabko‘rlikka qarshi yordam berishini bilishgan (bugungi kunda shabko‘rlik vitamin A yetishmasligidan kelib chiqishi mumkinligi ma’lum). 1330 yilda Pekinda Xu Sixuey «Oziq-ovqat va ichimliklarning muhim tamoyillari» nomli uch jildlik asarini nashr etgan. Unda ovqatlanishning davolovchi ahamiyati haqidagi bilimlar tizimlashtirilib, salomatlikni saqlash uchun ratsionni xilma-xil qilish zarurligi ta’kidlangan.
1747 yilda shotlandiyalik shifokor Jeyms Lind uzoq dengiz safarida bemor dengizchilar ustida o‘ziga xos tajriba o‘tkazgan. Ularning ratsioniga turli mahsulotlarni qo‘shib, mevalar yordamida lavshaning oldini olish mumkinligini aniqlagan. 1753 yilda Lind «Lavsha haqida risola» asarini chop etib, lavshaning oldini olish uchun mevalardan foydalanishni taklif qilgan. Biroq bu qarashlar darhol tan olinmagan. Shunga qaramay, Jeyms Kuk kemadagi ovqatlanishga karam, solodli suslo va sitrus siropiga o‘xshash ichimlikni kiritib, o‘simlik oziq-ovqatining lavshadan himoyalashdagi rolini amalda isbotlagan. Natijada uning birorta dengizchisi lavshadan halok bo‘lmagan — o‘sha davr uchun misli ko‘rilmagan yutuq. 1795 yilda limon va boshqa sitrus mevalari Britaniya dengizchilarining odatiy ratsioniga qo‘shilgan. Shu tariqa dengizchilarga «limonxo‘r» degan haqoratli laqab berilgan. «Limon isyonlari» ham ma’lum: dengizchilar ichida limon sharbati bo‘lgan bochkalarni dengizga uloqtirishgan.
Vitaminlar haqidagi ta’limotning asoslari rossiyalik olim Nikolay Ivanovich Luninning tadqiqotlarida yaratilgan. U tajriba sichqonlariga sut: shakar, oqsillar, yog‘lar, uglevodlar tarkibidagi barcha o‘sha paytda ma’lum moddalarni alohida-alohida berib boqqan. Sichqonlar nobud bo‘lgan. 1880 yil sentabrda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilarkan, Lunin hayvon hayotini saqlash uchun oqsil, yog‘, uglevod va suvdan tashqari boshqa qo‘shimcha moddalar ham zarurligini ta’kidlagan. Ularning ahamiyatini yuqori baholab: «Bu moddalarni aniqlash va ularning ovqatlanishdagi rolini o‘rganish katta qiziqish uyg‘otadigan tadqiqot bo‘lardi», deb yozgan. Ilmiy jamoatchilik Lunin xulosasini keskin rad etgan, chunki boshqa olimlar uning natijalarini takrorlay olmagan. Sabablardan biri shuki, Lunin tajribalarida qamish shakaridan foydalangan, boshqa tadqiqotchilar esa yaxshi tozalanmagan, tarkibida ma’lum miqdorda B vitamini mavjud bo‘lgan sut shakarini ishlatishgan.
1895 yilda V. V. Pashutin lavsha ochlikning bir shakli bo‘lib, o‘simliklarda hosil bo‘ladigan, ammo inson tanasida sintezlanmaydigan qandaydir organik moddaning oziq-ovqatda yetishmasligi oqibatida rivojlanadi, degan xulosaga kelgan. U bu modda energiya manbai bo‘lmasa-da, organizm uchun zarurligini, uning yo‘qligi fermentativ jarayonlarni buzib, lavshaga sabab bo‘lishini ta’kidlagan. Shu tariqa Pashutin C vitaminining ayrim asosiy xususiyatlarini oldindan bashorat qilgan.
Keyingi yillarda vitaminlarning mavjudligini tasdiqlovchi ma’lumotlar to‘plangan. Masalan, 1889 yilda niderlandiyalik shifokor Kristian Eykman tovuqlar qaynatilgan oq guruch bilan boqilganda beri-beriga o‘xshash kasallikka chalinishini, ovqatiga guruch kepagi qo‘shilganda esa tuzalishini aniqlagan. Odamlarda beri-berining oldini olishda tozalanmagan guruchning ahamiyatini 1905 yilda Uilyam Fletcher kashf qilgan. 1906 yilda Frederik Xopkins oziq-ovqat tarkibida oqsil, yog‘ va uglevodlardan tashqari inson organizmiga zarur bo‘lgan boshqa moddalar ham borligini taxmin qilib, ularni «qo‘shimcha oziq omillari» (accessory food factors) deb atagan. So‘nggi qadam 1911 yilda polshalik olim Kazimir Funk tomonidan Londonda qo‘yilgan. U oz miqdori beri-berini davolaydigan kristall preparatni ajratib olgan. Preparat «vitamin» (Vitamine) deb nomlangan; bu nom lot. vita — «hayot» va ingl. amine — «amin», azot saqlovchi birikma. Funk boshqa kasalliklar — lavsha, pellagra, raxit — ham ayrim moddalar yetishmasligidan kelib chiqishi mumkinligini taxmin qilgan.
1920 yilda Jek Sesil Drammond «Vitamine» so‘zidan «e» harfini olib tashlashni taklif qilgan, chunki yaqinda kashf etilgan vitamin C tarkibida amin guruhi yo‘q edi.
1923 yilda doktor Glen King C vitaminining kimyoviy tuzilishini aniqlagan, 1928 yilda esa shifokor va biokimyogar Albert Sent-Dyordyi birinchi marta C vitaminini ajratib olib, uni geksuron kislotasi deb atagan. 1933 yildayoq shveysariyalik olimlar C vitaminiga kimyoviy jihatdan aynan mos keladigan, hammaga tanish askorbin kislotasini sintez qilishgan[manba 1670 kundan beri ko‘rsatilmagan].
1929 yilda Xopkins va Eykman vitaminlarni kashf etgani uchun Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan, Lunin va Funk esa mukofot olmagan. Lunin pediatr bo‘lib ishlagan va vitaminlar kashfidagi roli uzoq vaqt unutilgan. 1934 yilda Leningradda Vitaminlar bo‘yicha Birinchi butunittifoq konferensiyasi bo‘lib o‘tgan, ammo leningradlik Lunin unga taklif etilmagan.
1910-, 1920- va 1930-yillarda boshqa vitaminlar ham topilgan. 1940-yillarda vitaminlarning kimyoviy tuzilishi aniqlangan.[manba 1670 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Hozir ma’lum bo‘lgan eng so‘nggi B12 vitamini kashf etilgan sana — 1948 yil.
| Kashf etilgan yil | Vitamin | Ajratib olingan manba |
|---|---|---|
| 1913 | A vitamini (retinol) | Baliq jigari yog‘i |
| 1918 | D vitamini (ergo-/xolekalsiferol) | Baliq jigari yog‘i |
| 1920 | B vitamini2 (riboflavin) | Tuxum |
| 1922 | E vitamini (tokoferol) | Bug‘doy murtagi moyi |
| 1926 | B vitamini12 (kobalamin) | Jigar |
| 1926 | B vitamini1 (tiamin) | Guruch kepagi |
| 1929 | K vitamini (filloxinon) | Beda |
| 1931 | B vitamini5 (pantoten kislotasi) | Jigar |
| 1931 | B vitamini7 (biotin) | Jigar |
| 1931 | C vitamini (askorbin kislotasi) | Limon |
| 1934 | B vitamini6 (piridoksin) | Guruch kepagi |
| 1936 | B vitamini3 (niatsin) | Jigar |
| 1941 | B vitamini9 (foliy kislotasi) | Jigar |
Vitaminlar tadqiqotlari uchun berilgan Nobel mukofotlari
1928 yilgi kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti Adolf Vindausga «sterollarning tuzilishi va ularning vitaminlar bilan aloqasini o‘rgangani uchun» berilgan. U vitaminlar eslatib o‘tilgan Nobel mukofotining ilk sohibi bo‘lib, bunda aynan D vitamini nazarda tutilmagan edi.
1929 yilgi fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti Kristian Eykman va Frederik Goulend Xopkinsga vitaminlarni kashf etishga qo‘shgan hissalari uchun topshirilgan. Bundan o‘ttiz besh yil avval Eykman sayqallangan oq guruch bilan boqilgan jo‘jalarda guruch ratsionidagi dengizchi va askarlarda kuzatilganiga o‘xshash nevrologik alomatlar paydo bo‘lishini kuzatgan. Jo‘jalarni butun donli guruchga o‘tkazganda alomatlar yo‘qolgan. U bu moddani «avitaminozga qarshi omil» deb atagan, keyinchalik u B1 vitamini — tiamin ekani aniqlangan.
1930 yilda Paul Karrer A vitaminining asosiy boshlang‘ich moddasi bo‘lgan beta-karotinning to‘g‘ri tuzilishini aniqlab, boshqa karotinoidlarni ham tavsiflagan. Karrer va Norman Xavort Albert Sent-Dyordyining askorbin kislotasi kashfiyotini tasdiqlagan hamda flavinlar kimyosiga katta hissa qo‘shib, laktoflavinning aniqlanishiga yordam bergan. Karotinoidlar, flavinlar, A va B2 vitaminlari bo‘yicha tadqiqotlari uchun ularning har ikkisi 1937 yilda kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini olgan.
1931 yilda Albert Sent-Dyordyi va uning hamkasbi Yojef Shvirbey (József Svirbely) «geksuron kislotasi» aslida C vitamini ekanini taxmin qilib, namunani Charlz Glen Kingga berishgan. King dengiz cho‘chqalarida lavshaga qarshi faollikni tekshirishning ancha avval yo‘lga qo‘yilgan sinovida buni tasdiqlagan. 1937 yilda Sent-Dyordyi o‘z kashfiyoti uchun fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan. 1943 yilda Edvard Adelbert Doyzi va Xenrik Dam K vitamini hamda uning kimyoviy tuzilishini kashf etgani uchun fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotini olgan.
1938 yilda Richard Kun karotinoidlar va vitaminlar bo‘yicha tadqiqotlari uchun kimyo bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan. U ayniqsa quyidagilarni o‘rgangan: B2 va B6.
Bevosita va bilvosita tadqiqotlari besh nafar olimga Nobel mukofoti olib kelgan vitamin — B12: Jorj Uippl, Jorj Maynot va Uilyam P. Merfi (1934), Aleksander R. Todd (1957) va Doroti Xodjkin (1964).
1967 yilda Jorj Uold, Ragnar Granit va Xolden Keffer Xartlayn «...ko‘zdagi dastlabki fiziologik va kimyoviy ko‘rish jarayonlariga oid kashfiyotlari uchun» fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotini olgan. Uoldning hissasi bu jarayonda A vitaminining rolini ochib berishdan iborat edi.
C vitaminining katta dozalari
1970 yilda Laynus Poling ikki karra Nobel mukofoti sohibi (1954 yilda kimyo, 1962 yilda tinchlik bo‘yicha) «Vitamin C va shamollash» (ingl. C vitamini va shamollash[ingl.]) nomli monografiyasini chiqardi. Unda shaxsiy tajribasiga tayanib, C vitaminining katta dozalari bilan o‘tkir respirator kasalliklarni davolash samaradorligini da’vo qilgan. (Poling nefrit turlaridan biri bilan kasallanganligi sababli qattiq parhez tutishga majbur bo‘lgan, unda vitaminlar tanqisligi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Shu bois vitamin bilan davolash unga haqiqatan yordam bergan bo‘lishi ehtimol.)
Polingning kitob shaklida chop etilgan maqolasi bestsellerga aylangan va 1973 yilga kelib ikki marta qayta nashr qilingan. 1971 yilda u saratonni C vitamini bilan davolash haqida yangi maqola e’lon qilgan. Ilmiy jurnallar odatda uning vitaminlar haqidagi maqolalarini tanqidiy tekshiruvga dosh bermaydi, deb nashr etishdan bosh tortishgan. Faol va obro‘li jamoat arbobi sifatida Poling g‘oyalarini ommaviy axborot vositalari orqali tarqatgan. Vitaminlarga bo‘lgan urf tufayli talab shu qadar oshganki, vitamin preparatlari taqchilligi yuzaga kelgan. Hozir bu bozor o‘nlab milliard dollarlik hajmga ega.
1940-yillardan (Poling kitoblaridan ancha oldin) olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, avitaminoz sabab bo‘lgan kasalliklardan tashqari, shamollash, saraton va boshqa kasalliklarda vitaminlarning davolovchi ta’siri yo‘qligini ko‘rsatgan. Hatto Poling asos solgan Laynus Poling instituti xodimlari ham C vitaminining katta dozalarida sezilarli davolash yoki profilaktika samarasini aniqlamagan.
XXI asrda dalillarga asoslangan tibbiyot tamoyillari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarda ham C vitamini shamollashni davolashda foydali ekanligi tasdiqlanmagan; faqat stressli zo‘riqishlarda kichik profilaktik ta’sir va alomatlarning kamayishi aniqlangan. 2017 yil holatiga ko‘ra, saratonni C vitamini bilan davolash natijalari platsebodan farq qilmagan. Biroq 2015 yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, ayrim tadqiqotlarda zaharlanish alomatlari kamaygani hisobiga bemorlarning hayot sifati yaxshilangan.
2015 yilda bir tadqiqot guruhi C vitaminining katta dozasi ikki xil mutatsiyadan (KRAS yoki BRAF) biriga ega bo‘lgan odamning to‘g‘ri ichak saratoni hujayralari madaniyatiga, shuningdek, shunday mutatsiyali sichqon saraton hujayralariga tanlab halokatli ta’sir qilishini aniqlagan. Bu hujayralarda degidroaskorbat (C vitaminining oksidlangan shakli) glyukozaning o‘zlashtirilishini buzib, hujayralarning nobud bo‘lishiga olib kelgan. KRAS mutatsiyali saraton hujayralari to‘g‘ri ichak saratoni bilan kasallanganlarning 40 % ida, BRAF mutatsiyalilari esa 10 % ida uchraydi.
Vitaminlarning nomlanishi va tasnifi
Vitaminlar shartli ravishda lotin alifbosi harflari bilan belgilanadi: A, B, C, D, E, K. Vitaminlar qatorida E harfidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri K harfiga o‘tilishining sababi shundaki, F–J harflari bilan belgilangan moddalar vaqt o‘tishi bilan qayta tasniflangan, noto‘g‘ri xulosa sifatida rad etilgan yoki vitaminlar majmuasiga aylangan B vitaminiga aloqadorligi tufayli qayta nomlangan. Vitaminlarning hozirgi nomlari 1956 yilda Xalqaro nazariy va amaliy kimyo ittifoqi (IUPAC) biokimyo bo‘limi nomenklatura komissiyasi tomonidan qabul qilingan.
Ayrim vitaminlarda fizik xossalar va organizmga fiziologik ta’sir jihatidan ma’lum o‘xshashlik ham aniqlangan.
Hozirgacha vitaminlar tasnifi ularning suvda yoki yog‘da erishiga asoslanib kelgan. Shu sababli birinchi guruhga suvda eruvchan C vitamini va butun B guruhi, ikkinchisiga esa yog‘da eruvchan (lipovitaminlar) A, D, E, K vitaminlari kiritilgan. Biroq 1942—1943 yillardayoq akademik A. V. Palladin K vitaminining suvda eruvchan analogi — menadionni sintez qilgan. So‘nggi yillarda esa ushbu guruhning boshqa vitaminlari analoglaridan ham suvda eruvchan preparatlar olingan. Shu tariqa vitaminlarni suvda va yog‘da eruvchanlarga ajratish ma’lum darajada o‘z ahamiyatini yo‘qotmoqda.
| Harfli belgilanishi (eskirganlari qavs ichida) | Xalqaro nomenklaturaga ko‘ra kimyoviy nomi (boshqa nomlari qavs ichida) | Eruvchanligi (Y — yog‘da eruvchan S — suvda eruvchan) |
Avitaminoz oqibatlari, fiziologik roli | Ruxsat etilgan yuqori chegarasi | Sutkalik ehtiyoj |
|---|---|---|---|---|---|
| A, A1
|
Retinol (akseroftol, kseroftalmiyaga qarshi vitamin) Degidroretinol |
Y | Shabko‘rlik, kseroftalmiya | 3000 mkg | 900 (kattalar), 400—1000 (bolalar) mkg retinol ekv. |
| B1 | Tiamin (anevrin, nevritga qarshi) | S | Beri-beri, Gaye — Vernike sindromi | Aniqlanmagan | 1,5 mg |
| B2 | Riboflavin | S | Ariboflavinoz | Aniqlanmagan | 1,8 mg |
| B3 (PP) |
nikotinamid (nikotin kislotasi, niatsinamid, pellagraga qarshi vitamin) | S | Pellagra | 60 mg | 20 mg |
| B5 | Pantoten kislotasi va uning tuzlari, xususan, kalsiy pantotenat | S | Bo‘g‘im og‘rig‘i, soch to‘kilishi, qo‘l-oyoq tirishishi, falajlik, ko‘rish va xotira zaiflashishi. | Aniqlanmagan | 5 mg |
| B6 | Piridoksin (adermin) | S | Anemiya, bosh og‘rig‘i, tez charchash, dermatit va boshqa teri kasalliklari, terining limon-sariq tusga kirishi, ishtaha, diqqat, xotira va qon tomirlari faoliyatining buzilishi | 25 mg | 2 mg, 1,7 mg |
| B7 (H) |
Biotin (seboreyaga qarshi omil, W omili, teri omili, R kofermenti, X omili) | S | Teri shikastlanishi, ishtaha yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi, til shishi, mushak og‘rig‘i, lanjlik, depressiya | Aniqlanmagan | 50 mkg, 40 mkg |
| B9 (Bc, M) |
Foliy kislotasi (folatsin) va uning tuzlari — folatlar | S | Foliy kislotasi tanqisligi anemiyasi, embrion orqa miya naychasining rivojlanishidagi nuqsonlar | 1000 mkg | Kattalar uchun 330 mkg, homiladorlar uchun 600, emizikli ayollar uchun 500 |
| B12 | Sianokobalamin (anemiyaga qarshi) | S | Pernitsioz anemiya | aniqlanmagan | 3 mkg, 5 mkg |
| C | Askorbin kislotasi (lavshaga qarshi vitamin) | S | Lavsha (lot. scorbutus — lavsha), milklardan qon ketishi, burundan qon ketishi | 2000 mg | 90 mg, 110 mg |
| D, D1
|
Lamisterol Ergokalsiferol (kalsiferol) Xolekalsiferol Digidrotaxisterol 7-digidrotaxisterol |
Y | Raxit, osteomalyatsiya | 50 mkg | 10-15 mkg (D vitamini terida ishlab chiqarilmasa, masalan, shimoliy mamlakatlarda qishda). Agar terida D vitamini yetarli miqdorda sintezlansa, uni oziq-ovqat orqali olish ehtiyoji nolga qadar kamayishi mumkin. |
| E | α-, β-, γ-tokoferollar | Y | Asab-mushak tizimi buzilishlari: orqa miya-miyacha ataksiyasi (Fridreyx ataksiyasi), miopatiyalar. Anemiya. | 300 mg tokoferol ekv. | 15 mg tokoferol ekv., 13 mg |
| K, K1 K2 |
Filloxinon Farnoxinon |
Y | Gipokoagulyatsiya | Aniqlanmagan | 120 mkg, 70 mkg |
| Quyidagi moddalar ilgari vitamin deb hisoblangan yoki vitaminlikka nomzod bo‘lgan, hozir esa vitaminlar qatoriga kirmaydi. | |||||
| (B4) | Xolin | S | Neyromediator atsetilxolinning boshlang‘ich moddasi. Tanqisligida jigarda yog‘ to‘planishi, buyrak yetishmovchiligi, qon ketishi kuzatiladi. | 20 g | 425-550 mg |
| (B8) | Inozitol
|
S | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q |
| (B10) | 4-aminobenzoy kislotasi (n-aminobenzoy kislotasi, paraaminobenzoy kislotasi, PAB) | S | Ichak mikroflorasi tomonidan vitaminlar ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi. | Ma’lumot yo‘q | Aniqlanmagan |
| (B11, BT) | Levokarnitin | S | Metabolik jarayonlarning buzilishi | Ma’lumot yo‘q | 300 mg |
| (B13) | Orot kislotasi | S | Turli teri kasalliklari (ekzema, neyrodermit, psoriaz, ixtioz) | Ma’lumot yo‘q | 0,5-1,5 mg |
| (B15) | Pangam kislotasi | S | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q | 50-150 mg |
| (N) | Lipoat kislotasi, Tiokt kislotasi | Y | Jigarning normal ishlashi uchun zarur | 75 mg | 30 mg |
| (P) | Bioflavonoidlar, polifenollar (Rutin, Rutozid) | S | Kapillyarlarning mo‘rtlashishi | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q |
| (U) | Metionin
|
S | Yaraga qarshi omil; U vitamini (lot. ulcus — yara) | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q |
| |||||
Odatda vitaminlarning sutkalik me’yori yosh, kasb, yil fasli, jins, homiladorlik va boshqa omillarga qarab farqlanadi.
Ovqat pishirish jarayonida vitaminlarning parchalanishi
Tashqi muhit omillari — harorat, kislorod va boshqa oksidlovchilar, yorug‘lik (ayniqsa ultrabinafsha, jumladan quyosh nurlari), kislotalar, ishqorlar va asoslar ta’sirida vitaminlar parchalanib, biologik faolligini yo‘qotadi. Turli vitaminlarning bu omillarga sezgirligi har xil: ayrimlari juda barqaror, boshqalari tez parchalanadi. Bu, avvalo, vitaminlarning kimyoviy tuzilishi tufayli reaksiyalarga oson kirishadigan, yuqori faollikka ega birikmalar ekanligi bilan bog‘liq. Vitamin molekulasi tabiiy yo‘l bilan yoki kimyoviy sintez orqali hosil bo‘lganidan organizmga kirguniga qadar uning taqdiri ko‘p jihatdan saqlash va qayta ishlash sharoitlariga bog‘liq.
Vitaminlar beqarorligining asosiy omillari:
- Havodagi kislorod.
- Peroksidlar.
- Namlik.
- pH muhiti.
- Metall ionlari (temir, mis).
- Quyosh nuri.
- Yuqori harorat.
- Mikroorganizmlar.
- Fermentlar.
- Adsorbentlar.
| Vitamin | Yorug‘likka | Oksidlanishga | Qaytarilishga | Qizdirishga | Metall ionlariga | Namlikka | Optimal pH |
| A | Y | Y | S | S | P | Neytral, kuchsiz ishqoriy | |
| K3 | S | P | S | S | Y | S | Neytral, kuchsiz ishqoriy |
| B1 | P | S | Y | Y | S | S | Kuchsiz kislotali |
| B2 | Y | P | S | S | P | Neytral | |
| B3 | P | P | Neytral | ||||
| B5 | S | P | Neytral | ||||
| B6 | P | P | S | P | Kislotali | ||
| B9 | S | S | S | P | P | P | Neytral |
| B12 | S | S | P | P | Neytral | ||
| C | P | Y | P | Y | Y | S | Neytral, kislotali |
| D3 | Y | Y | S | S | S | Neytral, kuchsiz ishqoriy | |
| E | P | P | S | P | P | Neytral |
Y — yuqori sezgir
S — sezgir
P — kam sezgir
Issiqlik bilan ishlov berish ayrim vitaminlarni parchalaydi, ammo boshqalarining, ayniqsa sabzavotlardagi vitaminlarning organizm uchun o‘zlashtirilish imkonini oshiradi. Bunda tayyorlash usuli muhim ahamiyatga ega.
Provitaminlar
Ayrim vitaminlar organizmga faol bo‘lmagan boshlang‘ich moddalar — provitaminlar — shaklida tushadi va keyin faol shaklga aylanadi. Masalan, A vitamini o‘simlik mahsulotlarida uchramaydi, biroq to‘q yashil, yorqin qizil, sariq va to‘q sariq sabzavot hamda mevalarning ko‘pchiligida A vitaminining boshlang‘ich moddasi bo‘lgan β-karotin ko‘p. Qabul qilingan vitaminlar miqdori hisoblanganda nafaqat vitaminning o‘zi, balki provitamin manbalari ham inobatga olinadi.
Antivitaminlar
Antivitaminlar — organik birikmalar guruhi bo‘lib, vitaminlarning biologik faolligini bostiradi. Ular kimyoviy tuzilishi jihatidan vitaminlarga yaqin, ammo biologik ta’siri qarama-qarshi bo‘lgan birikmalardir. Organizmga kirganda antivitaminlar moddalar almashinuvi reaksiyalarida vitaminlar o‘rnini egallaydi va jarayonlarning me’yoriy borishini sekinlashtiradi yoki buzadi. Natijada tegishli vitamin oziq-ovqat orqali yetarli miqdorda kirsa yoki organizmda hosil bo‘lsa ham, vitamin yetishmovchiligi yuzaga keladi.
Masalan, B1 vitamini (tiamin)ning antivitaminlari piritiamin va ferment tiaminaza, ular quyidagi asoratni keltirib chiqaradi: polinevrit.
Kimyoterapiya, mikroorganizmlar, hayvonlar va inson ovqatlanishi sohalaridagi tadqiqotlarning rivojlanishi hamda vitaminlarning kimyoviy tuzilishi aniqlanishi vitaminologiyada moddalar antagonizmi haqidagi tushunchalarni aniqlashtirish imkonini yaratdi. Shu bilan birga, antivitaminlar kashfi vitaminlarning fiziologik ta’sirini yanada chuqur o‘rganishga xizmat qildi: tajribada antivitamin qo‘llanganda vitamin ta’siri to‘xtaydi va organizmda tegishli o‘zgarishlar yuz beradi. Bu esa muayyan vitaminning organizmdagi vazifalariga oid bilimlarimizni kengaytiradi.
Deyarli barcha vitaminlarning antivitaminlari ma’lum. Ularni ikkita asosiy guruhga bo‘lish mumkin:
- Birinchi guruhga vitaminni parchalash, buzish yoki uning molekulalarini bog‘lab, faol bo‘lmagan shaklga o‘tkazish orqali faolsizlantiradigan kimyoviy moddalar kiradi.
- Ikkinchi guruhga tuzilishi vitaminlarga o‘xshash yoki yaqin bo‘lgan kimyoviy moddalar kiradi. Ular biologik faol birikmalardan vitaminlarni siqib chiqaradi va shu tariqa ularni faolsizlantiradi. Ikkala guruh antivitaminlari ta’sirida ham organizmdagi moddalar almashinuvi jarayonlarining normal borishi buziladi.
Nikotinamid, nikotin kislotasining amidi, PP vitaminining faol shakllaridan biri. U kofermentlar NAD+ va NADF+ tarkibiga kiradi. Ular ko‘plab biokimyoviy protonlarni ko‘chirish bilan bog‘liq oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida, masalan, jigarda etanolning atsetaldegidgacha oksidlanishida ishtirok etadi.
Izonikotinamid, izonikotin kislotasining amidi bo‘lib, nikotinamid (B3 vitamini yoki PP) bilan tuzilishi o‘xshash bo‘lishiga qaramay, yaqqol antivitamin ta’sir ko‘rsatadi (B3 vitaminining fiziologik ta’sirini bostiradi), shu sababli uning antivitamini hisoblanadi. U izonikotin kislotasi gidrazidi (GINK) sintezida keng qo‘llanadi, bu modda silga qarshi preparat.
Polivitaminlar
.jpg)
Polivitamin preparatlari — vitaminlar majmuasi va mineral birikmalarni o‘z ichiga olgan farmakologik preparatlardir.
Polivitamin preparatlari gipovitaminozlarning oldini olish va davolashda, shuningdek, quyidagi ovqatlanish buzilishlarining kompleks davosida qo‘llanadi (gipotrofiya, paratrofiya).
Bolalardagi yuqori moddalar almashinuvi darajasi nafaqat hayotiy faoliyatni ta’minlaydi, balki bola organizmining o‘sishi va rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Shuning uchun vitaminlar bilan birga makro- va mikroelementlar ham yetarli miqdorda muntazam tushib turishi zarur. Ayrim olimlarning fikricha, G‘arbiy Sibirda yashovchi rossiyalik bolalar va o‘smirlar uchun quyidagi vositalar ayniqsa dolzarb: vitamin-mineral majmualar.
ni qabul qilish dolzarbdir. Polivitamin preparatlarining atigi yarmiga yaqini vitaminlarning sutkalik iste’mol me’yorlariga mos keladi, ko‘pincha ularning tarkibi qadoqda yozilganidan farq qiladi.
Vitaminlardan foydalanish
Avitaminoz va gipovitaminoz holatlarida shifokor vitamin preparatlarini buyuradi. Umumiy tavsiyalar:
- B9 vitamini (foliy kislotasi va folatlar) yetishmasa, homilador ayollarda homila rivojlanish nuqsonlari xavfi bor. Shu sababli homiladorlarga B9 vitamini qo‘shimchasini qabul qilish YUNESKO va Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti.
- tomonidan targ‘ib qilinadi. Katta jismoniy zo‘riqishlar va uzoq davom etadigan stresslarda C vitamini (askorbin kislotasi) qabul qilish tavsiya etiladi.
- Iqlim sharoiti noqulay hududlarda bolalarga vitamin-mineral majmualar.
tavsiya etiladi. 2012 yil ma’lumotlariga ko‘ra, aholining 10 % dan kamrog‘ida gipovitaminoz kuzatiladi (A vitamini bo‘yicha — taxminan 1 %). Odamlarning mutlaq ko‘pchiligi uchun vitamin preparatlari (boshqa oziq qo‘shimchalari kabi) zarur emas va ularni qabul qilish maqsadga muvofiq emas.
Masalan, inson organizmida D vitaminining asosiy manbai oziq-ovqat emas, balki quyoshda toblanish paytida terida hosil bo‘lishidir. Biroq ayrim mutatsiyalar tufayli teri hujayralari quyosh nuri ortiqcha bo‘lganda ham D vitaminini ishlab chiqara olmaydi. Bunday kishilarga ushbu vitamin miqdorini dori vositalari yordamida me’yorda saqlash zarur.
Shu bilan birga, saraton va yurak kasalliklariga chalingan odamlarda ayrim guruh vitaminlarni qo‘shimcha qabul qilish o‘lim xavfini oshirishi va umr davomiyligini qisqartirishi haqida ma’lumotlar ham bor.
Xususan, E vitaminining antioksidant xususiyatlari tufayli sichqonlarda saraton hujayralarini qo‘llab-quvvatlashi mumkinligi haqidagi ma’lumotlar mavjud.
Vitamin tanqisligini dorixona preparatlaridan ko‘ra oziq-ovqat mahsulotlari (meva va sabzavotlar) orqali bartaraf etish afzal.
Aksariyat hollarda organizmni vitaminlar va boshqa muhim moddalar bilan ta’minlashning eng yaxshi yo‘li oziqlilik qiymati yuqori, imkon qadar tabiiy shakldagi turli manbalardan mahsulotlarni tanlashga asoslangan sog‘lom ovqatlanishdir. Yong‘oqlar bunga yaxshi misol bo‘la oladi.
Havolalar
- Aleksey Vodovozov. Vitaminlar haqidagi afsonalar. YouTube. «Olimlar afsonalarga qarshi — 7» ilmiy-ma’rifiy forumi — Moskva, 16-iyun 2018-yil. (1-iyul 2018-yil). — «Teri uchun, jigar uchun va 50 yoshdan oshgan ayollar uchun vitaminlar yoki Laynus Poling sayyorani qanday ahvolga soldi?» nomli ma’ruza
- Nobel mukofoti sohibi va buyuk firibgar butun dunyoni qanday qilib vitaminlarga o‘rgatdi // Rus uyi / Atlantadagi rus gazetasi. — Atlanta (Jorjiya, AQSh), 2016. — 4-aprel.
- Multivitamin va multimineral qo‘shimchalar sharhi: ayollar, erkaklar, bolalar va uy hayvonlari uchun eng yaxshi multivitaminlarni toping (ingl.). consumerlab.com. ConsumerLab.com, LLC (10-iyul 2018-yil). Murojaat sanasi: 12-sentabr 2018-yil. Arxivlangan 15-sentabr 2018-yilda.
- Kuzmin A. A., veterinariya fanlari nomzodi Yem va ichimlik suvidagi vitaminlarning barqarorligi. «AT Biofarm» MChJ, Xarkov shahri. Murojaat sanasi: 15-sentabr 2018-yil. Arxivlangan 15-sentabr 2018-yilda.
- Oziq-ovqat tanlashda malakali yechimlar. Tibbiy xizmatlar va axborotdan oqilona foydalanish qo‘llanmasi (11-may 2018-yil). Murojaat sanasi: 12-sentabr 2018-yil. Arxivlangan 25-sentabr 2018-yilda.
- Turli yoshdagi kattalar va bolalar uchun kalsiy va D vitamini. Asosiy savollarga javoblar. Tibbiy xizmatlar va axborotdan oqilona foydalanish qo‘llanmasi (25-iyul 2014-yil). Murojaat sanasi: 12-sentabr 2018-yil. Arxivlangan 18-iyul 2019-yilda.
- Aleksey Vodovozov. Kolaning zarari va o‘rikdagi sianid. So‘ngso‘z. 2-qism. YouTube. «Olimlar afsonalarga qarshi — 7» ilmiy-ma’rifiy forumi — Moskva, 16-iyun 2018-yil. (14-sentabr 2018-yil).
- Yog‘da eruvchan vitaminlar va ularning inson organizmiga ta’siri. TutFood (18-aprel 2017-yil). Murojaat sanasi: 21-iyul 2019-yil. Arxivlangan 3-may 2025-yilda.
Adabiyotlar
- Kombs, G. F., kichik 1-bob. Vitamin nima? // Vitaminlar. — Academic Press, 2012. — B. 3–6. — xxv, 570, [3] b. — ISBN 978-0-12-381980-2.
- Devyatnin, V. A. Vitaminlar. — Moskva : Pishcheprom izdat, 1948. — 279 b.
- Kameron, I. Saraton va C vitamini : Saratonning tabiati, sabablari, oldini olish va davolash masalalarining muhokamasi (C vitaminining alohida roli) = Evan Kameron, Laynus Poling. Saraton va C vitamini. 1971 / I. Kameron, L. Poling. — Moskva : Kobra Interneshnl, 2001. — 336 b.
- Morozkina, T. S. Vitaminlar : Shifokorlar hamda tibbiyot, farmatsevtika va biologiya yo‘nalishi talabalari uchun qisqa qo‘llanma / T. S. Morozkina, A. G. Moyseyonok. — Minsk : «Asar» MChJ, 2002. — 112 b. — ISBN 985-6572-55-X.
- Nikitina, L. P. Klinik vitaminologiya / L. P. Nikitina, N. V. Solovyova. — Chita, 2002. — 66 b.
- Ovchinnikov, Yu. A. Vitaminlar // Bioorganik kimyo. — Moskva : Prosveshcheniye, 1987.
- Poling, L. C vitamini va salomatlik = Laynus Poling. C vitamini va shamollash. 1970 / Ingliz tilidan T. Litvinova va M. Slonim tarjimasi; V. N. Bukin tahriri ostida. — Moskva : Nauka, 1974. — 80 b.
- Savchenko, A. A. Vitaminlar immunometabolik terapiyaning asosi sifatida / A. A. Savchenko, Ye. N. Anisimova, A. G. Borisov … [va boshq.]. — Krasnoyarsk. : KrasGMU, 2011. — 213 b. — ISBN 978-5-94282-093-7.
- Skurixin, I. M. Kimyogar nuqtayi nazaridan oziq-ovqat haqida hamma narsa / I. M. Skurixin, A. P. Nechayev. — Moskva : Oliy maktab, 1991.
- Timin, O. A. Vitaminlar // Umumiy biokimyo bo‘yicha ma’ruzalar : [arx. 15-sentabr 2018-yil] / RNIMU. — 2018.
- Xobbs, K. «Yangi boshlovchilar uchun» vitaminlar = Yangi boshlovchilar uchun vitaminlar / K. Xobbs, E. Xaas. — Moskva : Dialektika, 2005. — 352 b. — ISBN 0-7645-5179-5.
- Shilov, P. I. Vitaminlar bo‘yicha ma’lumotnoma : shifokorlar uchun / Prof. P. I. Shilov, dots. T. N. Yakovlev. — Leningrad : Medgiz, 1960. — 230 b. — 30 000 nusxa.
- Shnaydeman Lev Osipovich. Vitaminlar ishlab chiqarish. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Oziq-ovqat sanoati, 1973.
- Talantov, P. V. 0,05 : Dalillarga asoslangan tibbiyot — sehrdan o‘lmaslikni izlashgacha. — Moskva : AST : CORPUS, 2019. — 560 b. — («Evolyutsiya» jamg‘armasi kutubxonasi). — BBK 54.1. — UDK 616(G). — ISBN 978-5-17-114111-0.
