Ekologik omillar (atrof-muhit omillari) — atrof-muhitning (yashash muhitining) alohida xususiyatlari yoki tarkibiy qismlari bo‘lib, organizmlarga ta’sir ko‘rsatadi. Atrof-muhitning turli omillari tirik mavjudotlar uchun zarur yoki zararli bo‘lishi mumkin. Ular quyidagilarga ajratiladi: abiotik omillar, biotik omillar va antropogen omillar.

Ayni bir muhit omili bir hududda birga yashaydigan organizmlar hayotida turlicha ahamiyat kasb etishi mumkin. Masalan, tuproqning tuz rejimi o‘simliklarning mineral oziqlanishida birinchi darajali ahamiyatga ega, ammo quruqlikda yashovchi aksariyat hayvonlar uchun deyarli ahamiyatsiz. Yorug‘likning intensivligi va spektral tarkibi fototrof organizmlar (aksariyat o‘simliklar va fotosintez qiluvchi bakteriyalar) hayotida nihoyatda muhim, biroq geterotrof organizmlar (zamburug‘lar, hayvonlar hamda mikroorganizmlarning katta qismi) metabolizmiga yorug‘lik sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydi.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Ekologik omillar fiziologik jarayonlarda moslashuv o‘zgarishlarini keltirib chiqaruvchi qo‘zg‘atuvchilar; muayyan sharoitlarda ayrim organizmlarning yashashini imkonsiz qiluvchi cheklovchi omillar; shuningdek, organizmlarning morfologik-anatomik va fiziologik o‘zgarishlarini belgilovchi o‘zgartiruvchi omillar sifatida namoyon bo‘lishi mumkin.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Organizmlar ham, umuman ekotizimlar ham moddalar almashinuvining barqaror sharoitlariga yaxshiroq moslashgan bo‘ladi. Ularga o‘zgarmas (statik) ekologik omillardan ko‘ra, vaqt davomida ketma-ket o‘zgaradigan rejimlar — vaqt davomida ketma-ket yuz beradigan o‘zgarishlar — ularga ko‘proq ta’sir ko‘rsatadi. Inson o‘z taraqqiyotining barcha bosqichlarida atrofdagi olam bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Biroq yuqori darajada sanoatlashgan jamiyat paydo bo‘lgach, insonning tabiatga xavfli aralashuvi keskin kuchaydi: bu aralashuv ko‘lami kengaydi, shakllari xilma-xillashdi va hozir insoniyat uchun global xavfga aylanish tahdidini tug‘dirmoqda. Qayta tiklanmaydigan xomashyo turlarining sarfi ortmoqda, shaharlar va zavodlar qurilishi tufayli haydaladigan yerlarning tobora katta qismi xo‘jalik foydalanishidan chiqmoqda. Inson sayyoramizning hayot mavjud bo‘lgan qismi — biosfera faoliyatiga tobora ko‘proq aralashishga majbur bo‘lmoqda.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

«Biosfera» atamasi so‘zma-so‘z «hayot sohasi» degan ma’noni anglatadi. U shu ma’noda ilk bor 1875-yilda ilm-fanga Eduard Zyuss (1831—1914) tomonidan kiritilgan. Ammo bundan ancha oldin boshqa tabiatshunoslar ham uning mazmunini «Hayot makoni», «Tabiat manzarasi», «Yerning tirik qobig‘i» va shu kabi nomlar ostida o‘rganganlar.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Dastlab bu atamalarning barchasi faqat sayyoramizda yashovchi tirik organizmlar majmuini bildirgan. Garchi ba’zan ularning geografik, geologik va kosmik jarayonlar bilan bog‘liqligi qayd etilgan bo‘lsa-da, ko‘proq tirik tabiatning jonsiz tabiat kuchlari va moddalariga bog‘liqligiga e’tibor qaratilgan. Hatto «biosfera» atamasining muallifi E. Zyuss ham ushbu atama kiritilganidan deyarli o‘ttiz yil o‘tib nashr etilgan «Yer qiyofasi» (1909-y.) asarida biosferaning teskari ta’sirini hisobga olmagan va uni «makon hamda vaqt jihatidan chegaralangan, Yer yuzasida yashovchi organizmlar majmui» deb ta’riflagan.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Yer po‘stining shakllanishida tirik organizmlarning ulkan ahamiyatini aniq ko‘rsatib bergan ilk biologlardan biri Jan Batist Lamark (1744—1829) edi. U Yer shari yuzasida joylashgan va uning po‘stini tashkil etuvchi barcha moddalar tirik organizmlar faoliyati tufayli shakllanganini ta’kidlagan.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Biosfera haqidagi faktlar va ilmiy qarashlar botanika, tuproqshunoslik, o‘simliklar geografiyasi hamda boshqa, asosan, biologiya fanlari, shuningdek, geologik yo‘nalishlar rivojlanishi bilan asta-sekin to‘plangan. Biosferani yaxlit tushunish uchun zarur bo‘lgan bilimlar organizmlarning atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatlarini o‘rganuvchi ekologiya fanining vujudga kelishi bilan bog‘liq edi. Biosfera muayyan tabiiy tizim bo‘lib, uning mavjudligi, avvalo, tirik organizmlar ishtirokidagi energiya va moddalar aylanishida namoyon bo‘ladi.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Ta’sir etish xususiyatiga ko‘ra^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}:

• Bevosita ta’sir etuvchi — organizmga, birinchi navbatda, uning moddalar almashinuviga bevosita ta’sir etadigan omillar
• Bilvosita ta’sir etuvchi — bevosita ta’sir etuvchi omillarni o‘zgartirish orqali ta’sir ko‘rsatuvchi omillar (relyef, yonbag‘irning ekspozitsiyasi, dengiz sathidan balandlik va boshqalar)
• Shartli ta’sir etuvchi — boshqa ekologik omillar ta’sirida kuchaygan yoki susaygan ekotizim (biogeotsenoz) tarkibiy qismlarining ta’siri

Kelib chiqishiga ko‘ra^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}:

• Abiotik omillar — jonsiz tabiat omillari:
  • iqlimiy: yillik haroratlar yig‘indisi, o‘rtacha yillik harorat, namlik, havo bosimi
  • edafik (edafogen): tuproqning mexanik tarkibi, havo o‘tkazuvchanligi, kislotaliligi va kimyoviy tarkibi
  • orografik: relyef, dengiz sathidan balandlik, yonbag‘irning tikligi va ekspozitsiyasi
  • kimyoviy: havoning gaz tarkibi, suvning tuz tarkibi, konsentratsiya, kislotalilik
  • fizik: shovqin, magnit maydonlari, issiqlik o‘tkazuvchanligi va issiqlik sig‘imi, radioaktivlik, Quyosh nurlanishining intensivligi
    • gidrografik: suv zichligi, oqim, tiniqlik va hokazolar^{[4207 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]}
    • pirogen: olov omillari (Odum, 1975, 1986)
• Biotik omillar — tirik organizmlar faoliyati bilan bog‘liq omillar:
  • fitogen — o‘simliklarning ta’siri
  • mikogen — zamburug‘larning ta’siri
  • zoogen — hayvonlarning ta’siri
  • mikrobiogen — mikroorganizmlarning ta’siri

Antropogen (antropik) omil

1912-yilda G. F. Morozov o‘zining «O‘rmon haqidagi ta’limot» kitobida insonning tabiatga ta’sirini alohida ekologik omil sifatida belgilagan va tabiiy muhitga ta’sir xususiyatiga ko‘ra uni bevosita, bilvosita hamda shartli antropogen ta’sirga ajratgan [Morozov, 1949^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}].

• Bevosita antropogen ta’sir — insonning ekotizim tarkibiy qismlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’siri. Masalan, rezavor meva va qo‘ziqorin terish, daraxtlarni kesish va hokazolar.
• Bilvosita antropogen ta’sir — insonning oraliq omillar orqali ta’sir ko‘rsatishi. Masalan, yerosti suvlari sathining o‘zgarishi, harorat rejimining o‘zgarishi, radiatsiyaviy ifloslanish va hokazolar.
• Shartli antropogen ta’sir — inson faoliyati natijasida kuchaygan yoki susaygan biotik va abiotik omillarning ta’siri.

1981-yilda quyidagi ta’rif nashr etilgan: «Antropogen omil [antropogen ta’sir] — insonning ongli yoki ongsiz hayotiy faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan, atrofdagi [tabiiy] muhit tarkibiy qismlarining miqdoriy va sifat o‘zgarishlariga olib keladigan har qanday ta’sirdir» [Popa Yu. N., 1981^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}].

1979, 1981 va 2011-yillarda dasht zonasidagi keng bargli o‘rmonlar misolida ishlab chiqilgan ekotizimlarning antropogen degradatsiyasi (digressiyasi) shkalasi nashr etilgan. U inson ta’sirida tabiiy muhit yemirilishining 12 bosqichini — shartli ravishda buzilmagan ekotizimlardan biogeotsenozlarning hayotiy funksiyalari butunlay yo‘qolishigacha bo‘lgan holatlarni qamrab oladi [Popa Yu. N., 1979, 1981, 2011^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}].

Sarflanishiga ko‘ra^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}:

• Resurslar — organizm iste’mol qilganda muhitdagi zaxirasi kamayadigan tarkibiy qismlar (suv, CO₂, O₂, yorug‘lik)
• Sharoitlar — organizm sarflamaydigan muhit omillari (harorat, havo harakati, tuproqning kislotaliligi)

O‘zgarish yo‘nalishiga ko‘ra^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}:

• Yo‘nalgan (vektorli) — muayyan yo‘nalishda o‘zgaradigan omillar: botqoqlanish, tuproqning sho‘rlanishi
• Ko‘p yillik siklli — omilning kuchayishi va susayishi ko‘p yillik davrlar bo‘ylab almashinib turishi, masalan, Quyoshning 11 yillik sikli
• Tebranuvchi (impulsli, fluktuatsion) — muayyan o‘rtacha qiymat atrofida ikki tomonga o‘zgarib turadigan omillar (havo haroratining sutkalik tebranishi, yil davomida oylik o‘rtacha yog‘in miqdorining o‘zgarishi)

Muhit omillari organizmga alohida-alohida emas, balki birgalikda ta’sir qiladi. Shu sababli organizmning har qanday reaksiyasi bir nechta omil bilan belgilanadi. Bunda omillarning umumiy ta’siri ularning alohida ta’sirlari yig‘indisiga teng bo‘lmaydi, chunki ular o‘rtasida turli o‘zaro ta’sirlar yuz beradi. Bu ta’sirlarni to‘rtta asosiy turga ajratish mumkin^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}:

• Monodominantlik — omillardan biri qolganlarining ta’sirini bostiradi va uning miqdori organizm uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Masalan, tuproqda mineral oziqa elementlari butunlay bo‘lmasa, keskin yetishmasa yoki ortiqcha bo‘lsa, o‘simliklar boshqa elementlarni me’yorida o‘zlashtira olmaydi.
• Sinergizm — bir nechta omilning musbat teskari aloqa tufayli bir-birining ta’sirini kuchaytirishi. Masalan, tuproq namligi, tuproqdagi nitratlar miqdori va yoritilish darajasidan istalgan birining yaxshilanishi qolgan ikkitasining ta’sirini ham kuchaytiradi.
• Antagonizm — bir nechta omilning manfiy teskari aloqa tufayli bir-birining ta’sirini susaytirishi: chigirtkalar sonining ko‘payishi oziqa resurslarining kamayishiga olib keladi, natijada ularning populyatsiyasi qisqaradi.
• Provokatsion ta’sir — organizm uchun ijobiy va salbiy ta’sirlarning birikishi bo‘lib, ijobiy ta’sirlar salbiy ta’sirni kuchaytiradi. Masalan, iliq havo kelishi, keyingi sovuqlardan o‘simliklar shunchalik ko‘p zarar ko‘radi.

Omillarning ta’siri organizmning tabiati va ayni paytdagi holatiga ham bog‘liq. Shu sababli ular turli turlarga ham, bir organizmga ham ontogenezning turli bosqichlarida turlicha ta’sir qiladi: namlikning past bo‘lishi gidrofitlar uchun halokatli, ammo kserofitlar uchun zararsiz; past haroratni voyaga yetgan ignabargli o‘simliklar (mo‘tadil mintaqadagilar) zararsiz ko‘tara oladi, ammo u yosh o‘simliklar uchun xavflidir.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Omillar bir-birini qisman almashtirishi mumkin: yoritilish kamayganida fotosintez intensivligi o‘zgarmasligi uchun havodagi karbonat angidrid konsentratsiyasini oshirish mumkin. Bu odatda issiqxonalarda amalga oshiriladi.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Omillar ta’sirining natijasi organizm va uning avlodlari hayoti davomida omillarning ekstremal qiymatlari qancha vaqt va qanchalik tez-tez takrorlanishiga ham bog‘liq: qisqa muddatli ta’sir hech qanday oqibat qoldirmasligi mumkin, uzoq davom etadigan ta’sir esa tabiiy tanlanish mexanizmi orqali sifat o‘zgarishlariga olib keladi.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Organizmlar, ayniqsa, o‘simliklar kabi bir joyga birikib yashaydigan yoki kamharakat organizmlarga plastiklik — ekologik omillar qiymatining nisbatan keng oraliqlarida yashay olish xususiyati xos. Biroq omilning turli qiymatlarida organizmning holati ham bir xil bo‘lmaydi.

Shunga ko‘ra, omilning organizm uchun eng qulay bo‘lgan qiymati ajratiladi: bunda organizm jadal o‘sadi, ko‘payadi, o‘zining raqobatbardoshlik xususiyatlarini namoyon etadi. Omil qiymati eng qulay darajadan oshgani yoki kamaygani sari organizmda salbiy ta’sir kuzatila boshlaydi. Bu hayotiy funksiyalarning susayishida namoyon bo‘ladi va omilning ekstremal qiymatlarida organizm nobud bo‘lishi mumkin.

Omil qiymatlari o‘zgarishiga organizmning bunday reaksiyasi grafikda hayotiy faoliyat egri chizig‘i (ekologik egri chiziq) shaklida tasvirlanadi. Uni tahlil qilish orqali ayrim nuqtalar va zonalarni ajratish mumkin:

• Asosiy nuqtalar^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}:
  • nuqtalar: minimum va maksimum — organizmning hayotiy faoliyati mumkin bo‘lgan omilning chekka qiymatlari
  • nuqta: optimum — omilning eng qulay qiymati
• Zonalar:
  • zona: optimum — omilning eng qulay qiymatlari oralig‘ini qamrab oladi
  • zonalar: pessimum (yuqori va quyi) — organizm kuchli salbiy ta’sirga uchraydigan omil qiymatlari oraliqlari
  • zona: hayotiy faoliyat — organizm o‘z hayotiy funksiyalarini faol bajaradigan omil qiymatlari oralig‘i
  • zonalar: tinim (yuqori va quyi) — omilning o‘ta noqulay qiymatlari; bunda organizm tirik qoladi, ammo tinim holatiga o‘tadi
  • zona: yashash — organizm tirik qoladigan omil qiymatlari oralig‘i

Yashash zonasidan tashqarida omilning halokatli qiymatlari joylashadi; bunday sharoitlarda organizm mavjud bo‘la olmaydi.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Plastiklik oralig‘ida organizmda yuz beradigan o‘zgarishlar har doim fenotipik xususiyatga ega bo‘ladi, bunda genotipda faqat mumkin bo‘lgan o‘zgarishlar chegarasi — reaksiya normasi kodlangan bo‘ladi. Aynan shu norma organizmning plastiklik darajasini belgilaydi.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Organizmning individual hayotiy faoliyat egri chizig‘iga asoslanib, tur uchun ham shunday egri chiziqni bashorat qilish mumkin. Biroq tur ko‘plab populyatsiyalardan iborat, organizm darajasidan yuqori murakkab tizimdir. Bu populyatsiyalar turli yashash joylariga tarqalgan va turlicha muhit sharoitlarida yashaydi. Shu sababli turning ekologiyasini baholashda alohida individlar emas, balki butun populyatsiyalar bo‘yicha umumlashtirilgan ma’lumotlardan foydalaniladi. Omil gradientida yashash muhitlarining muayyan turlarini aks ettiruvchi qiymatlar sinflari belgilanadi. Ekologik javob ko‘rsatkichi sifatida ko‘pincha turning ko‘pligi yoki uchrash chastotasi olinadi. Bunday holatda hayotiy faoliyat egri chizig‘i emas, balki ko‘plik yoki uchrash chastotasining taqsimlanish egri chizig‘i haqida so‘z yuritiladi.^{[manba 382 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

• Sahni, S., Benton, M. J. va Ferri, P. A. Global taksonomik xilma-xillik, ekologik xilma-xillik va umurtqalilarning quruqlikka tarqalishi o‘rtasidagi bog‘liqlik (Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land) (ingliz tilida) // Biology Letters : ilmiy jurnal. — Royal Society Publishing, 2010. — Jild 6, № 4. — 544—547-betlar. — doi:10.1098/rsbl.2009.1024. — PMID 20106856. — PMC 2936204. Arxivlangan: asl nusxa — 6 noyabr, 2015  yil.
• Devid L. Houksvort; Alan T. Bull. Yevropada biologik xilma-xillik va uni muhofaza qilish (Biodiversity and Conservation in Europe). — Springer^{[ingliz tilida]*}, 2008.  — B. 3390. — ISBN 1402068646..
• Bampton, M. «Antropogen o‘zgarish» («Anthropogenic Transformation»), «Atrof-muhit haqidagi fan ensiklopediyasi» (Encyclopedia of Environmental Science), D. E. Aleksandr va R. V. Ferbrij tahririda, Kluwer Academic Publishers, Dordrext, Niderlandiya.
• Vorm, Boris; Barbye, E. B.; Bomont, N.; Daffi, J. E.; Folke, K.; Halpern, B. S.; Jekson, J. B. C.; Lotse, H. K.; Mikeli, F. Biologik xilma-xillikning yo‘qolishi okean ekotizimlari xizmatlariga ta’siri (Impacts of Biodiversity Loss on Ocean Ecosystem Services) (ingliz tilida) // Science : ilmiy jurnal. — 2006.  — 3-noyabr (314-jild, № 5800). — 787—790-betlar. — doi:10.1126/science.1132294. — PMID 17082450.
• Morozov G. F. O‘rmon haqidagi ta’limot. 7-nashr. Moskva: Goslesbumizdat, 1949. 455 bet.
• Popa Yu. N. Moldaviya Kodri o‘rmonlarining antropogen o‘zgarishi. Biologiya fanlari nomzodi dissertatsiyasi avtoreferati: 03.00.16 — Ekologiya. Krasnoyarsk, 1981. 6-bet.
• Popa Yu. N. Dasht zonasidagi antropogen o‘zgargan ekotoplarda biogeotsenozlarning tiklanishi : monografiya. Ukraina Milliy fanlar akademiyasining muxbir a’zosi, biologiya fanlari doktori, professor A. P. Travleyev tahriri ostida ; Milliy aviatsiya universiteti. — Kiyev : Ukrainskiy bestseller, 2011. — 437 bet. — ISBN 978-966-2384-05-5
• Lukina N. V., Suxareva T. A., Isayeva L. G. Shimoliy tayga o‘rmonlarida texnogen degradatsiya va tiklanish suksessiyalari / Rossiya Fanlar akademiyasi, O‘rmonlar ekologiyasi va mahsuldorligi muammolari markazi, Kola ilmiy markazining Shimol sanoat ekologiyasi muammolari instituti. — M.: Nauka, 2005. — 248, [16] bet. — 310 nusxa. — ISBN 5-02-033474-X.